وتكەن عاسىر باسىندا الاش ارىستارى جايلى دارىندى اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «حالقى ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەپ ايتقانى سياقتى, تۋعان جۇرتىنىڭ اقتاڭداق تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, شەجىرەسى شىرماۋلى شەرلى جىلداردىڭ اقيقاتىن ايتا بىلگەن قارىمدى قالامگەر, قاجىرلى جۋرناليست امانتاي اعامىز بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىر.
وسى ورايدا, اتامىز قازاقتىڭ «اعادان اقىل, ىنىدەن ىزەت» ادەبى بويىنشا, جەتى مۇشەلگە جەتەعابىل جاسقا جەتكەن قارياعا سالەم بەرە بارىپ, ارداقتى اقساقالمەن وربىتكەن اڭگىمە جەلىسىن باسىلىم وقىرماندارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– امانتاي عازەز ۇلى, ەكىنىڭ ءبىرى جەتە بەرمەيتىن سەكسەن دەيتىن سەڭگىردىڭ بيىگىنە شىعىپسىز, مەرەي جاسىڭىز قۇتتى بولسىن!
– راحمەت.
– لاجى بولسا, اڭگىمەنى ءوزىڭىزدىڭ وسكەن ورتا, ءومىر سۇرگەن قوعام, كورگەن تاربيە, ۇققان ونەگە... دەگەندەي, بالالىق شاعىڭىزدىڭ باياندى كۇندەرىنەن باستاساق دەيمىن. ءبارىن تۇگەلدەي بايانداۋ مۇمكىن ەمەس ارينە, دەسە دە كوكتەي شولىپ ايتىپ وتسەڭىز.
– مەن 1941 جىلى اقپان ايىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىندا اقمولا وبلىسىنا قاراستى اقسۋ كەنىشىندە كوپ بالالى وتباسىندا تۋىپپىن. اكەم عازەز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر ەدى. ۇرىس دالاسىندا اۋىر جارالانىپ, ەلگە جالعىز باسى امان ورالعان ەكەن. ونىسىنا قاراماي كوپ جىل شاحتادا قارا جۇمىس ىستەدى. جارىقتىق مىنەزگە باي ادام ەدى. ەسەيۋ جىلدارى قىزىل مەن اقتىڭ قىرعىنى, كامپەسكە, اشارشىلىق سياقتى ناۋبەتتىڭ وتىندە وتكەندىكتەن بولار, شۇكىرشىلىگى مول, توقتىققا توبەسى كوتەرىلىپ تولىپ كەتپەيتىن, جوقتىققا ەڭسەسى جونىلىپ جۇقارىپ كەتپەيتىن جان ەدى. اسىرەسە, و كىسىنىڭ ۇقىپتىلىعى مەن ىجداھاتتىلىعى ارقاسىندا ەل قاتارلى ءومىر سۇردىك.
ەگەر بويىمدا جاقسى قاسيەت, جاعىمدى قىلىقتار بولسا, اكە تاربيەسى مەن وسكەن ورتانىڭ ونەگەسى دەپ پايىمدار ەدىم. ال شەشەم جارىقتىقتىڭ اتى – الما. «اش قالمادىم, ارعىماق مىنبەدىم» دەپ قاناي شەشەن ايتقانداي, وسى انامىزدىڭ ارقاسىندا ونەگەلى ءومىر كورىپ, ءون بويىمىزعا تەكتى تاربيەنىڭ ءنارىن ءسىڭىرىپ وستىك. سويتسە دە, بالالىق شاعىم تىم باياندى بولدى دەپ ايتا المايمىن. «بولاشاقتا باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن, باقىتسىز بالالىق كەرەك» دەگەندەي, مەنىڭ باۋىر جازىپ, باس كوتەرگەن بالالىق شاق, بال كۇندەرىم قان مايداننىڭ قاسىرەتتى جىلدارىنا تاپ كەلدى.
قازاقتىڭ ۇلكەن قالامگەرى قادىر مىرزاليەۆتىڭ جازباسىنان وقىعانىم بار ەدى. – سوعىس جىلدارى دەيدى قادەكەڭ. – اجەم كۇندە جاتاردا «ە, جاراتقان وسى كۇنىمە شۇكىر» دەپ ريزا كەيىپتە دۇعا جاسايتىن. مەن «كۇيەۋى سوعىستا ءجۇر, اعاسى مەن ىنىسىنەن قارا قاعاز كەلدى, نەسىنە شۇكىر ەتەدى» دەپ ويلاۋشى ەدىم. ءبىر كۇنى وسى جايلى سۇراعانىمدا, اجەم: «بۇدان دا قيىن كۇندەر بولۋى مۇمكىن, سول ءۇشىن شۇكىرشىلىك ەتەم» دەدى, – دەپ جازادى. ايتايىن دەگەنىم – ءبىزدىڭ بۋىن بەسىكتەن بەلى شىقپاي-اق جوعارىداعىداي شۇكىرشىلىكتى كورىپ ءوستى. قىسقاسى, بىزدە بالالىق داۋرەن بولعان جوق. شىڭدالىپ وستىك. ەڭبەككە ەرتە ارالاستىق.
– «ەڭبەككە ەرتە ارالاستىق» دەمەكشى, ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اندا-مىندا وقۋ-توقۋ ىزدەپ جۇرمەي, بىردەن وندىرىسكە ورنالاستىڭىز...
– سولاي بولدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ اعايىندار قونىس تەپكەن شاعىن اۋىل تەك ءبىر رۋدان ءوربيتىن ءبىر-بىرىمەن اتالاس, تۋىس-جەكجاتتار ەدى. باسقالار ونى «بايسۇگىر» اۋىلى دەپ اتايتىن. سول تۇستا قالىپتاسقان اعايىنارالىق جازىلماعان ءتارتىپ بويىنشا, ءاربىر ەرجەتكەن ازامات الىسقا كەتپەي اتا-اناسىنا قولعانات بولۋى ءتيىس سياقتى سەزىلەتىن. ونىڭ ۇستىنە اكەي جارىقتىق ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولعاندىقتان ولاردى تاستاپ, وتباسى وشاق قاسىنان الىسقا كەتۋ جايلى ويلامادىم دا.
ءسويتىپ, 1960 جىلدارى اقسۋ كەنىشىنىڭ باس كارەرىنە ەلەكتريك بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. ەكى جىلداي تاجىريبەلى مامانعا كومەكشى بولىپ ءجۇردىم دە, جۇمىستىڭ قىر-سىرىنا قانىققان سوڭ ءوز الدىنا قىزمەت اتقاراتىنداي دارەجەگە جەتتىم. ءسويتىپ, جۇرگەندە بەس جىل وتە شىقتى. التىنشى جىلعا اياق باسقاندا ءوندىرىس باسشىلارى ماعان مەكەمەنىڭ باستاۋىش كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى دەگەن اجەپتەۋىر لاۋازىم بەرىپ قويدى. بۇل ءوزى كادىمگىدەي ساياسي ناۋقانعا تولى جۇمىس. اسىرەسە, ساياسي ۇگىت-ناسيحاتقا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ونىڭ كوزى – گازەت-جۋرنال. ياعني, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى. ءبىر جاعى بەلسەندى جاستاردى تانىتۋ, ەكىنشىدەن, ءوندىرىستىڭ جەتىستىگىن قوعامعا قۇلاعدار ەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسىلىمدارعا ماقالا جازاتىن ادەت تاۋىپ الدىم. كەيىن وسى ءىس – مەنىڭ جازۋ-سىزۋعا دەگەن قۇشتارلىعىمدى وياتتى. «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى» دەگەندەي, العاشقى جازبالارىم گازەت بەتىنە شىققان سايىن بويىمدا كادىمگىدەي جەلپىنىس, جازۋعا دەگەن ىنتا وياندى.
مالىمەت ءۇشىن ايتا كەتەيىن, سول تۇستا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك بەس وبلىسى – كوكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستاندى بىرىكتىرىپ «تىڭ ولكەسى» دەگەن جاڭا قۇرىلىم پايدا بولدى دا, بەس وبلىستاعى قازاق گازەتتەرى جابىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا «تىڭ ولكەسى» دەگەن گازەت شىقتى. وسى گازەتكە ماقالالار جىبەرىپ تۇردىم.
– تۇسىنىكتى. ءسويتىپ, جازا-جازا جۋرناليست بولدىڭىز... ءسىزدى بۇل كاسىپكە باۋلىعان ۇستازدارىڭىز كىم؟
– بىردەن تايپالعان جۋرناليست بولىپ كەتە قويعان جوقپىن. اعالارعا ەلىكتەۋ, ولاردىڭ جازعان جاقسى دۇنيەلەرىنە تامسانۋ مەنىڭ دە باسىمنان ءوتتى. اندا-ساندا شالعايدا جاتقان اۋىلىمىزعا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جۋرناليستەر كەلەدى. ولارعا قىزىعا قارايمىز. ايتقان اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, ءسوز ساپتاسىنا, مىنەز-قۇلقىنا, ءجۇرىس-تۇرىسىنا ەلىكتەيمىز... دەي تۇرساق تا, ءوزىم ۇلگى تۇتقان, ءتالىمىن الىپ, شاراپاتىنا بولەنگەن ەكى ادام بولدى. ءبىرىنشىسى – مايدانگەر جازۋشى-جۋرناليست اسكەن نابيەۆ بولسا, ەكىنشىسى – سول تۇستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ تىڭ ولكەسىن جاۋاپتانعان مەنشىكتى ءتىلشىسى وراقباي سماعۇلوۆ دەگەن اعاي ەدى.
ونىڭ سىرتىندا اسەكەڭنىڭ تۋعان اعاسى, كەزىندە تۇركىستان لەگيونىندا بولعان ماقسۇت نابيەۆ ءبىزدىڭ ۇيمەن كورشى تۇردى. جازۋشى اعامىز اۋىلعا كەلگەن سايىن «عازيز اعايعا سالەم بەرەيىن» دەپ, ءبىزدىڭ ۇيگە ۇنەمى كىرىپ شىعاتىن. ونىمەن قويماي مەنىڭ گازەتكە شىققان ءبىرلى-جارىم حابار-وشارىمدى بايقاپ جۇرەتىن كورىنەدى.ۇشىراسقان سايىن: «رەداكتسيامەن بايلانىسىڭدى ۇزبە, جازىپ تۇر, كومەك كەرەك بولسا ايت, ۇيالما» دەپ, قولداپ-قولپاشتاپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ جاتاتىن.
ال وراقباي اعامەن قالاي تانىسقانىمدى ايتايىن. بىردە اسكەن اعا گازەت تاراتۋ ناۋقانىمەن كەلگەندە جانىنداعى جولداسىن: «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنەن. وراقباي سماعۇلوۆ» دەپ تانىستىردى. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» اقمولا وبلىسىنداعى ارناۋلى وكىلى رەتىندە وسى جاۋاپتى قىزمەتتى ءمىنسىز اتقارعان اعامىزدىڭ ءارتۇرلى تاقىرىپقا جازعان سۇبەلى ماتەريالدارىنان بىلايعى جۇرت جاقسى حاباردار ەدى. وسى كىسى ماعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جەرگىلىكتى ءتىلشىسى» دەگەن كۋالىك الىپ بەرىپ, ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قاۋزاپ, شىڭدالۋىما جول اشسا, «تىڭ ولكەسى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى, اقىن نۇرعوجا ورازوۆ گازەتتە جارىق كورگەن «دوستىق ءازىل» بۇرىشىنا: «كارەردەن ءبىزدىڭ كاكەنوۆ, تابىستى تۇر اكەلىپ, كارىلەرگە جولاماي, جاستاردى ءجۇر كوتەرىپ» دەپ جازعانى بار. بۇنىڭ ءوزى «ارىق اتقا ء«شۇۋ» دەگەندەي» ۇلكەن دەمەۋ بولدى. مەنى باسپاسوزگە ءبىر تابان جاقىنداتقانداي اسەر ەتتى.
– اڭگىمەڭىزگە قاراسام, اۋىلدىڭ ەلەكتريك-كومسورگى كاسىبي جۋرناليستيكاعا قاراي بەتتەپ كەلە جاتقان سياقتىسىز, بىراق نە سەبەپتەن كۇرت بۇرىلىپ, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنا ويىستىڭىز؟
– راسىن ايتسام, ول كەزدە مەندە كاسىبي جۋرناليست بولۋدان باسقا دىتتەگەن ماقسات جوق-تىن. ءتىپتى كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىرىپ الدىم. 1965 جىلى رەسپۋبليكا تاريحىندا بولعان ءىرى وزگەرىس بولىپ بەس جىل بۇرىن قۇرىلعان «تىڭ ولكەسى» تاراتىلىپ, بۇرىنعى وبلىستار قايتا قالپىنا كەلدى. بەس جىل بۇرىن جابىلىپ قالعان قازاق ءتىلدى گازەتتەر قايتا اشىلدى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ اقمولا وبلىسى «كوممۋنيزم نۇرى» دەيتىن گازەتكە يە بولدى. 1966 جىلى وسى باسىلىمعا ءتىلشى بولىپ ورنالاستىم. كەشىكپەي ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدىم. وسىلاي ءجۇرىپ جاتتىق...
سودان ويلاماعان جەردەن ۇسىنىس ءتۇستى. بۇل 1973 جىلى بولاتىن. سول كەزدە قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنا وندىرىستە جۇمىس ىستەگەن, كومسومول, پارتيالىق قىزمەتكە بەيىمى بار, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ومىردە ىسىلعان ازاماتتاردى قابىلداۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىپتى. سودان تاڭداۋ ماعان تۇسكەن. قىسقاسى, تسەلينوگراد وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنا, اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلدىم.
مەنىڭ جۋرناليستيكاعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتقانىمدى ەسكەرىپ, ءوزىم ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن رەداكتسيا ۇجىمى ساتتىلىك تىلەپ رەسمي شىعارىپ سالۋ حاتىن جولداعانى بار. بۇل قۇجات ءومىرىمنىڭ ءبىر بەلەسىندەي, جەكە ارحيۆىمدە ءالى ساقتاۋلى تۇر. وندا: «سەن قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپ, بەرىلگەن تاپسىرمانى بەكەم ورىندايتىن تياناقتىلىعىڭمەن تانىلدىڭ. كوللەكتيۆتە جۇعىمدى, جولداستار اراسىندا بەدەلدى ازاماتسىڭ, تازا كوممۋنيسسىڭ. ۇستامدى مىنەزىڭ, بايسالدى ارەكەتىڭ سەنى تاعى ءبىر تالاپ بيىگىنە شاقىرىپ, ۇلكەن ىستەرگە جەتەلەي تارتادى. سەنى قاناتتاندىرىپ ۇشىرعان رەداكتسيا كوللەكتيۆى ساعان ءاردايىم ءسات ساپار, مىقتى دەنساۋلىق, زور ىزدەنىس جولىن تىلەيدى» دەپ جازىلعان.
كەشىكپەي ماسكەۋ قالاسىنداعى ف.ە.دزەرجينسكي اتىنداعى كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جوعارى مەكتەبىنە وقۋعا اتتانىپ, ەكى جىل دايىندىقتان ءوتتىم. قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرى رەتىندە العاشقى ەڭبەك جولىمدى جەزقازعاندا باستاپ, شىمكەنت جانە اقمولا وبلىستارىندا جالعاستىردىم. بۇل قىزمەتتى دە ابىرويلى اتقاردىم. كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆ.م.چەبريكوۆتىڭ بۇيرىعىمەن ماعان «پولكوۆنيك» شەنى بەرىلدى.
– قىزىق بولعاندا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسى وزدەرى تاڭداپ العان قىزمەتكەرى كەيىن بۇل سالانىڭ ءتۇپسىز اپانىندا جاتقان ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن تانىسىپ, حالقىمىز باستان كەشكەن اقتاڭداقتاردى ارشىپ الىپ, سويلەتەدى دەپ ويلاماعان بولار. اسىرەسە, ءسىزدىڭ «تۇركىستان لەگيونى» جايىندا جازعان زەرتتەۋ ەڭبەگىڭىز ءبىر توبە. سۇرايىن دەگەنىم – ءدال وسى تاقىرىپتى قاۋزاۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– جوعارىدا ايتقانىنداي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, نەمىستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, كەيىن «تۇركىستان لەگيونى» ساپىندا بولعان بىزگە ءارى اعايىن, ءارى كورشى ماقسۇت نابيەۆتى كوزىم كوردى. ەرجەتىپ, ەتەك باسقان ساتتەن وسى كىسىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, سوعىستىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن كولەڭكەلى تۇستارىن اڭعارعانداي بولدىم. اعامىز تۇركىستان لەگيونىندا «قازاقتىڭ پاگانينيى» اتانعان سكريپكاشى ايتىكەش تولعانباەۆ, بەلگىلى ءانشى مۇحامبەتقالي باتىرگەرەەۆ, قالامگەر ازاماتتار ءالي اسقار, ءماجيت اياپبەك, ءماجيت ايتباەۆ, ماۋلىكەش قايبولدين, حامزا ابدۋللين جانە ت.ب-لارمەن بىرگە بولىپتى. بەرتىندە ستالين ءولىپ «جىلىمىق» جىلداردىڭ جىلى لەبى ەسكەندە كەڭەس تۇرمەسىنەن ءتىرى ورالعان لەگيونەرلەر ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ ءجۇردى. ءالى ەسىمدە ءبىر كۇنى ماقسۇت اعامىزدى الماتىدان جازۋشى حامزا ابدۋللين ىزدەپ كەلدى. حامزەكەڭ اتاعى دارداي ۇلكەن جازۋشى, ءارى گرۋزين اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جيھانكەز» داستانىن قازاقشا سويلەتكەن اتاعى بار...
ەكى اعامىز كۇندى تۇنگە جالعاپ اڭگىمە ايتادى. ءساتىن سالعاندا ماعان قوس لەگيونەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ باقىتى بۇيىردى. ەسكىلەۋ «ۋرال» موتوتسيكلىم بار ەدى, قوس قاريانى وتىرعىزىپ الىپ, دالانىڭ قۇبا شاڭىن بۇرقىراتىپ شاپقىلايمىن كەپ. ۋاقىت وتە كەلە ەستىگەن دۇنيەلەرىم كوكەيىمدە كوكتەپ, اتالعان تاقىرىپتى قاۋزاۋىما نەگىز بولعانى انىق.
– جالپى وسى لەگيون ماسەلەسىندە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءالى ءبىر بايلامعا كەلە الماي جۇرگەن سياقتانا بەرەدى. ءبىرى اقتاسا, ەكىنشى تاراپ باسقا ءبىر مامىلە ايتادى دەگەندەي. ءسىز بولساڭىز «تۇركىستان لەگيونەرلەرى – «مۇسىلمان فاكتورى» اتتى ساياسي ويىننىڭ قۇربانى» دەگەن پايىم ايتىپ ءجۇرسىز...
– جاسىراتىن تۇگى جوق راسىندا سولاي. ءبىر شىندىقتى ايتايىن, ءتىپتى سوعىس باستالماي تۇرىپ نەمىستەر 1941 جىلى 16 مامىردا بولاشاقتا قولعا تۇسەتىن كەڭەستىك تۇتقىندارعا قالاي قاتىناسۋ جايلى ۇكىم شىعارىپ قويعان. وسى بۇيرىقتا: بولشەۆيزمگە ۋلانعان كەڭەستىك تۇتقىندارعا قاتاڭ كوزقاراس قولدانىلسىن; سونىڭ ىشىندە ازياتتارعا ەرەكشە قاتاڭدىق كورسەتىلسىن; ولارعا ەشقانداي اقپارات بەرىلمەسىن; حالىقارالىق ۇيىمداردان جىبەرىلەتىن كومەككە تيىم سالىنسىن; جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قاتىناسۋىنا قاتاڭ شەك قويىلسىن دەگەن ارنايى باپ بولدى. وسىدان-اق, فاشيستەردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن قانداستارىمىزدىڭجايىن بىلە بەرىڭىز. بۇل ءبىر. ودان كەيىن سوعىس اياقتالعان تۇستا, ءستاليننىڭ «بىزدە تۇتقىندار جوق, تەك وتانىن ساتقاندار بار» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى مەن 1941 جىلى 16 تامىزدا گەنەراليسسيمۋس قول قويعان «سوعىستا جاۋ قولىنا تۇسكەن تۇتقىندار قاساقانا اسكەردەن قاشقان بولىپ ەسەپتەلسىن...» دەگەن 270-ءشى بۇيرىعى لەگيونەرلەر تاعدىرىن ەكى ەسە قيىنداتتى. راسىن ايتقاندا, تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركىستاندىقتاردى كەڭەس وكىمەتى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ ءىزباسارلارى, حالىق جاۋى دەپ قارالاسا, نەمىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان «مۇسىلمان فاكتورى» اتتى ۇلكەن ويىننىڭ قۇرباندىعىنا اينالدىردى. بار شىندىق وسى قاراعىم!
– ەندەشە, وسى ادامداردى, ناقتىراق ايتقاندا ەرىكسىز جاۋ قولىنا ءتۇسىپ لەگيونەر اتانعانداردى اقتاپ, ۇرپاعىنا قۇناقى (كومپەنساتسيا) تولەسە بولاتىنداي ەكەن. جالپى سوعىس جىلدارى «تۇركىستان لەگيونى» قۇرامىندا قانشا قازاق بولعانى جايلى دەرەك بار ما؟
– ءسىز مىنا ءبىر قۇجاتقا نازار اۋدارىڭىز: «يزۆەستيا» گازەتى 1998 جىلى 25 ماۋسىم كۇنگى سانىنا رەسەي قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنان الىنعان قۇپيا مالىمەتتى جاريالادى. وندا: 1941-1945 جىلدارى كەڭەس وداعىنان 34 ملن 476 مىڭ 700 مىڭ ادام مايدانعا قاتىستى. 11 ملن 944 مىڭ 100 ادام قازا تاپتى. 4 ملن 559 مىڭ ادام حابارسىز كەتتى. 4 ملن 559 مىڭ ادام تۇتقىنعا تۇسكەن دەلىنگەن. ناقتى شىندىق وسى.
جوعارىداعى تۇتقىنعا تۇسكەن-
دەر اراسىندا لەگيونەر اتانعانى بار, جالپىلاي العاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە گەرمانيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا, 2 ميلليونعا جۋىق شەتەلدىك جاۋىنگەر, ياعني لەگيونەر ەسەبىندەگى ادامدار بولعانى جايلى دەرەك بار. بۇلاردىڭ 450 مىڭى مۇسىلمان ەرىكتىلەرى دەلىنىپ ءجۇر. ناقتى ايتقاندا, 120 مىڭ بالقاندىق, 4 مىڭ اراب-ءۇندى تەكتەس, 180 مىڭى تۇركىستاندىق (وزبەك, قازاق, قىرعىز), 30 مىڭ سولتۇستىككاۆكازدىق, 25-35 مىڭ ازەربايجان, 60 مىڭ ەدىل جانە قىرىم مۇسىلماندارى بولعانى تۋرالى قۇجات بار.وسىعان قاراعاندا لەگيونەرلەر ساپىندا قازاقتار كوپ بولماعان. ناقتى سانى بەلگىسىز, ارى كەتسە 10-20 مىڭ شاماسى بولۋى مۇمكىن. وسىلاردىڭ اراسىنان اقتالعانى ءۇش-اق ادام. 1992 جىلى سكريپكاشى ايتىكەش تولعانباەۆ, 1996 جىلى اقىن حامزا ابدۋللين اقتالسا, كەيىن بۇل تىزىمگە قابىكەن ابىشەۆ قوسىلدى.
– قازىر تاۋەلسىز ەل ەمەسپىز بە؟ بۇلاردى اقتاۋعا نە كەدەرگى؟
– 1947 جىلى ءساۋىر ايىندا الماتى قالاسىندا تۇركىستان اسكەري وكرۋگىندە تۇركىستان لەگيونىنا قاتىسقان 49 ادامنىڭ قىلمىستىق ءىسى قارالىپ, تۇگەلدەي جازا جۇكتەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ياعني 1995 جىلى باس پروكۋراتۋرا جوعارىداعى 49 ادامنىڭ №5221 قىلمىستىق ءىسىن قايتا قاراپ, 2 شىلدە كۇنى رەسمي قورىتىندى شىعاردى. وندا: «بۇل ادامدار وتانىن ساتقاندار, سوعىس جاعدايىندا باسقالارعا قولۇشىن بەرگەندەر» اقتاۋعا ەشقانداي نەگىز جوق دەلىندى. ءتىپتى 1993 جىلى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارى لەگيونەرلەرگە جۇرمەيدى دەگەن ۇكىم كەسىپ ايتىلدى. سوعان قاراعاندا لەگيونەرلەردىڭ بۇگىن-ەرتەڭ اقتالاتىنداي ءتۇرى كورىنبەيدى.
– تۇسىنىكتى. اعا, ءسىز 1994 جىلى «ساكەن شىندىعىن دىتتەگەندە» اتتى كىتاپ جازدىڭىز. اتالعان تۇلعا جايلى بۇعان دەيىن قازاقتىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي ۇلكەن عالىمدارى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ تاستادى. ال ءسىز قاي تارابىن ىندەتتىڭىز؟
– ويىڭىزدى ۇقتىم. ساكەن سەيفۋللين ءتۇپ-تامىرىنا دەيىن زەرتتەلگەن تۇلعا, سىزدىكى نە دەمەكسىز عوي. ايتايىن, جالپى ساكەنتانۋدا ءسابيت مۇقانوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, سەرىك قيراباەۆ قاتارلى ادەبيەتشى-اكادەميكتەر ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسىلاردىڭ ىشىندە پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ەڭبەگى ءبىر توبە. بىراق بۇل ادامدار جالىندى اقىننىڭ ادەبي ەڭبەگى مەن كوپشىلىككە بەلگىلى ساياسي-قوعامدىق جۇمىستارى جايلى زەرتتەگەنى بولماسا, نكۆد ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇرعان قۇپيا قۇجاتتارعا قولدارى جەتە بەرگەن جوق. مەنىڭ باعىتىم – ناقتى ارحيۆتىك قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, سول كەزدەگى وقيعالاردى تاپسىرلەۋ بولدى. ياعني, مەنىڭ كىتابىمدا: ساكەندى تەرگەۋ كەزىندە جاسالعان ايىپتاۋ قورىتىندىسى, سوڭعى شىعارىلعان ۇكىم ت.ب. قۇجاتتار تۇڭعىش رەت جاريالاندى. ودان كەيىن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ساكەنى», «نەپوكورەننىي سىن ستەپي», «ساكەن سەيفۋللين» سەكىلدى تۋىندىلارىم جوعارىداعى ارحيۆتىك قۇجاتتار ىزىمەن كوركەم تۇردە جازىلعان پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر.
– ءسوز سوڭىندا, وتباسىڭىز جايلى ءبىر اۋىز ايتىپ وتسەڭىز.
– زايىبىم – زايكەن ابىكەنقىزى ۇزاق جىل كاسىپوداق ۇيىمدارىندا قىزمەت اتقاردى. قازىر زەينەتكەر. ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ وسىردىك. قىزىمىز راۋزانىڭ ماماندىعى مۇعالىم, ۇلكەن ۇلىم انۋاربەكتىڭ ماماندىعى – ەكونوميست, ەكىنشى بالام – الماس ينجەنەر. ءبارى جەكە شاڭىراق كوتەرگەن. قۇدايعا شۇكىر نەمەرە-شوبەرە, جيەن-جيەنشارلار بارشىلىق. وسىلار امان-ەسەن ادام قاتارىنا قوسىلىپ, تىنىش زاماندا ءومىر سۇرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن ءبىر تاڭىردەن.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم: بەيبىتشىلىك زامان بولسىن, ەلىمىز امان بولسىن, اللا تاعالام قازاق حالقىن پالە-جالادان ساقتاپ, شاڭىراعى شايقالماي ءوسىپ-ءونۋدى ءناسىپ ەتكەي!
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
