«قازاق ءتىلى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسى. ءتىل – ۇلتتىڭ جانى عانا ەمەس, ونىمەن بىرگە ءوسىپ, وركەندەپ وتىراتىن سارقىلماس بايلىعى. سوندىقتان قازاقتاردىڭ ءار بۋىنى انا ءتىلىمىزدى جاڭا زاماندا دۇنيەگە كەلگەن جاڭاشا اتاۋلارمەن تولىقتىرىپ, سوزدىك قوردى ەسەلەپ وتىرعان.
وسىدان وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن ونتومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە» 66,9 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن 24 مىڭ ءسوز تىركەسى ەنگىزىلسە, سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بىرتومدىق بىرەگەي باسىلىم – «قازاق سوزدىگىندە» 106 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن 48,3 مىڭ ءسوز تىركەسى, بارلىعى 154,3 مىڭنان استام لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلعان.
بۇل تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, ءال-اۋقاتى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە مەيلىنشە وسكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى».
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تۇساۋكەسەرى وتكىزىلگەن كەنەن دە كەمەل ەڭبەك – «قازاق سوزدىگىنە» العىسوزىندە وسىلاي ايتىلعان.
ءيا, 155 مىڭعا جۋىق لەكسيكالىق بىرلىكتى قالىڭ ءبىر تومعا سىيعىزعان بۇل سوزدىك – اسىل مۇرا. گازەتتىڭ بۇگىنگى بەتى ەل رۋحانياتىنداعى وسى زور تابىستى وقيعانىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋعا ارنالىپ وتىر.
«قازاق ءتىلى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسى. ءتىل – ۇلتتىڭ جانى عانا ەمەس, ونىمەن بىرگە ءوسىپ, وركەندەپ وتىراتىن سارقىلماس بايلىعى. سوندىقتان قازاقتاردىڭ ءار بۋىنى انا ءتىلىمىزدى جاڭا زاماندا دۇنيەگە كەلگەن جاڭاشا اتاۋلارمەن تولىقتىرىپ, سوزدىك قوردى ەسەلەپ وتىرعان.
وسىدان وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن ونتومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە» 66,9 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن 24 مىڭ ءسوز تىركەسى ەنگىزىلسە, سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بىرتومدىق بىرەگەي باسىلىم – «قازاق سوزدىگىندە» 106 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن 48,3 مىڭ ءسوز تىركەسى, بارلىعى 154,3 مىڭنان استام لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلعان.
بۇل تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, ءال-اۋقاتى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە مەيلىنشە وسكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى».
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تۇساۋكەسەرى وتكىزىلگەن كەنەن دە كەمەل ەڭبەك – «قازاق سوزدىگىنە» العىسوزىندە وسىلاي ايتىلعان.
ءيا, 155 مىڭعا جۋىق لەكسيكالىق بىرلىكتى قالىڭ ءبىر تومعا سىيعىزعان بۇل سوزدىك – اسىل مۇرا. گازەتتىڭ بۇگىنگى بەتى ەل رۋحانياتىنداعى وسى زور تابىستى وقيعانىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋعا ارنالىپ وتىر.
بىرەگەي باسىلىم
ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-ات-تۇرىك» ەڭبەگى تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي سالىستىرما سوزدىگىنىڭ ەڭ العاشقى جارقىن ۇلگىسى سانالادى. وسى سوزدىكتەن باستاۋ العان, بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا بەلگىلى ورتاعاسىرلىق پارسى تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى 200-ءدىڭ ماڭايىندا. ال ءوز ەلىمىزدە وتكەن عاسىردا ەكى تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمەلى سوزدىگى», ون تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» ەڭبەكتەرى جارىققا شىققانى ايان. ۋاقىت وتە كەلە جۇرتشىلىقتىڭ قولدانۋىنا ىڭعايلى ىقشام سوزدىكتەر – «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى», «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» كىتاپتارى شىققان ەدى.
«تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوعامدىق ءومىر مەن عىلىمنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنداعى وزگەرىستەر قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر تومدىق باس سوزدىگىن ءتۇزۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى», دەدى تۇساۋكەسەر راسىمىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. مينيستر 2002 جىلى قازاق ءتىلى تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ 15 تومىن شىعارۋ قولعا الىنىپ, ول 2011 جىلى مارەسىنە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني, 2011 جىلى 15 تومدىق قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى جارىققا شىققان. وندا 150 مىڭ ءسوز بەن ءسوز تىركەسى قامتىلعان.
«تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى ەڭ باي ءتىل سانالادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇركى الەمىندە 80 مىڭ ءسوز بەن ءسوز تىركەسىن قامتىعان «وزبەك ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى», قىرعىزداردىڭ 50 مىڭ ءسوز بەن ءسوز ايقىشىن قامتىعان ەكى تومدىق «قىرعىز ءتىلىنىڭ سوزدىگى», 92 292 ءسوز بەن 122423 ءسوز ماعىناسى كەلتىرىلگەن تۇرىكتەردىڭ «تۇركشە سوزدىكتەرى» شىعارىلدى. ال «قازاق سوزدىگى» 106 مىڭ اتاۋ ءسوز بەن 48 300 ءسوز تىركەسىن قامتىپ وتىر. تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى 2011 جىلى ابدەن تولىقتىرىلىپ, 11-ءشى باسىلىمدا جارىق كورىپ وتىر. ءبىزدىڭ سوزدىك نەبارى ءۇشىنشى رەت باسىلدى. الدا ءالى دە تولىقتىرىلاتىنى كۇمانسىز. سوندىقتان بۇل سوزدىك 30-دان اسا تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ بايى قازاق ءتىلى ەكەنىن دالەلدەيتىن ەڭبەك. سوزدىكتىڭ جارىققا شىعۋى ۇلت رۋحانياتىنداعى ايتۋلى وقيعا. م.قاشقاريدەن جەتكەن ءسوز بايلىعىن التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ قازاق حالقىنىڭ تورىنە شىعارامىز», دەدى مينيستر.
شاراعا قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە سوزدىكتىڭ جارىققا شىعۋىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىستى. «جوقتان بار بولمايدى, بار نارسە جوعالمايدى» – دەگەن بەلگىلى جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى جارىققا شىققان سوزدىك حالىقتىڭ تىلدىك قورىنىڭ دامۋ جولىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنىن ايتتى. «قازاق ءتىلى – جاسامپاز ءتىل. بىزدە اراب, پارسى, موڭعول, شاعاتاي تىلدەرىنەن, باسقا دا تىلدەردەن ەنگەن سوزدەر بار. قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق اپپاراتىنىڭ مىقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ءبارى تىلىمىزگە كىرىپ كەتتى. مىسالى, «قۇداي» دەگەن قازاقتىڭ ءسوزى ەمەس دەپ ەشۋاقىتتا ايتا المايسىز», دەدى جازۋشى. ال بەلگىلى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ عىلىمنىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي شارۋا ەكەنىن, ايتۋلى ەڭبەكتەردى دايىنداۋ بارىسىندا عالىمدار ون جىل, جيىرما جىل ۋاقىتىن سارپ ەتەتىنىن ايتا كەلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن قازاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمىندا ورنى بار تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ قاجەتتىگىنە, ونىڭ ىشىندە 90 جىلدىق مەرەيتويلارى جاقىنداعان ءابدۋالى حايدار مەن رابيعا سىزدىقتىڭ مەرەيتويلارىن كەڭ كولەمدە, لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. سونداي-اق, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى شارا بارىسىندا ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, «سوزدىك تەز ارادا عىلىمي اينالىمعا ەنىپ, تاجىريبەدە قولدانىلۋى ءتيىس», «دۇكەندەردە دە تۇرۋى كەرەك», «بۇل ەڭبەكپەن ۇرپاقتى تاربيەلەۋىمىز قاجەت», دەستى. ايتا كەتەيىك, «قازاق سوزدىگىن» ۇزاق جىل ۋاقىتىن سوزدىك قۇراستىرۋعا ارناعان بەلگىلى عالىم نۇرگەلدى ءۋالي باستاعان توپ دايىنداعان.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاجەت تە قۇندى ەڭبەك
قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر تومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگى زيالى قاۋىمنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىس تىرلىگىنە تىكەلەي قولعابىس ەتەتىن, قازاق قاۋىمىنىڭ ءتىل مادەنيەتىن ساپاسى جاعىنان جەتىلدىرە تۇسەتىن رۋحاني قۇرالعا اينالارىنا تالاس جوق. ويتكەنى, قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن جاساۋ جولىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تاجىريبەسى ەسكە الىنعانى كورىنىپ تۇر.
بۇل قۇبىلىستىڭ ءبىر جاقسىسى, بۇرىنعى 10 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىك كوبىنە قازاق كەڭەس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تاپتىق سارىنداعى تۋىندىلارىنان الىنسا, قازىرگى «قازاق سوزدىگى» اقتاڭداققا اينالعان شەشەندىك سوزدەر مەن الاش ارىستارى شىعارمالارىنىڭ قايماعى مەن تىيىم سالىنعان شورتانباي, دۋلات سياقتى اقىنداردى تولىق قامتىپتى. قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بايلىعى كورىنىس تاپقان, اسىرەسە, جاڭا زاماندا پايدا بولعان سان ءتۇرلى عىلىم سالاسىنداعى جاڭا تەرمين سوزدەردىڭ مولىنان قامتىلۋى وقىرمان ساناسىن تىڭ ۇعىمدارمەن بايىتا تۇسەرى ءسوزسىز.
سوزدىكتە «اتتەگەن-اي» دەگىزەرلىك تۇستار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, كىتاپتىڭ 865-بەتىندەگى «قىنامەندە» ءسوزى ابايدىڭ 1888 جىلى جازىلعان «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە قارالى ول» ولەڭىندە «قىنامەندە, جار-جار مەن بەتاشار بار» دەگەن ولەڭ جولىندا بەرىلگەن «قىنامەندە» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىنان اۋىتقىپ كەتكەن ءتارىزدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ, كەيبىر اباي ءسوزىنىڭ ماعىناسىن ۇمىتىپ, جادىمىزدان شىعارىپ العانىمىزدى كورسەتەدى. ابايتانۋشى عالىم بولسام دا وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا تۇسىنە الماي ارناۋلى تۇردە ىزدەستىرگەن ەدىم. سوندا «قىنامەندە» ءسوزى قىزعا قۇدا ءتۇسىپ, كەلىندىككە الىپ كەتۋگە كەلگەن قۇدالار توبىنا ارنايى تۇردە قولدانىلاتىن ويىن-ساۋىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەن. قۇدالاردىڭ بەتىنە بالشىق (بۇگىندە ۇن جاعادى) جاعۋ, باس قۇدانى وگىزگە تەرىس مىنگىزىپ باسىنا جاۋلىق جاۋىپ اۋىلدى اينالدىرا قۋ نەمەسە قۇدالاردى توردەن ەسىككە, ەسىكتەن تورگە سۇيرەۋ, شاڭىراققا اسىپ قويۋ, ت.ب. ەلدى كۇلدىرەتىن, قىزىققا باتىرۋ ءتارىزدى ويىن ەكەن. مۇنى ى.ءالتىنساريننىڭ «ورىنبور قازاقتارىنىڭ قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋى» دەگەن ماقالاسىنان دا ۇشىراتامىز. «قىنامەندە» ءسوزى بۇل سوزدىكتە كۇيەۋ جىگىتتىڭ قىز ۇيىنە كەلگەندە قولداناتىن ويىن-ساۋىق ەمەستىگى كورىنىپ تۇر. نەمەسە 200-بەتتە بەرىلگەن «باسپاق» ءسوزى «ءىرى قارانىڭ باس تەرىسىنەن جاسالعان تۇز سالاتىن ىدىس (؟)» دەپ جاڭىلىس بەرىلگەن. بۇل ءسوز ابايدىڭ 1893 جىلى جازىلعان «بويى بۇلعاڭ» ولەڭىندە:
بايى – باسپاق,
ءبيى – ساسپاق,
اۋلەكى اسپاق سىپىرا قۋ, –
دەپ بەرىلگەن «باسپاق» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۇيەنىڭ موينى ۇزىن بولعاندىقتان, ونى ەكى جەردەن باۋىزدايدى, سونىڭ ورتاسىنداعى جەرىن باسپاق دەيدى. سول باسپاق اتالعان جەردىڭ ءتۇبىن تىگىپ, دوربا جاساپ بايلار قىمبات بۇيىمدارىن سوندا ساقتايتىن بولعان. بۇل جەردە اباي بايدى باسپاققا بالاپ وبرازدى ۇعىم بەرىپ وتىر. ناقتىراق ايتقاندا, قازاقتار باسپاق ءسوزىن تەك تۇيەگە عانا بايلانىستى ايتاتىنىن ەسكە الۋ كەرەك ەدى.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, مەملەكەتتىك
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
ەلدىكتىڭ ءبىر بيىگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مەيرامى – تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جانە ءبىر ءسۇيىنشى حابارمەن قازاق قاۋىمىن قۋانتىپ وتىر. بۇلاي دەۋدىڭ ءجونى بار. ويتكەنى, وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي, اتالمىش مەملەكەتتىك ورگان 150 مىڭنان استام اتاۋ سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىن قامتيتىن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» جارىققا شىعارسا, ەندى مىنە, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ابىرويىن بۇرىنعىدان بەتەر اسقاقتاتاتىن كولەمى 156 باسپا تاباقتىق لەكسيكوگرافيالىق تۋىندىنى تارتۋ ەتكەلى وتىر. بۇل تۋىندى – سياسى ءالى كەبە قويماعان, «قازاق سوزدىگى» دەگەن ايدارمەن جۋىردا عانا «ءداۋىر» باسپاسىنان شىققان قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر تومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگى.
سوزدىكتىڭ رەداكتسياسىن باسقارعان تۇلعالار مەن قۇراستىرۋشىلار – رەسپۋبليكاعا اتى كەڭىنەن تانىمال احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى بەدەلى بيىك ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەن اتاقتى اكادەميكتەر مەن لەكسيكوگرافيا سالاسىندا باي تاجىريبە جيناقتاعان عىلىم دوكتورلارى مەن بىلىكتى لينگۆيست عالىمدار. ولار سوزدىك ءتۇزۋ ىسىندەگى الەمدىك جانە وتاندىق داستۇرلەر مەن تەوريالىق زەرتتەۋلەرگە كەڭىنەن سۇيەنە وتىرىپ, اتالمىش ينستيتۋتتا سان جىلدار بويى جيناقتالعان كارتوتەكا قورىن كەڭىنەن پايدالانعان.
بۇگىنگى تاڭدا تۇسىندىرمە ءسوزدىكتەرگە دەگەن سۇرانىس بۇكىل الەم سەكىلدى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە زامان تالابىنا ساي تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى, ۋاقىت ادام ايتقىسىز جىلدامدىقپەن العا جىلجۋدا. بۇل قۇبىلىس, ءاسىرەسە, اقپارات-كوممۋنيكاتسيا تەحنولوگيالارىنىڭ وتە تەز ءارى ۇزدىكسىز جاڭارۋىنان وتە ايقىن سەزىلەدى جانە ونىڭ سالدارى مەن ىقپالى بۇكىل پلانەتا بولمىسىنا, ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ باسقا تىلدەرى سەكىلدى قازاق ءتىلى مەن سوزدىك قورىنىڭ دا تولاسسىز جاڭارىپ, نەولوگيزمدەر تاسقىنىمەن تولىعىپ وتىرۋىنا سەرپىن بەرۋدە. بۇل پىكىر نەگىزسىز ەمەس, سەبەبى وعان دالەل بولاتىن فاكتورلار جەتىپ-ارتىلادى.
بىرىنشىدەن, بۇگىنگى الەم ءبىر-بىرىمەن كىندىگى جابىسقان كۇللى ەكونوميكالاردىڭ باسىن قوساتىن جاھاندىق كورپوراتسياعا اينالىپ كەتكەن سەكىلدى. قازىر ادامدار عانا ەمەس, تۇتىنىس تاۋارلارى دا, كاپيتال دا, جۇمىس تا, تابيعي رەسۋرستار دا, زاماناۋي تەحنولوگيالار دا, اقپارات اعىنى دا ەركىن اينالۋدا. ولارعا ەشبىر توسقاۋىل جوق. ال بۇل قۇبىلىس ءوز كەزەگىندە الەمنىڭ وزگە تىلدەرى سەكىلدى قازاق تىلىنە دە زاماناۋي حالىقارالىق تەرميندەر مەن جاڭا ۇعىمداردىڭ ەركىن ەنۋىنە كەڭ جول اشىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, ەلەكتروندىق اقپارات تەحنولوگيالارى مەن اقپاراتتىق بازالاردىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعى سونشاما, ميلليونداعان ادامدار عانا ەمەس, ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن كومپانيالار دا ينتەرنەتتى ەركىن پايدالانا وتىرىپ, قاس-قاعىم ساتتە بيزنەسپەن بايلانىستى سان-قيلى ماسەلەلەردى وپ-وڭاي شەشە الادى.
ۇشىنشىدەن, قازىرگى كەزدە تۇتىنىس ونىمدەرىن شىعاراتىن زاماناۋي ءوندىرىس ورىندارى بۇرىن ادام قولىمەن ىستەلەتىن قارا جۇمىستى عانا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق جۇمىستاردىڭ دا باسىم كوپشىلىگىن روبوتتاردىڭ موينىنا ارتىپ قويعان. بۇل ۇدەرىس ەندى دامىعان مەملەكەتتەر عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەرگە دە كەلىپ جەتتى. روبوتتاردىڭ قابىلەتى, ءتىپتى, ادام قابىلەتىن قۋىپ جەتىپ, جاقىن بولاشاقتا ونى باسىپ وزۋعا دا جاقىن تۇر.
تورتىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان مۇمكىندىكتەر مۇلدە جاڭا تۇرپاتتاعى ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار مەن الگى قارىم-قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتەتىن ءتىل مەن ونىڭ سوزدىك قورىنىڭ جارىسا قالىپتاسۋىنا دا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
بەسىنشىدەن, عىلىمداردىڭ, اسىرەسە, بيولوگيا, بيوحيميا, گەنەتيكا جانە كۆانتتىق فيزيكا سەكىلدى سالالارىنىڭ قارىشتاپ دامىعانى سونشاما, بۇگىنگى تاڭدا نانوتەحنولوگيالىق ادىستەرمەن اتوم نەمەسە مولەكۋلا قۇرىلىمدارىن وزگەرتىپ, مۇلدە جاڭا ونىمدەر مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن الۋعا دا شەكسىز مۇمكىندىكتەر اشىلىپ وتىر. دەمەك, عىلىمنىڭ جاڭا سالالارىمەن قاتار جاڭا ۇعىمدار مەن جاڭا اتاۋلاردىڭ دا جارىسا قالىپتاسۋى زاڭدىلىققا اينالىپ, تۇسىندىرمە سوزدىكتەر دە زىمىراعان زامان اعىمى مەن قوعام سۇرانىسىنا ساي وقتىن-وقتىن جاڭارىپ تۇرۋعا ءتيىس.
مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاڭا سوزدىككە ەنگەن عىلىمي تەرميندەر مەن جاڭا ۇعىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى حالىقارالىق سيپاتقا يە. الايدا, بۇعان تاڭدانۋعا بولمايدى. ويتكەنى, بۇل – تەك قازاق تىلىنە عانا ەمەس, الەمنىڭ وزگە تىلدەرىنە دە ءتان قۇبىلىس. مىسالى, ءدال بۇگىنگى تاڭدا ءسوز بايلىعى ءبىر ميلليوننان اسىپ جىعىلاتىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ وزىندە دە ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن الگى ءتىلدىڭ ءتول سوزدەرىنىڭ ەنشىسى 33 پايىزدان اسپايدى. قالعاندارى – لاتىن, رومان, گرەك نەمەسە وزگە تىلدەردەن ەنگەن كىرمە سوزدەر. سوسىن ەڭ باي تىلدەردىڭ ءبىرى سانالاتىن ورىس تىلىنە دە اتالمىش قۇبىلىس ورتاق سيپات.
ەندەشە, جاڭا تۋىندىعا اق جول تىلەي وتىرىپ, ونىمەن جەتە تانىسۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرايىق. الايدا, كەز كەلگەن ماماننىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان بۇل قۇندى باسىلىمنىڭ قالىڭ جۇرتقا قولجەتىمدىگى قالاي بولادى دەگەن سۇراقتىڭ كەسە كولدەنەڭ تۇرعانى دا جاسىرىن ەمەس. سەبەبى, جاڭا سوزدىكتىڭ تيراجى وتە شەكتەۋلى, ءتورت-اق مىڭ دانا. ءتىپتى, وتكەن جىلى ون مىڭدىق تارالىممەن جارىق كورگەن «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» دە ميلليونداعان حالىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەي الدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق بۇل ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ شەشۋى ينتەرنەتپەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ورايدا, عالامتورداعى ايىنا 41 ميللياردتان استام سۇرانىستى تىركەپ, قاس-قاعىم ساتتە وڭدەپ, ءدال جاۋابىن لەزدە بەرەتىن Google ىزدەۋ جۇيەسى ەرىكسىز ويعا ورالادى. بۇل جۇيەنىڭ قازاقستاندىق Google.kz تارماعىمەن قاتار وزگە دە ىزدەۋ جۇيەلەرى قازىر ەلىمىزگە قىزمەت كورسەتىپ تۇر. ەگەر جوعارىدا اتالعان قۇندى باسىلىمداردىڭ ەلەكتروندىق نۇسقالارى اتالمىش ىزدەۋ جۇيەلەرىنىڭ قورلارىنا ورنالاستىرىلاتىن بولسا, كەز كەلگەن تۇتىنۋشى وزىنە قاجەت اقپاراتتى جەكە كومپيۋتەرىنىڭ كومەگىمەن لەزدە ىزدەپ تاۋىپ, قاجەتىنە ەركىن پايدالانار ەدى. دەمەك, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار نەعۇرلىم قولعا تەز الىپ, ىسكە اسىرسا, بۇكىل قوعام بۇدان تەك ۇتپاسا, ۇتىلمايتىنى ەش كۇمان تۋدىرمايدى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
اسىل مۇرا
ساپالى سوزدىكتەر ءتۇزۋ قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتىپ, ۇلتتىق رۋحاني-مادەنيەتتى بويىنا سىڭىرگەن, جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە وزىندىك بولمىس-بىتىمىمەن ارالاسا الاتىن ۇرپاق تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتەدى.
1999 جىلى شىققان بىرتومدىق «قازاق ءتىلى سوزدىگى», 2006-2011 جىلدارى دايىندالعان ون بەس تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى», سوڭعى جىلدارى شىققان باسقا دا ەتنو-مادەني مازمۇنداعى سوزدىك تۇرلەرى قازاق لەكسيكوگرافياسىنىڭ جاڭعىرۋ جولىنداعى جاڭا ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەلەرى دەسەك, ءتىل كوميتەتى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى دايىنداعان قازاق ءتىلىنىڭ بىرتومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگى قازاق ءتىل بىلىمىندەگى لەكسيكوگرافيالىق ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاي وتىرىپ, قۇرىلىمدىق-مازمۇندىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن, اقپاراتتىق تۇرعىدان بايىتىلعان, ەتنو-مادەني مازمۇنى جاعىنان ماڭىزدى تىلدىك بىرلىكتەردى مۇمكىندىگىنشە مولىراق قامتۋعا باعىتتالعان لەكسيكوگرافيالىق ەڭبەك بولىپ تابىلادى. سوزدىكتى دايىنداۋعا ەلىمىزدەگى تاجىريبەلى لەكسيكولوگ, لەكسيكوگراف عالىمدار (ن.ءۋالي, م.مالباقوۆ, ش.قۇرمانباي ۇلى, ر.شويبەكوۆ ت.ب.) جانە بىلىكتى جاس ماماندار تارتىلعان.
جاڭا سوزدىكتى ءتۇزۋ بارىسىندا ءتىلدىڭ تەوريالىق نەگىزى مەن جالپى ءتىل مادەنيەتىنىڭ زاڭدىلىقتارى, ءتىلدىڭ فۋنكتسيونالدى-قولدانبالى قىزمەتى باسشىلىققا الىنعان, لەكسيكوگرافيانىڭ ءتىل مادەنيەتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان مىندەتتەرى تىلدىك نورمالارعا ساي تۇزىلگەن, «ءتىلدىڭ وزىندە قالىپتاسقان نورمالار جانە ەرەجە بويىنشا ۇسىنىلعان نورمالار» تولىق قامتىلعان.
سونداي-اق, قولدانىلعان امالدار جۇيەسىنىڭ تاجىريبەلىك لەكسيكوگرافيا مەن تەوريالىق لەكسيكوگرافيانىڭ مىندەتتەرىن تۇتاس ءبىر ماقساتقا ۇيىستىرۋعا باعىتتالعانى, ءتىلدىڭ سوزدىك بايلىعىن جيىپ, رەتكە كەلتىرۋ, نورماعا ءتۇسىرۋ, قوعامنىڭ ءتىل مادەنيەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى ءتىلدىڭ ءسوز بايلىعىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ ماسەلەلەرىمەن ۇشتاستىرىلعانى اڭعارىلادى.
سوزدىكتە گرامماتيكالىق, لەكسيكولوگيالىق, سەماسيولوگيالىق, ورفوەپيالىق جانە ورفوگرافيالىق مالىمەتتەردىڭ سينتەزدەلىپ, قورىتىلۋى تىلدىك بىرلىكتەردى وڭتايلى سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك تۋدىرعانىن, سوزدىك بىرلىكتەرگە بەرىلەتىن انىقتامالار ماعىناسىنىڭ ايقىندىلىعى مەن ناقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتۋىمىز كەرەك.
تۇركى مەملەكەتتەرىندە جالپىتۇركىلىك ورتاق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, دامىتۋعا, مادەني-رۋحاني بايلانىستى, تۇركى ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋعا, تۇركى تىلدەرىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەرىلۋى تۇركى لەكسيكوگرافياسىنىڭ كەمەلدەنە دامۋىنا مۇمكىندىك جاساپ وتىر.تۇركى لەكسيكوگرافياسىن دامىتۋ – تۇركى تىلدەرى لەكسيكالىق قورىن جيناقتاۋدىڭ, تۇركى تىلدەرىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋدىڭ; جاڭا ۇعىمداردى اتاۋدا ءتول لەكسيكانى مەيلىنشە سارقا پايدالانۋدىڭ, كىرمە ەلەمەنتتەردى قابىلداۋدى بىرىزدەندىرۋدىڭ, تۇركى تىلدەرىنە ورتاق تەرمينولوگيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋدىڭ, تۇركى حالىقتارى تىلدەرى اراسىنداعى الشاقتىقتى وسىرمەۋدىڭ ماتەريالدىق بازاسى; تۇركى تىلدەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ, تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى رۋحاني-مادەني بايلانىستى نىعايتۋدىڭ, جالپىتۇركىلىك تىلدىك سانانى جاڭعىرتۋدىڭ باستى تەتىگى. سوندىقتان قازىرگى تۇركى تىلدەرى ارالىق ەكىتىلدى, كوپتىلدى اۋدارما سوزدىكتەردى, ەكىتىلدى سالىستىرمالى تۇسىندىرمە سوزدىكتەردى, ت.ب. سوزدىك تۇرلەرىن قۇراستىرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ۇستانىمدارىن جەتىلدىرىپ, جاڭا سيپاتتاعى سوزدىكتەر دايىنداۋ ءىسىن قولعا الۋ تۇركىتانۋدىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا قازاق ءتىلىن «تىرەك ءتىل» رەتىندە الىپ, باسقا تۇركى تىلدەرىمەن سالىستىرمالى-تۇسىندىرمە, سالىستىرمالى-اۋدارما سوزدىكتەرىن ءتۇزۋ قازاق لەكسيكوگرافياسىنىڭ ۇلەسىندەگى كەلەلى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. تۇركى تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى سوزدىكتەرىن ءتۇزۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىن «تىرەك ءتىل» دەڭگەيىندە قولدانۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ وپتيمالدى, ياعني, سوزدىك قوردى مۇمكىندىگىنشە مول قامتيتىن, ەتنو-مادەني لەكسەمالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەتىن, عىلىمي-تەوريالىق, پراگماتيكالىق-فۋنكتسيونالدىق الەۋەتى جوعارى, ادىسنامالىق نەگىزى جۇيەلى, كولەمى ىقشام (مۇمكىندىگىنشە ءبىر تومنان اسپايتىن) تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ دايىندالۋى قاجەت. ءتىل كوميتەتى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇسىنىپ وتىرعان «قازاق سوزدىگى» وسى تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىققان جۇمىس بولىپ تابىلادى.
شاكىر ىبراەۆ,
تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
--------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
