«حالقىمىز ءۇشىن قاشاندا جەتى سانىنىڭ ورنى بولەك. جەتى ىرىس, جەتى قابات كوك, جەتى قازىنا: ايتا بەرسەك جەتى سانىنا بايلانىستى قاسيەتتى ۇعىمدار وتە كوپ. ەلىمىزدىڭ جاڭا عاسىرداعى باستى باعدارى – «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى دا جەتى باسىمدىقتان تۇرادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تارتۋى رەتىندە حالقىمىز قۇن جەتپەس جەتى قازىناعا يە بولدى».
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەدى. ءسويتتى دە, سول جەتى قازىنانى سانامالاپ ءوتتى, ولاردىڭ ارقايسىسىن شىمىر سوزبەن, جۇمىر ويمەن تۇيىندەپ بەردى – ءبىر زاماندا جۇيرىك اتتى, قىران بۇركىتتى, قۇماي تازىنى, بەرەن مىلتىقتى, قاندى اۋىز قاقپاندى, مايلانعىش اۋدى, وتكىر كەزدىكتى جەتى قازىناعا بالاعان قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, بۇل ۇعىمدى بايىتا ءتۇستى, وعان جاڭاشا, بيىك سيپاتتار قوستى.
ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» مەرەكە كۇندەرىندە حالقىمىزعا تانىمال ءبىر توپ تۇلعالارعا ەلباسى ايتقان, بىزگە تاۋەلسىزدىك سىيلاعان جەتى قازىنانىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشىپ بەرۋ جونىندە ۇسىنىس
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتى قازىناسى
«حالقىمىز ءۇشىن قاشاندا جەتى سانىنىڭ ورنى بولەك. جەتى ىرىس, جەتى قابات كوك, جەتى قازىنا: ايتا بەرسەك جەتى سانىنا بايلانىستى قاسيەتتى ۇعىمدار وتە كوپ. ەلىمىزدىڭ جاڭا عاسىرداعى باستى باعدارى – «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى دا جەتى باسىمدىقتان تۇرادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تارتۋى رەتىندە حالقىمىز قۇن جەتپەس جەتى قازىناعا يە بولدى».
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەدى. ءسويتتى دە, سول جەتى قازىنانى سانامالاپ ءوتتى, ولاردىڭ ارقايسىسىن شىمىر سوزبەن, جۇمىر ويمەن تۇيىندەپ بەردى – ءبىر زاماندا جۇيرىك اتتى, قىران بۇركىتتى, قۇماي تازىنى, بەرەن مىلتىقتى, قاندى اۋىز قاقپاندى, مايلانعىش اۋدى, وتكىر كەزدىكتى جەتى قازىناعا بالاعان قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, بۇل ۇعىمدى بايىتا ءتۇستى, وعان جاڭاشا, بيىك سيپاتتار قوستى.
ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» مەرەكە كۇندەرىندە حالقىمىزعا تانىمال ءبىر توپ تۇلعالارعا ەلباسى ايتقان, بىزگە تاۋەلسىزدىك سىيلاعان جەتى قازىنانىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشىپ بەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان ەدى. ول ماقالالاردىڭ الدى كەشە قولىمىزعا دا ءتيدى. باس باسىلىم جاڭا جىلعا دەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتى قازىناسى جونىندە جەتى ماقالا جاريالاماق ويدا.
ءبىرىنشى قازىنامىز: التاي مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىن ەن جايلاپ, ەركىن كوسىلگەن ماڭگىلىك ەلىمىز. ءبىز شەكارامىزدى شەگەندەپ, ىرگەمىزدى بەكىتىپ, كورشىمەن تاتۋ, الىسپەن سىيلاس ءىسى ىلگەرى باسقان جاسامپاز ەل بولدىق.
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان
سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزدەن.
ادامدا ارمان كوپ. ارمان – ادام ومىرىنە, ساناسىنا ءتان ەرەكشە قۇبىلىس. ول ادامنىڭ العاشقى بالالىق سەزىمىمەن بىرگە ويانىپ, قيالىن شارىقتاتىپ, بۇكىل ءومىر بويىنا جەتەلەپ جۇرەتىن ءبىر كەرەمەت سەزىم. عاجابى – بالانىڭ ىشكى سىرى دا, قۇپياسى دا ءوزىنىڭ ارمانى. سول ارماندارىنا جەتسەم دەپ ءومىر سۇرەدى. ارمان ادام ساناسىنىڭ كورىنىسى. ءومىر بويى قانشاما ارمانىنا قول جەتكىزە العان ادامنىڭ تاعى ارمانى بولارى دا تابيعي شىندىق. سولاي. ارمان – ادامدى ۇنەمى ەرتەڭگە, بولاشاققا, جارىق كۇننىڭ جاقسىلىعىنا جەتەلەيدى.
ادام ساناسىمەن, تۇيسىك, سەزىمىمەن بىرگە تۋاتىن پەندەنىڭ باستى ارمانى – بوستاندىق, ەركىندىك بولسا كەرەك. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ, ەلدىڭ, قوعامنىڭ قالتقىسىز ۇمتىلاتىن باستى ارمانى – ەركىن ەل, تاۋەلسىز ۇلت, مەملەكەت ءدارەجەسىنە جەتۋ ەكەندىگى دە زاڭدى قۇبىلىس.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) مالىمەتىنە قاراعاندا – جەر بەتىندە بەس مىڭنان استام ۇلتتار مەن ەتنوستار, التى مىڭعا جۋىق تىلدەر بار ەكەن. وسىلاردىڭ تەك 197-ءى عانا مەملەكەت دەگەن ستاتۋسقا يە. ءسىرا, بۇل كەز كەلگەن ساۋاتتى ادامداردى ويلاندىراتىن-اق جاعداي. قانشاما ەتنوستار ءۇشىن تەڭدىك پەن ەركىندىك, مەملەكەتتىك قول جەتكىزبەس ارمان بولىپ جۇرگەنىن ءبىز بۇگىنگى حالىقارالىق جاعدايلاردان بىلەمىز. ماسەلەن, دۇنيە جۇزىندە 40 ميلليوننان استام كۇردتەر, ءالى تابورلىق جۇيەمەن ەلدەن ەلگە كوشىپ جۇرەتىن سىعاندار, تاعى باسقا ەتنوستاردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتى كوكسەيتىندىكتەرى بارىمىزگە ايان.
ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك, تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىك – ءبىزدىڭ دە عاسىرلارعا سوزىلعان اسىل ارمانىمىز. ءجۇزدەگەن جىلدار, قيىن اسۋلار, بوستاندىق جولىندا كوتەرىلىستەر مەن جورىقتاردا, ساياسات مايدانىندا قۇربان بولعان ەسىل ەرلەر, تۇتاس ۇرپاقتار – شەجىرەلى تاريحىمىز – تۇگەلدەي ۇلتتىق ارمانىمىز.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق, مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىمىز – تەڭدەسى جوق جەتىستىگىمىز.
تاۋەلسىزدىگىمىز – بۇگىنگى بۇكىل ءومىرىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى, باستاۋى, بارلىق جاقسىلىعىمىزدىڭ ارقاۋى.
مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاقتىڭ قولى جەتكەن ارمانى!
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلدىعىندا سويلەگەن ءسوزىن: «بارشا ارمانىمىزدىڭ اسقارى, باقىتىمىزدىڭ باستاۋى بولعان ۇلىق مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنى – ەلىمىزگە, ءاربىر ازاماتىمىزعا قۇتتى بولسىن! – دەپ باستاپ, «بۇل – اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى اقيقاتقا اينالىپ, ازاتتىققا قولىمىز جەتكەن اسا قاسيەتتى كۇن. بۇل – ۇرپاقتارىمىز ۇلى ەلدىڭ ۇلانى, ازات ەلدىڭ اقيىعى اتانۋىنا جول اشىلعان قاستەرلى كۇن. بۇل – ءتىلىمىزدى جاڭعىرتىپ, ءدىنىمىزدى قايتارعان, تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, تاعدىرىمىزدى تاڭداعان ۇلى كۇن. تاۋەلسىزدىك – تاۋەكەلى جەتكەندەردىڭ عانا پەشەنەسىنە بۇيىراتىن باقىت. بۇگىن ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ جاڭا عاسىرداعى جاڭعىرۋ جولى – «قازاقستان 2050» ستراتەگياسى دۇنيەگە كەلگەن كۇن», – دەپ بولاشاقتىڭ قاقپاسىن ايقارا اشىپ, العاشقى ارماننان ۇلتىن كەلەسى ۇلى ارمانعا شاقىردى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋمەن مەملەكەت ءىسى ءوز وزىنەن ءوربي بەرمەيتىندىگىنە جاڭا تاريحىمىزدىڭ وسى 22 جىلىندا كوزىمىز ابدەن جەتتى. مەملەكەت بولىپ, ەلدىڭ ىشكى تۇرمىسى مەن سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا كىرۋ, بارلىق باعىتتاردا باسەكەلەستىككە لايىق بولۋ سياقتى مەملەكەت مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى, ءوسۋ-وركەندەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن كۇندە بەتپە-بەت كەزدەسىپ ءجۇرمىز.
تاۋەلسىزدىك, ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى, ەرتەڭى مەن بولاشاعى تۋرالى ۇنەمى, ۇزدىكسىز, اسىرەسە, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ايتىپ ءجۇرۋىمىز مىندەت. ول – تەك تاريحقا كورسەتىلەر ءىلتيپات ەمەس, قوعام, ءاربىر سانالى ازامات ءۇشىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن, بۇكىل ءومىرىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىعى ەكەنىن ەستەن شىعارماي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ ءۇشىن قاجەت.
تاۋەلسىزدىكتىڭ يگىلىكتەرى ەڭ الدىمەن حالىق تىرشىلىگىنىڭ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىن كوزدەيدى. ونىڭ وسى جىلدارداعى كورسەتكىشى كوز تويارلىق. مىسالداردى تىزبەلەۋ بۇل ماقالانىڭ ماقساتى ەمەس, تەك كەيبىر كورىنىستەرىن عانا تاۋەلسىزدىك جەمىسى رەتىندە تىلگە تيەك ەتپەكپىز.
22 جىلدىڭ العاشقى ون جىلى بۇرىنعى وداقتىق ەكونوميكا مەن ساياسي جۇيەنىڭ زارداپتارى مەن ىدىراۋىنان بولعان كەڭ اۋقىمدى داعدارىستى ەڭسەرۋگە كەتتى.
ساياساتتاعى باستى باعىت ەشقانداي يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىگىنە جول بەرمەۋ ارقىلى رۋحاني ەركىندىك اۋانىن, ءدىن ەركىندىگىن ساقتاۋ, زاڭدىق, قۇقىقتىق بازا مەن كەڭىستىگىن, كوپپارتيالىقتى قالىپتاستىرىپ, حالىقارالىق دارەجەدە تەڭ تەرەزەلىك ءوزارا تۇسىنىستىك, سىيلاستىق, دوستىق, ارىپتەستىك قاتىناستارعا قول جەتكىزە وتىرىپ, ءوركەنيەت جولىنا بەت تۇزەۋ ەدى. بۇل باعىتتاردا تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن جاڭا قۇبىلىستارعا كۋا بولدىق.
ەلدىڭ, قوعامنىڭ اشىقتىعى مەن ەركىندىگى جاعدايىندا ومىرگە جاڭا ينستيتۋتتار ورنىقتى, جاڭا دۇنيەتانىم, جاڭا ويلاۋ جۇيەسى جاڭا ۇرپاقپەن بىرگە كەلدى. تاۋەلسىزدىكتى ارمانداعان حالىقتىڭ ەڭ زور قۇندىلىعى, ارينە, رۋحاني بوستاندىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى.
مەملەكەت ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىن ىنتالاندىراتىن كوپتەگەن شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا باستاماشى بولىپ, قامقورلىق جاساپ, قارجىلاندىرۋ جولدارىن اشتى. ۇمىت بولعان تاريحىمىز, وتكەن زامانداردىڭ ۇلتتىق, تاريحي تۇلعالارى ولاردىڭ ەڭبەكتەرى, تاعدىرلى وقيعالار, ۇلت مۇددەسىندەگى بەرىسپەس تالاس, كۇرەس, بىتىسپەس شايقاستار تۋرالى جادىگەرلەر جاندانىپ, قوعام نازارىنا ۇسىنىلدى.
قاۋىپسىزدىك – قاي مەملەكەت ءۇشىن دە ماڭىزدى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. ارينە, ونىڭ مازمۇنى دا ءار مەملەكەت ءۇشىن ءار الۋان. ماسەلەن, رەسەي, قىتاي, اقش, انگليا, گەرمانيا سياقتى ەجەلگى مەملەكەتتەردىڭ جالپى الەمدىك, وڭىرلىك, وزىندىك قاۋىپسىزدىككە ىقپالى دا ءارتۇرلى دارەجەدە بولۋى مۇمكىن. الەمدە, حالىقارالىق قاتىناستا تاۋەلسىزدىك ۇعىمى ورتاق مازمۇنعا سىيعانىمەن ءار مەملەكەتتىڭ ىشكى, سىرتقى گەوساياسي جاعدايلارىنا بايلانىستى ونىڭ تالاپتارى, مۇمكىندىكتەرى مەن اسەرلەرى, سيپاتى مەن سەبەپتەرى وزگەرىپ تۇرۋى دا زاڭدى قۇبىلىس.
مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى ءبىزدىڭ دە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى ساتىنەن باستاۋ الادى. بۇل ورايدا, ەڭ الدىمەن كورشىلەس ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ بارىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولعان ولاردىڭ ءبىزدىڭ ورتاق شەكارامىزدى مويىنداپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا ەشقانداي قولسۇعۋشىلىق ارەكەتتەرگە جول بەرىلمەيتىندىگىنە كەپىلدىك ەتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ, قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزىنا توقتالۋدىڭ دا ءجونى كەلىپ تۇر. ەلباسىمىزدىڭ كۇنى كەشە عانا سالتاناتتى جيىندا ءبىزدىڭ شەكارامىزدى شەگەندەپ, ىرگەمىزدى بەكىتكەنىمىزگە ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە ايتقانى سوندىقتان.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاريا بولعان كۇنىنەن كورشى ەلدەرمەن, اسىرەسە, شىعىستاعى قىتاي ەلىمەن شەكارانى زاڭداستىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. سونىمەن قاتار, بۇرىن وداقتا بولعان كورشىلەس رەسەي, ءوزبەكستان, تۇركىمەنستانمەن دە شەكارالارىمىزدى ءوزارا مەملەكەتارالىق دارەجەسىندە ايشىقتاپ, زاڭداستىرىپ الۋ قاجەتتىگى دە كۇن تارتىبىندە تۇردى. «بىتكەن ءىستىڭ قيىندىعى جوق» دەگەندەي, بۇگىن شەكارالىق كەلىسىمدەر تۋرالى ءبىر-اق سوزبەن ءوز-وزىنەن ورىندالعانداي كورىپ, ايتامىز. ال, ءسال زەيىن قويىپ ايتار بولساق, ءار ەلمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ ارقايسىسى بىرنەشە ماقالاعا جۇك بولار ەدى. ادەتتە, شەكارالاردىڭ تەرەڭ تاريحى بار, ءارى سول تاريحىنىڭ قويناۋىندا ءالى دە تولىق اشىلا قويماعان, جاريا بولماعان قاتپار-قاتپار سىرلارى بار. تەك ەجەلگى كورشى قىتاي ەلىمەن شەكارامىزدىڭ عاسىرلار تەرەڭىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلە قالساڭىز – قانشاما قايشىلىقتار مەن قاقتىعىستاردى, تەكەتىرەستەردى, ءتىپتى, قايعىلى وقيعالاردى, قانشاما كەلىسپەۋشىلىك پەن ءتۇسىنىسپەۋشىلىكتى باسىمىزدان ءوتكىزدىك. ءاسىرەسە, ءحىح عاسىردا كەنەسارى حان ءولتىرىلىپ, قازاق حاندىعى, ياعني مەملەكەتى قۇلاپ, قازاق جەرى تۇگەلىمەن رەسەي بوداندىعىنا كىرگەننەن كەيىن قازاقتىڭ قاتىناسۋىنسىز رەسەي مەن قىتاي يمپەريالارىنىڭ اراسىندا 1880-1882 جىلدارى وتكىزىلگەن شەكارالىق كەلىسىمدەردىڭ ءناتيجەسى بويىنشا 1884 جىلى شەكارا سىزىعى جۇرگىزىلىپ, تالاي قازاقتىڭ اتاقونىسى مەن ۇرپاعى ەكى بولىنگەنى دە تاريح ساندىعىندا جاتتى ەمەس پە؟ ول كەزدە قازاقتان ەشكىم پىكىرىن سۇراعان جوق. سەبەبى بىرەۋ-اق – قازاقتىڭ مەملەكەتى بولمادى. قازاق بودان ەل بولدى. قازاقتا ەشقانداي قۇقىق بولمادى. مىنە, مەملەكەت بولۋدىڭ باستى ماڭىزدىلىعى. عاسىردىڭ تەرەڭىنە كەتكەن ول كەزدەردىڭ كەلىسىمىنە ورالۋدىڭ بۇگىن ەشقانداي ماعىناسى دا, قاجەتى دە, پايداسى دا, ۇتىسى دا جوق. ول تەك ناتيجەسىز داۋ تۋعىزىپ, ءبۇگىن مەن ەرتەڭگى بولاشاققا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان العاشقى كەلىسسوزدەردەن باستاپ, ەشقانداي داۋسىز, كەرتارتپالىقسىز, بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنان جاڭا عاسىر دامۋ تۇرعىسىنان تاتۋ كورشىلىك ساياساتىن ۇستانىپ, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىمىزدى تانىپ, مويىنداپ, جاسامپازدىق قوزعالىسىمەن بولاشاقتىڭ دامۋ جولىمەن ءجۇرۋدى ۇسىندى, سول باعىتتى ۇستانىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ سىندارلى ءارى ورىندى ۇسىنىستارىنا 90-جىلدارداعى قىتاي توراعاسى تسزيان تسزيامين دە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, قولداۋ كورسەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ديپلوماتيالىق جۇمىس بابىنداعى كەلىسسوزدەر كەزىندەگى پىكىرتالاس, ءوزارا دالەلدەسۋلەردى ەسەپتەمەگەندە وتە تەرەڭ ءارى تياناقتى ەكىجاقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 1994 جىلى نەگىزگى شەكارالىق كەلىسىمگە (ۇزىندىعى 1748 شاقىرىم بولاتىن شەكارانىڭ 90 پايىزىنا) قول جەتكىزىلدى. قالعان ون پايىزى ول كەزدە «داۋلى, تالاس تۋعىزاتىن ۋچاسكەلەر (بولىكتەر)» دەپ اتالدى. العاشقى كەلىسىمگە سول جىلى الماتىدا قر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن قحر پرەمەرى لي پەن قول قويدى.
وسىدان كەيىن قازاقستان جانە قىتاي ديپلوماتتارى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا ستراتەگيالىق باعىتتى ۇستانا وتىرىپ, «داۋلى ۋچاسكەلەر» بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. بۇل كەلىسسوزدەرگە ديپلوماتتارمەن قاتار ەكى جاقتان مامان شەكاراشىلار, گەودەزيستەر, كارتوگرافتار, تاعى باسقا بىلىكتى ماماندار قاتىناسىپ, «داۋلى» دەگەن جەرلەردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدى. «داۋلى جەرلەر» ار جاعى شىڭجاڭ, ءبىز جاعى شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا, نەگىزىنەن بيىك تاۋلى, جازعى جايىلىم, ياعني جايلاۋ وڭىرلەرىندە بولدى. كەزىندە, جاز ايلارىندا ول جايلاۋلارعا ار جاعىنان قىتاي (قازاق) مالشىلارى, بەر جاعىنان ءبىزدىڭ مالشىلار مال جايىپ, شىعىپ وتىرعان. قىس ايلارىندا ول تاۋلارعا شىعۋ قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس, قالىڭ قار باسىپ جاتادى. جان-جاقتى زەرتتەۋلەردەن كەيىن, نەگىزىنەن ۇزاق جىلداردان قالىپتاسىپ قالعان سوقپاقتار نەگىزىندە شەكارا سىزىعىن جۇرگىزۋگە كەلىسىلىپ, «داۋلى» دەگەن جەرلەر ءبولىنىپ, 57 پايىزى قازاقستان جاعىندا, 43 پايىزى قىتاي جاعىندا قالاتىن بولىپ كەلىسىلدى. ول جەرلەردە ەشقانداي تۇراقتى ەلدى مەكەن, اۋىلدار نەمەسە زيراتتار جوق, ەشقانداي كەن ورىندارى جوق. مىنە, وسى باعىتتا شەكارالىق ءبىرىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە 1997 جىلدىڭ جازىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تسزيان تسزيامين قول قويدى. تەك وسى قوسىمشا كەلىسىمنىڭ كولەمى 1 مىڭ 300 بەت بولعانىن ايتساق تا مۇنىڭ قانداي كۇردەلى جۇمىس بولعانىن اركىم-اق كوز الدىنا ەلەستەتە الار. وسىلايشا جۇمىس جالعاسىپ, ەكىنشى قوسىمشا شەكارالىق كەلىسىمگە 1998 جىلى قول قويىلىپ, 1999 جىلدىڭ قاراشا ايىندا پەكين قالاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تسزيان تسزيامين قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا ماسەلەلەرىنىڭ تولىق رەتتەلۋى ءجونىندە ارنايى كومميۋنيكە قابىلداپ, عاسىرلار بويى جالعاسىپ, كۇردەلەنىپ, شيەلەنىسىپ كەلگەن شەكارا ماسەلەسىنە نۇكتە قويىلدى. وسىدان كەيىن قحر ۇكىمەتى مەن قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى بارلىق مەملەكەتتىك ورىندارعا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا جاڭا شەكارالىق كەلىسىمگە سايكەس بارلىق وقۋلىقتارعا, ەسكى (تسين ديناستياسى تۇسىندا شىعارىلعان كارتا) گەوگرافيالىق كارتالارعا وزگەرىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
بۇل شەكارالىق كەلىسىم قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا جاڭا, بەيبىت نيەتتەگى, تاتۋ كورشىلىك, ىسكەر جاسامپازدىققا باعىتتالعان ساناسى مەن مازمۇنى وركەنيەتتى دامۋدى ۇستانعان جاڭا ءداۋىردىڭ باستاماسى بولدى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق كەلىسىم قىتايدىڭ وزىمەن شەكارالاس 14 مەملەكەتتىڭ ىشىندە كەلىسىمگە كەلىپ, قول قويعان تۇڭعىش مەملەكەت بولدى. سونداي-اق, بۇل كەلىسىم نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق-قىتاي قاتىناسىنداعى, كەزىندە بابالار ۇرپاعى ارمانداپ, قول جەتكىزە الماي كەتكەن ۇلى ءارى تاريحي جەڭىسى بولدى.
كۇنى كەشەگى سالتاناتتى جينالىستا ەلباسى جەتى قازىنانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە قاسيەتتى جەردى, شەكارانى ايتتى. تەكتەن تەككە ايتقان جوق. جەر – قازاقتىڭ قانى, ۇلتتىڭ جانى, بۇگىنگە مىندەت, ۇرپاققا امانات.
جاسالىپ جاتقان بارلىق ءتىرلىك, بارلىق جاڭعىرۋىمىز, بارلىق جاڭالىعىمىز, جاڭا, ءتىپتى كۇنى كەشە بولجاي الماعان جارقىن, جاسامپاز جەتىستىكتەرىمىز – تەك قانا تىكەلەي مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى.
سول جەمىستىڭ ەڭ بەتكە ۇستار كورىنىسى وتە قىسقا مەرزىمدە اينالاسى ون جىلدا سالىنىپ شىققان اسەم استانا. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, استانانىڭ وسىنداي قىسقا مەرزىمدە جارقىراپ, الەم جاۋھارلارىنىڭ قاتارىنان ورىن الاتىنىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وزىنەن باسقا ەشكىم دە, ءتىپتى جوبالاۋشىلار مەن قولداۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى دا بولجاي الماعانى اقيقات. استانانى الماتىدان كوشىرۋدىڭ ساياسي ماڭىزدىلىعىن ءبىردەن قولداعان پرەمەردىڭ ورىنباسارى بولعان مەن دە ونىڭ ءدال وسىنداي قارقىنمەن ءارى ءتىپتى كوز الدىمىزعا, قيالىمىزعا كەلتىرە الماعان ءسان-سالتاناتپەن سالىناتىنىن بولجاي الماعانىم شىندىق.
استانا – پرەزيدەنت كەشە اتاعان جەتى قازىنانىڭ ءبىرىنشىسى – ۇلى جەرگە يە بولىپ, ونى گۇلدەندىرۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى بولدى. استانانىڭ قۇرىلىسى ەلىمىزدىڭ بۇكىل ەكونوميكاسىنا, قالالاردىڭ جاندانۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى, بارلىق وبلىس ورتالىقتارىن رۋحاني سىلكىنىسكە اكەلدى. وكشەلەپ شىمكەنت كەلەدى. بارلىق وبلىس ورتالىقتارى جاڭارىپ, جاڭا قۇرىلىس نىساندارى كوزتارتارلىق كەلبەت كورسەتۋدە.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىتايعا ساپارىنىڭ بىرىندە (ول كەزدە – ەلشىمىن) ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس تۋرالى اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ:
– ەلدى ساعىندىڭ با؟ – دەپ توسىننان سۇراپ قالدى.
– ەلدى ساعىنبايتىن قازاق بولۋشى ما ەدى؟ ارينە, ساعىندىم, – دەپ شىنىمدى ايتتىم.
– بىلەم. بەس جىل بولىپ قالدى ما, سەنىڭ وسىندا جۇرگەنىڭە؟ ساسپا. ۋايىمداما. ۋاقىت كەلەدى, ايتام, قازىرشە وسى ارادا جۇرە تۇر, ءوزىڭ بىلەتىن ماڭىزدى شارۋالار بار, – دەپ ءتۇيدى.
ءوز وتانىن, تۋعان اۋىلىن, قالاسىن, كىندىك قانى تامعان جەرىن ساعىنۋ جالپى ادام بالاسىنىڭ ساناسىنا, سەزىمىنە ءتان. الايدا, قازاق بالاسىنىڭ تۋعان جەردىڭ توپىراعىن قاستەرلەۋى ەرەكشە ەكەندىگى دە بەلگىلى. وتاندى, تۋعان جەردى, ەلدى ءسۇيۋ بار, ساعىنىشپەن سەزىنۋ بار, قاستەرلەۋ, سىيلاۋ, قاسيەتتەۋ بار. سونىمەن بىرگە, ونى يگىلىكپەن يگەرۋ, ادام تۇرمىسىنا يكەمدەپ, گۇلدەندىرۋ دە ەلدىڭ, ءبارىمىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى تالاپ ەتەتىنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
ەلباسىنىڭ جەردى جەتى قازىنانىڭ باسى رەتىندە ايتۋىندا قاستەرلەۋمەن قاتار ۇلكەن ءمىندەت دە تۇر. ول مىندەت جەردى قورعاۋمەن بىرگە ءتيىمدى پايدالانۋمەن, ونى كوركەيتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلىمىزدە, وڭىرلەردە ءارتۇرلى ءداندى داقىلدار, كوكونىس ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالاسىن, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جالپى ەگىستىك جايىلىمدىق جەرلەردى جاڭا, وزىق تەحنولوگيا نەگىزىندە يگەرۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, جاڭا ساپاعا كوشۋىمىز قاجەت.
تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا ەلباسى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن قىزىلوردا وبلىسى, سىرداريا اۋدانىنداعى «ابزال جانە ك» اۋىل شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ابزال ەراليەۆكە جوعارى دارەجەلى ەرەكشەلىك بەلگىسى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن تاپسىرىپ تۇرىپ: «بۇگىندە سەرىكتەستىك كۇرىشتىڭ ءتۇسىمى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا كوش باستاپ كەلەدى. كومپانيادا كۇرىش وسىرۋدەن باستاپ, دايىن ءونىمدى دۇكەن سورەلەرىنە جەتكىزۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تسيكل ەنگىزىلگەن. كاسىپورىن, سونداي-اق, كۇرىشتى شەتەلگە باستى ەكسپورتتاۋشى دا بولىپ تابىلادى. ول ادامداردى جۇمىسپەن قامتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك سالاعا تۇراقتى تۇردە ينۆەستيتسيا سالادى. مەن بۇل شارۋاشىلىقتا بىرنەشە رەت بولدىم جانە ول تۇرعان جەردە ساياباقتارى, الەۋمەتتىك نىساندارى مەن جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى نارسەنىڭ ءبارى بار, گۇلدەي جايناعان ناعىز قالاشىقتى كورىپ تاڭعالدىم», – دەپ اقجارىلقاپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى («ەگەمەن قازاقستان», 15 جەلتوقسان, 2013 ج. ).
بۇل – شىن مانىندە ۇلگى-ونەگە. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ مەن اۋىل تۇرمىسىنىڭ شىنايى كوركەم كورىنىسى. جەردى كۇتۋ مەن ءسۇيۋدىڭ, يگەرۋ مەن يگىلىككە اينالدىرۋدىڭ ۇلگىسى دەسەك ارتىق ەمەس. ارينە, مۇنداي اۋىلداردا جاستار جۇمىس ىستەيدى, ءارى تۇراقتايدى, سول ارقىلى وزدەرىنىڭ دە, جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە الەۋەتىن كوتەرەرى حاق.
جەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋى تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇنەمى تاپسىرما بەرىپ, ەسكەرتۋمەن كەلەدى. شىن مانىندە كەيبىر اۋدانداردا, وبلىستاردا, اسىرەسە, سۋارمالى ەگىستىك جەرلەر جۇزدەگەن, مىڭداعان گەكتار كولەمىندە يگەرىلمەي, قامىس پەن ارام ءشوپ ءوسىپ جاتۋى مۇلدەم توزگىسىز جاعداي. مەنشىك يەسى يەمدەنىپ الىپ, نە ءوزى يگەرە المايدى, نە ەشكىمگە بەرمەيدى. مۇنداي جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن زاڭعا دا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت بولار.
جەر توسىندە جۇرەر اداممەن, ادام جاساعان تۇرمىسپەن كورىكتى بولماق.
ەلباسى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى كۇنى ءوز سوزىندە حالىق ساناسىنا جەر قاسيەتىنىڭ وسىناۋ قاجەتتەرىن مەڭزەگەنى بولاشاققا وراسان اۋقىمدى جۇمىس بولار.
جەرىمىزگە يە بولىپ, شاشپاي-توكپەي يگەرىپ, حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدى ساقتاپ, جاڭعىرتۋ ارقىلى وركەنيەت ورىنە جەتەتىنىمىزدى ايشىقتاپ, وركەنى وسكەن ساۋاتتى, قابىلەتتى, ۇيىمشىل, بىرلىگى مول ۇلت بولعاندا عانا ماڭگىلىك ەل بولارىمىزعا ەكپىن بەرىپ, ەلدى بولاشاققا باستاعان ەلباسىن قولداۋ دا ەلدىڭ يگىلىگى بولسا كەرەك.
قولىمىز جەتكەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى كەلەسى ۇلى ارمانىمىز – ماڭگىلىك ەل.
ەلباسىنىڭ ۇلى ارمانى قازاق ەلىنىڭ ماڭگى ەل بولىپ جاساي بەرۋى ەكەندىگى دە ايداي انىق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماڭگىلىك ەلدى جەتى قازىنانىڭ ءبىرىنشىسى اتاعانى دا سوندىقتان. ءويتكەنى, پرەزيدەنت سوناۋ 1992 جىلدىڭ وزىندە-اق: «ورنىندا بار وڭالار» دەيتىن ەدى حالقىمىز. شۇكىر, ەل ورنىندا, جەر ورنىندا. جەرگە جەتەر ەشتەڭە جوق, جەردەن وتەر بايلىق جوق. جەر بولسا – ەل بولادى, ەل بولسا – ەر بولادى. وسىنداي جەرىمىز باردا, ەلىمىز باردا, وزدەرىڭىزدەي ەرىمىز باردا ءبىز ەشكىمنەن كەم بولمايمىز!» دەپ ەدى. ايتقانى ايداي كەلدى.
قازاقتىڭ قازىناسى ءتۇگەندەلىپ كەلەدى. تاۋبە.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسى
بيۋروسىنىڭ مۇشەسى.
