اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ بۇل كەلىسىم اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنا سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەاەو اياسىندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى نارىعىن دامىتۋعا, ءوزارا ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋعا باعىتتالعان.
كەلىسىمنىڭ ۇعىمدىق اپپاراتىندا «اسىل تۇقىمدى ءونىم», «اسىل تۇقىمدى قۇندىلىق», «اسىل تۇقىمدى جانۋار», «سەلەكتسيالىق جانە اسىل تۇقىمدى جۇمىس», «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارى» سياقتى تەرميندەر بىرىزدەندىرىلگەن ءارى ناقتىلانعان. «سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدىق جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى جۇزەگە اسىرادى, تالدامالىق قامتاماسىز ەتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىندا بەكىتىلەدى. سونداي-اق كەلىسىمدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اسىل تۇقىمدى مال جانە سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر تۋرالى مالىمەتتەر الماسۋدى كوزدەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيامەن بىرلەسىپ, كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ەاەو اۋقىمىندا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى وڭتايلاندىرۋعا, مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيا مەن اسىل تۇقىمدى ءىستى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, وتاندىق اسىل تۇقىمدى ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
كەلىسىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىمەن سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدىق جۇمىس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسىلگەن (ۇيلەستىرىلگەن) اگروونەركاسىپتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. ونىڭ ىشىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جاسالعان تيپتەرىن, جەلىلەرىن (تۇقىمدارىن) جانە كروستارىن اپروباتسيادان وتكىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, اسىل تۇقىمدى ونىمگە مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋدى, اسىل تۇقىمدى جانۋارلاردىڭ تۇقىمىن ايقىنداۋدى جانە ولاردىڭ اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋدى بىرىزدەندىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل شارالار ەاەو شەڭبەرىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ورتاق نارىعىن دامىتۋعا جانە ءوزارا ساۋداداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا الىپ كەلەدى دەپ كۇتىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق اسىل تۇقىمدى ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار جالپى وتىرىستا گەنەتيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا ءتيىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, سونداي-اق ەلىمىز اسىل تۇقىمدى مالدى ەاەو-نىڭ قانداي ەلدەرىمەن, قانداي كولەمدە ايىرباستاپ كەلگەنى تۋرالى ماسەلەلەردى قوزعادى.
نۇرلان نىعماتۋلين وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتاردىڭ رەسەيدەن اسىل تۇقىمدى مال اكەلۋ ءۇشىن بىرقاتار كەدەرگى بار ەكەنىن ايتقانىنا توقتالدى. سونداي-اق ول راتيفيكاتسيانى قابىلداپ, وعان مەملەكەت باسشىسى قول قويعاننان كەيىن تمد ەلدەرىنەن اسىل تۇقىمدى مالدى كەدەرگىسىز الىپ كەلۋگە جول اشىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. پالاتا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ماسەلەنى ءماجىلىس زاڭ جاعىنان قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال جاۋاپتى مينيسترلىك باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جاساۋى قاجەت. ن.نىعماتۋليننىڭ پىكىرىنشە, بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن كومەك بولماقشى.
جيىن بارىسىندا «2005 جىلعى 25 قاراشاداعى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۆتوكولىك قۇرالدارىن جىمقىرۋعا قارسى كۇرەستەگى جانە ولاردى قايتارۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
«قازىرگى تاڭدا تمد كەلىسىمىنە سايكەس ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن شەكارامىز اشىق. وسىنى پايدالانىپ, كەيبىر ازاماتتار زاڭ بۇزادى. مىسالى, 2005 جىلدان باستاپ وسى كەزگە دەيىن ۇرلانعان 223-تەن استام كولىكتىڭ تەك 30 پايىزى (66 كولىك) ەلگە قايتارىلدى. ويتكەنى سۇراۋ سالۋ نورمالارىندا كەمشىلىكتەر بار. وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن قۇجاتقا جاڭا نورمالار ەنگىزىلدى», دەدى زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتارعا تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى جاڭا ەرەجە بويىنشا سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋعا ءبىر-اق اي بەرىلەدى. سوندىقتان سۇراۋ سالۋ بويىنشا اقپارات ۇسىنۋدان باس تارتۋ ءۇشىن ناقتى نەگىز قاجەت. بۇدان بولەك, قۇجاتتا جول-كولىك, ءورت جانە تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن اۆتوكولىكتەر تۋرالى مالىمەت بەرۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق كەدەن ورگاندارىمەن اقپارات الماسۋ, ءبىر جىل ىشىندە سۇراۋى جوق اۆتوكولىك قاي جەردە انىقتالسا, ونى سول مەملەكەتتە قالدىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەر اراسىندا ورتاق كەدەندىك شەكارا بار. كولىكتەر تەكسەرىلمەيدى. سوندىقتان وسى كولىكتەردى باقىلاپ, اقپارات الماسۋ ءۇشىن بۇل حاتتاما قاجەت. بىلتىرعى ساۋىردە وسى زاڭ جوباسى پارلامەنتتە قارالعان بولاتىن. بىراق ءبىر نورما كىرمەي قالعاندىقتان, كەرى قايتارىلدى. حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس حاتتامانىڭ 1-بابى, 5-تارماعى, «ە» تارماقشاسىنداعى نورمانى زاڭ جوباسىنا كىرگىزۋ قاجەت بولدى. وندا مىنا ماسەلە ايتىلعان: ء«بىزدىڭ مەملەكەتتە شەكارادان وتەتىن كولىكتەر تۋرالى اقپاراتتىق دەرەكتەر بازاسى جوق. سوندىقتان بۇل نورما قازاقستانعا قولدانىلمايدى». وسى ەسكەرتپەنى زاڭ جوباسىنا كىرگىزدىك. بۇگىندە بارلىق نورمالار حالىقارالىق «ۆەنا كونۆەنتسياسىنا» سايكەستەندىرىلدى», دەدى مينيستر.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس توراعاسى قۇجاتقا قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ۇرلانعان اۆتوكولىكتەردى قايتارۋداعى كەمشىلىكتەرگە توقتالدى. «كولىك ۇرلاۋداعى ەڭ قاراپايىم ءتاسىل – ونى شەتەلگە شىعارۋ. سول جاقتا وعان جاڭا VIN-كود جاپسىرىلادى, سوسىن كولىكتى تىركەيدى. بۇل سحەماداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە – «ۆين» كودتى يەلەنۋ. ۇرلانعان كولىكتى شەتەلگە اپارىپ, ونى شاناققا جاپسىرادى. ءدال سونداي ءتۇس تاڭدالىپ, كولىك ماركاسى مەن جىلى سايكەستەندىرىلەدى. قازىر مۇنىڭ ءبارى بەلگىلى. وسىلايشا, ۇرلانعان كولىك «زاڭداستىرىلادى», دەدى نۇرلان نىعماتۋلين.
تاعى ءبىر ءتاسىل بار. جوق كولىكتىڭ VIN-كودىن شەتەلدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە تىركەيدى. وسى ورايدا, ءماجىلىس سپيكەرى مۇنداي ءتاسىلدى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىق قورعاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە قاتىسى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى VIN-كودتى وسى سالاعا جاۋاپتى ماماندار عانا بىلەدى. نۇرلان نىعماتۋلين كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى 15 جىلدا قازاقستان اۋماعىندا 40 303 اۆتوكولىك ۇرلانعان. سونىڭ 223-ءى عانا تمد ەلدەرىنەن تابىلىپتى. بىراق 66 كولىك قانا ەلگە قايتارىلعان.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «1993 جىلعى 22 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن موڭعوليا اراسىنداعى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى ءوزارا كومەك تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. «حاتتاما قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىن ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. بۇل ەكى مەملەكەتتىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارىنا وزدەرىنىڭ جەكە ءارى م ۇلىكتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن سوتتارعا, سونداي-اق باسقا دا قۇزىرەتتى ورگاندارعا تىكەلەي جۇگىنۋدى وڭايلاتادى», دەدى ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ.
قۇجات قازاقستاننىڭ موڭعوليامەن قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان. «حاتتاما ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋدەگى قۇزىرەتىن بەلگىلەيتىن شارتتىڭ 27-بابىن الىپ تاستاۋ كوزدەلەدى. سەبەبى بۇل ماسەلەلەر الداعى ۋاقىتتا باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان مەن موڭعوليا ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى مينيستر.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا پالاتا VII سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ I سەسسياعا ارنالعان نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى. جوسپار نەگىزگى 5 بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى سەسسياعا بارلىعى 35 نەگىزگى ءىس-شارا وتكىزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ 9 كەڭەيتىلگەن تاقىرىپتىق وتىرىسى, «ۇكىمەت ساعاتتارى», حالىقارالىق كونفەرەنتسيا, 9 دوڭگەلەك ۇستەل جانە باسقا دا ءىس-شارالار ۇسىنىلىپ وتىر. ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار جەكە كەستە نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. جوسپار جوباسى ءماجىلىستىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىندە پىسىقتالىپ, وزەكتى ماسەلەلەردەن تۋىندايتىن ماڭىزدى ءىس-شارالاردى قامتىعان. سونىمەن قاتار ەلدەگى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان تاقىرىپتىق وتىرىستاردى بەينەكونفەرەنتس-بايلانىس فورماتىندا وتكىزۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان.
جالپى وتىرىس سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات مەملەكەتتىك ورىندار باسشىلارىنا ساۋال جولدادى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى الەكساندر ميليۋتين پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا زەينەتاقى جۇيەسىن قايتا قۇرۋدى ۇسىندى. «قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جالاقىسى ازدىعىنان ولاردىڭ زەينەتاقى جيناعى جەتكىلىكسىز. ءبىزدىڭ پارتيا (قحپ) بۇرىنعى زەينەتاقى جۇيەسىنە قايتا ورالۋدى ۇسىنادى. باستى ۇسىنىمىزدىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋ جاسىن قايتا قاراۋ. ونى ەڭبەك جاعدايىنىڭ كۇردەلىلىگىنە سۇيەنە وتىرىپ ەسەپتەۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
دەپۋتات عازيز قۇلاحمەتوۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا قانداستاردىڭ قۇجاتتارىن رەتكە كەلتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇلاردان بولەك, جيىن بارىسىندا ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, ارمان قوجاحمەتوۆ, ازات پەرۋاشەۆ, دانيا ەسپاەۆا, يرينا سميرنوۆا, گۇلنار بيجانوۆا, جانات وماربەكوۆا, ايگۇل جۇماباەۆا, ەرلان سايروۆ, ارتۋر پلاتونوۆ ءارتۇرلى وزەكتى ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.
