باعى تايعان بالالار ءفيلمى

بىراق تەلەفونعا تەلمىرىپ, ونلاين ءومىردىڭ ءدامىن العان بالالار وزدەرى تۋرالى فيلم تۇگىل, تەلەديدار قاراۋدى دا قويعان قازىر. سەبەبى قالا, دالا بالاسى جاپپاي قىزىعىپ, جابىلا كورەتىن قىزىق جوق وندا. قىزىقتىڭ ءبارى تەلەفوندا تۇر. «مۇمكىن قازىر شەتەلدىك انيماتسيالىق فيلمدەر كوپ بولعاننان كەيىن دە, بالالار ءفيلمى جوق بولعان شىعار» دەگەن دە وي تۋادى. ال ول مۋلتفيلمدەرگە بالا تۇگىل, ەرەسەك كورەرمەننىڭ ءوزى ەكى مينۋت كوز سالسا جەتىپ جاتىر, ەلىگىپ, يىرىمىنە قالاي باتىپ بارا جاتقانىن بىلمەي دە قالادى. ايتسە دە تەك ۇلكەن ەكرانداعى بالالار ءفيلمى عانا بەرە الاتىن اسەردى انيمەفيلم تولىقتاي بەرە الا ما؟

اياق استىنان ۇلتتىق كينەما­تو­گرا­فيانىڭ كوشباسشى فيلم­دەرىنىڭ قاتا­رىنداعى «مەنىڭ اتىم قوجا» باستاعان بالالار كينو­تۋىندىسىنىڭ ءتىزىمىن بارلاي قاراپ شىعۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋىپ قالدى. «قازاقفيلم» قورى­تىندىلاعان مالىمەتكە قاراعاندا, بۇگىندە الپىسقا اياق باسىپ, اقساقال جاسىنا جەتىپ قال­عان «قوجا» ەكرانعا شىققان 1963 جىل­دان باستاپ 1990 جىلعا دەيىنگى جيىر­ما جەتى جىلدا ا.قارساقپاەۆ باس­تاعان ق.قاسىمبەكوۆ, ش.بەي­سەم­­باەۆ, ۆ.پۇسىرمانوۆ, ب.شما­نوۆ, س.رايباەۆ سەكىلدى رەجيسسەرلەر تۇپ-تۋرا 18 فيلم تۇسىر­گەن ەكەن.

جالپى, كەڭەس وداعى بو­يىن­شا جىل سايىن بالالارعا ارنالعان 70 فيلم جارىققا شىعىپ وتىردى دەسەك, «قازاقفيلم» ۇلەسىنە ەكى-ءۇش جىلعا ءبىر فيلمنەن كەلەدى. تەك ءتورت جىلدان كەيىن, 1994 جىلى قانىمبەك قاسىمبەكوۆ «ساعان كۇشىك كەرەك پە؟» دەگەن ءفيلمىن كورەرمەنگە ۇسىنعان سوڭ, ونسىز دا قالعىپ جۇرگەن قازاق رەجيسسەرلەرى ءبىرجولا قا­لىڭ ۇيقىعا كەتىپ, تەك 2009 جىلى, ون بەس جىل وتكەندە عانا «ويانادى». ون بەس جىلدا بىردە-ءبىر فيلم تۇسىرىلمەگەن. ءسابيت قۇر­مانبەكوۆتىڭ «سەكەر» ءفيلمى تالاي جىل تىنىشتىقتا جاتقان سالانىڭ تىنىسىن اشقانداي, 2009 جىلدان باستاپ د.سالاماتتىڭ «بايتەرەك», ت.بايتۋكەنوۆ پەن ت.قاسىمانوۆتىڭ «سۋپەر باحا», ە.نۇرمۇحامبەتوۆ پەن ب.ەلۋبايدىڭ «اڭشى بالا», ا.يبراەۆ­تىڭ «اڭىزدار كىتابى. قۇپيا ورمان», د.ماناباەۆتىڭ «لوتەرەيا», ءا.سۇ­لەەۆا, ا.رايباەۆتىڭ «جەڭىس سەمسەرى», ت.تەمەنوۆتىڭ ء«بىز­دىڭ قالا­نىڭ حانزاداسى», ب.ەلۋباەۆ­تىڭ «بالا عاشىق» سەكىل­­دى فيلمدەرى جۇلگەسىن ۇز­بەستەن, ءۇمىت وتىن ۇر­لەگەندەي, ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبى­­رى الا وتىرىپ كورەرمەنگە جول تار­­­تا­­دى.­ وتىز جىل­دا ون فيلم! بۇل از با, كوپ پە, بۇعان كۇلۋ كەرەك پە, جىلاۋ كە­­­رەك پە؟

كينو ءوندىرىسى قانات جايماعان شاق­تىڭ وزىندە شەدەۆر تۋعىزعان رەجيسسەرلەر كاسىبي ءبىلىم-بىلىگى ارتىپ, قاراجات قۇيى­لىپ, قۇرال-سايمانىنا دەيىن جا­ڭارعان كەزدە, تاقىر جەردە كينو جاساعان قار­ساقپاەۆتاردىڭ ەرلىگىن قايتالاپ, ءبىر شابىتتى شىعارما تۋدىرا ال­ماعانى نەلىكتەن؟ كينوداعى بۇل كەڭىس­تىكتىڭ بوساڭ تارتىپ بارا جاتۋى جاس وسكىندەردىڭ تانىم-تاربيەسىنە ءسوز­سىز اسەر ەتپەي قوي­مايتىنىن بى­لە تۇرا, بۇعان جاۋاپتى ادام مەن مەكە­مەنىڭ ءبارى بەيعامدىققا بوي الدىردى. بالالار كينوسىنىڭ مەك­تەبى باياۋ قالىپتاسقانى ءوز الدىنا, قا­زىر بۇل سالا بويىنشا مامان دا تاپشى. بالالار ءفيلمىن تۇسىرۋگە ق ۇلىقتى ما­مان از, سەبەبى ونىڭ تابىسى جوق, ال تا­بىس جوق جەردە دامۋدىڭ دا بولمايتى­نى بەل­گىلى. سوعان قارا­ماستان ۇلكەن قار­جى­نىڭ ءاردايىم جە­تىستىك كەپىلى بولا بەر­مەيتىنىن دە ءتۇسىنىپ قالدىق. ماسەلە كىمنىڭ, نەنى, قالاي تۇسىرەتىنىنە كەلىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى بولدى. ۇلتتىق كينو­نى قول­داۋ ورتالىعى قۇرىلعالى بەرى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ كوپ­تەگەن مۇمكىندىگى شەكتەلدى, ال ونىڭ بۇ­گىنگى باسشىسى اقان ساتاەۆتىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, كەلەسى جىلدان باستاپ وتاندىق كينووندىرىس سالاسىن ۇلكەن وزگەرىس كۇتىپ تۇر. ەگەر بۇل وزگەرىس جاسالاتىن بولسا, رەجيسسەرلەر ءبىراز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەك. ونىڭ ىشىندە بالالار ءفيلمىن دە جانداندىرۋ كوزدەلگەن, جوبا-جوسپارى دا دايىن. ال بالالار كينوسىنىڭ ەڭ باستى ماقساتى بالا تانىمىن قالىپتاستىرۋ عوي. بۇل ماسەلەنىڭ وتكىرلىگى اسىرەسە بۇگىن سەزىلىپ وتىر. بالالار كينوسى دەپ ادەتتە باستى رولدە بالالار وينايتىن, 12-13 جاسقا دەيىنگى ءتالىم-تاربيەگە باعىتتالعان, زورلىق-زومبىلىعى جوق, بىراق ساۋاتتى ويلاستىرىلعان شيە­لەنىستى وقيعاسى بار ءفيلمدى ايتامىز. ەشقانداي شابلونعا باعىنبايتىن, بىراق ويى دا, بويى دا ءوسىپ كەلە جات­قان بالعىن بولمىستىڭ بويىنا العاشقى ادامگەرشىلىك ءدا­نىن ەگىپ, ءوز باسىنداعى جاعدايدى فيلم كە­يىپكەرلەرىنىڭ تاع­دىرىمەن سالىستىرا وتىرىپ, ءوز بە­تىنشە ويلاپ, شەشىم قابىلداي الاتىن جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋدى تاپ وسى با­­لالار ءفيلمى دىتتەيتىن-ءدى. بۇگىندە سونىڭ ءبارى باسقاشا. ونىڭ ورنىندا كۇن سايىن تەلەارنا جاڭالىقتارىنداعى جاسوسپىرىمدەر جاسايتىن قىلمىس, قاتىگەزدىك بالا تاربيەسىنىڭ قۇلدى­راپ بارا جاتقانىنان حاباردار ەتەدى. ارينە, ەكران, كينو اتا-انا تار­بيەسىن الماستىرا المايدى, بىراق جاق­­سى فيلم بالانى تاربيەلەۋ جو­لىنداعى كومەكشى قۇرال بولا الاتى­نى انىق. سوندىقتان زاماننىڭ قاتىگەز­دىگىنەن الىستاتىپ, بالا بويىنا قارا­پايىم قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋ ءۇشىن ولار كورەتىن فيلمدەردى تەك تەلەار­نا­لار­عا عانا تابىستاپ قويماي, ينتەرنەت كوزى سەكىلدى كۇندەلىكتى پايدالا­ناتىن اق­پارات الاڭىنىڭ بارىنە ورنا­لاس­تى­رۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءھام ماڭىز­دى­لىعى باي­قالىپ وتىر.

بالالار – ۇلكەننەن دە وتكەن تال­عام­پاز كورەرمەن. تاتىمسىز فيلمگە كوز قىرىن دا سالمايدى. مىسالى, با­لالار كورىپ وتىرعان ءفيلمىن Disney نەمەسە قازاقستاندىق ءونىم دەپ قاراستىرمايدى, ولار ءۇشىن ەكى-اق ەرەجە بار: بوياۋى قانىق, كەيىپكەرلەرى ەرەكشە, ەلىكتىرىپ اكەتەر وقيعاسى بار تارتىمدى فيلم نەمەسە وقيعاسى باياۋ, تانىمىنا اۋىر, ءىش پىستىراتىن قىزىقسىز فيلم. جاقسى ءفيلمنىڭ فورمۋلاسى = قىزىقتى سيۋجەت + ەرەكشە كەيىپكەر + تالانتتى رەجيسسەر. جەتىستىك سىرىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا, رەجيسسۋرادا جاسىرىلعانى انىق.

ەكىنشىدەن, ستسەناري. رەجيس­سۋ­رانىڭ جاندى جەرى, بالالار كي­نو­سىنىڭ ەڭ تالماۋ تۇسى وسى. رە­جيس­سەرلەر «ماعان اقشا بەر, مەن بالالار ءفيلمىن تۇسىرەمىن» دەپ قۇلشىنا بەر­مەيدى. الەمدىك تا­جىريبەدە الدىمەن يدەيا تۋادى, ستسەناري جازىلادى, قۇجاتتارى دا­يىندالىپ بارىپ, قارجىنىڭ قۇلاعىنان ۇستاپ وتىرعاننىڭ ەسىگىن تەك سودان كەيىن اشادى. «ەلدىڭ بالاسى» دەگەندى ەستىسەك, بالا تۇگىل, ءوزىمىز ەزۋ تارتامىز. ورايى كەلگەندە, وسى «ەلدىڭ بالاسىنىڭ» ەرلىگىن ايتۋعا تۋرا كەلەدى. بىلتىر «كينو – بالالارعا» دەگەن حالىقارالىق كينو بايقاۋىندا, ناقتىراق ايتقاندا, رەسەيدىڭ ءارتۇرلى قالالارىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى تۇسىرگەن 50 فيلم باق سىناعان. كا­سىبي رەجيسسەرى تۇگىلى, بۇعاناسى قات­پاعان بالاسىنا دەيىن قولىنا كامەرا الىپ, فيلم ءتۇسىرىپ ءجۇر, ەرلىك ەمەي, ەڭبەك ەمەي نەمەنە بۇل؟ ارينە, ومىرلىك تاجىريبەگە باي, كاسىبي ءبىلىم ال­عان رەجيسسەردىڭ تۇسىرگەن جۇمىسى بولەك, بىراق بۇگىنگى بالانىڭ نەنى قاجەت ەتەتىنىن, ونىڭ نە سەزىنەتىنىن, ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن, ارمانىن, ويىن ىشتەن بىلەتىندىكتەن, جاسوسپىرىمدەردىڭ مۇنداي ءىرى قادامعا بارۋى – «تيك توك» تۇسىرگەنىنە ءماز بولىپ جۇرگەندەرگە ۇلگى بولارلىق ءىس.

بالالار كينوسى ەكونوميكالىق جاعىنان ەڭ ءتيىمسىز سالا دەدىك. ودان ەشكىم پايدا تاپپايدى, تابىسقا دا كەنەلمەيدى. كورەرمەن تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولۋدان قالىپ بارا جاتقان قاۋپى ءتىپتى قورقىنىشتى. وتان­دىق كينەماتوگرافتاعى وتىز جىل­عا جۋىق توقىراۋ كەزەڭىندە شە­تەل­­دىك كينونىڭ اسەرىمەن تاربيە­لەنگەن جاس اتا-انالاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى قالىپتاستى. Disney مەن گول­ليۆۋدتىڭ سالقىنى ءوتىپ كەتكەن سول اتا-انالاردىڭ بەتىن بەرى قا­راتىپ, قايتا كوز جەتكىزۋدىڭ ءوزى كينوگەر قاۋى­مىنا وڭايعا سوقپايىن دەپ تۇر. ويتكەنى قانداي جاقسى فيلم جارىققا شىقسا دا, الەۋمەتتىك جە­لىدەگى پىكىردى وقىساڭ, «قازاقتىڭ قو­لىنان نە كەلۋشى ەدى» دەپ جاراتپاي وتىراتىندار وسىلار. باتىستىق ولشەم بويىنا ءسىڭىپ كەتكەندەر ۇلتتىڭ شىعارماشىلىق ءونىمىن الدىمەن سول مەجەمەن مولشەرلەيدى. قازاق كينوسىنا «امەريكالىق كوزبەن» قاراۋ دا ءوز الدىنا جابىسقان ءبىر سور. سوندىقتان كينو, اسىرەسە بالالار كينوسى ۇلكەن يدەولوگيالىق ساياسات بولعاندىقتان, مەملەكەت ءوزى قولداۋ كورسەتپەسە, «مەن تۇسىرەيىنشى» دەپ وزدىگىنەن قۇلشىنىپ شىعاتىن رەجيسسەردىڭ شىعاتىن ءتۇ­رى كورىنبەيدى. بالالار ءفيلمىن جوق­تاعان ماقالالار جازىلدى, سۇحباتتار بەرىلدى, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلدى, قارارلار قابىلداندى, ۇلكەن مىنبەر­لەردەن ءىرى سوزدەر ايتىلدى, بىراق سو­لار­دىڭ بارلىعى ءبىر عانا ماسەلەنى – جاڭا جاعدايدا, زاماناۋي تۇرعىدا بالالار كينوسىن دامىتۋ دەگەن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسە العان جوق. ءبارى تۇسىنەدى, ءبارى بىلەدى, بىراق ماسەلە ءتۇيىنى شەشىلمەيدى.

بۇگىنگى بالالار دەگەنىمىز – ءوز وت­با­­سىنىڭ ىرگەتاسى, اتا-اناسىنىڭ ءۇمىتى عانا ەمەس, ەندى 10-15 جىلدان كەيىن وسى ەلدىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ادام­دار. ەگەر ولارعا بۇگىن «ەڭ مىق­تى ءونىم شەتەلدىكى» دەپ, وزدەرى كور­مەگەن, ەستىمەگەن ەلدىڭ مۋزىكاسى مەن ءمۋلتفيلمى ارقىلى جات ەلدىڭ يدەو­لوگياسىن سىنالاتىپ سىڭىرە بەرسەك, جۇرەگىندە ءوز وتانىنا دەگەن سەزىم مەن قۇرمەتتىڭ وشاعى بولماسا, بولاشاق­تاعى قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىن قاي تا­راپ­تاردان تاباتىنىمىز بەلگىسىز.

الماتى