تانىم • 25 قاڭتار، 2021

الىبەك-الەم نەمەسە سۋرەتشىلىكتەن – سۋرەتكەرلىككە

242 رەت كورسەتىلدى

قارىمدى قالامگەر، كورنەكتى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ جايىندا ايتار اڭگىمەمىزدى بىرەر القيسسامەن باستاۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي. ارينە، قاي ءلامىمىزدىڭ دە استار-اعىسى، سايىپ كەلگەندە،ونىڭ شىعارماشىلىق سىر-سيپاتىنا ساياتىندىعىنا ەش ءشۇبا بولماسا كەرەك. «مونا ليزانىڭ پورترەتى» اتتى، تاقىرىبى ءبىر ارنادا توعىسقان سارىنداس اڭگىمەلەر جيناعىن وقي وتىرىپ، بىزگە قىزىق كورىنگەن ءبىر جايت – بۇگىندە ءسوز ونەرىندەگى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ قىر-سىرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن قالامگەردىڭ ومىردەگى جولىن سۋرەتشىلىكتەن باستاۋى ەدى. ءيا، جاس تالاپ العاشىندا ءتورت جىل كوز مايىن تاۋىسىپ الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپتى. ءتۇرلى بوياۋلارمەن سۋرەت سالۋدىڭ باقىتىن باستان كەشىرە ءجۇرىپ، كەيىننەن ءومىر سۋرەتىن سوزبەن سالۋ ونەرىنە اۋىسىپتى. بۇل تالپىنىس-تالاپتىڭ تابىسسىز بولماعاندىعىنا اسقاروۆتىڭ ادەبيەت الامانىنداعى التايلىق ادەمى ءدۇبىرى، اسەم جورعاسى ايعاق.

ەكىنشى القيسسامىز تۇپ-تۋرا وسى ارادا التايعا بايلانىستى ايتىلماق. اسقاق التاي، اسقار التاي، حان التاي. ءبىر كەزدەگى كوك تۇرىكتىڭ دە، قازىرگى كوپ تۇرىكتىڭ دە اتا قونىسى، قارا شاڭىراعى ابىز التاي. مىنە، ءبىزدىڭ الەكەڭ، الىبەك اسقاروۆ – ناق وسى التايدىڭ ءتول پەرزەنتى. وسىعان قاراپ، التايدىڭ اسقاروۆى دەسەك تە قۇپ جاراسىپ تۇر. ءيا، كورنەكتى ءىسىنىڭ ورمەگىمەن دە، كوركەم ءسوزىنىڭ ورنەگىمەن دە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، كوزگە تۇسكەن التايدىڭ زياتكەر ءھام ساناتكەر بەل بالاسى. البەتتە، سۇيىنەر ۇلى رەتىندە اسقاروۆتى تۋعان جەرى التاي مەنشىكتەپ جاتسا، بۇعان ەشكىمنىڭ باسەكە-تالاسى دا بولماسى انىق.

بۇل كىسى باسى اشىق نارسەگە نەگە سونشا شۇقشيا قالدى دەۋشىلەر دە تابىلار. ال ونىڭ ءمانىسى مى­ناۋ ەدى. جاقىندا دۇنيەدەن وت­كەن قازاقتىڭ زياتكەر اقىنى تو­لە­گەن قاجىباەۆ 2014 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بەتىندە قالامداس ءىنىسىنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ىلكىمدى ويلار ايتقان ماقالا جاريالاپتى. ول ماقالاعا «اسقاروۆتىڭ التايى» دەگەن تاۋداي تاقىرىپ قويىپتى. ءبىز بىلەتىن تۋمىسىنان تەكتى توكەڭ جوپشەڭدىگە ءسوز شىعىندامايدى. سۇڭعىلا اعا­تايىم ءوزى دە اڭگىمە ارقاۋىن تا­قى­رىپتان باستاپ تارقاتىپتى: «ما­قالاما قويعان تاقىرىبىما توسىرقاي قارار كەز كەلگەن قازاق «ە، التاي الىبەك اسقاروۆقا عانا قاتىستى ما ەكەن؟» دەۋى اب­دەن مۇمكىن. ابدەن مۇمكىن ەمەس، تۋرا سولاي، جاتىپ الىپ تۋ­لارى حاق. الىبەك اسقاروۆتىڭ «ال­تاي­دا التىن كۇز ەدى» پوۆەسىن وقى­عاننان كەيىنگى تۋىنداعان وي ال­تاي، شىن مانىسىندە، اسقاروۆتىكى دە ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەتكەن. ويتكەنى كولەمى شا­عىن بولعانىمەن، پوۆەستىڭ ايتار ءسوزى، التاي ءوڭىرىنىڭ عاجاپ تابي­عا­تىنىڭ تۇمسا كەلبەت-كەسكىنى، ونىڭ قويناۋىنداعى ۇشقان قۇس، جۇ­گىرگەن اڭى، ۇيىسا وسكەن سان الۋان ءشوبى، تاۋى، تاسى، بيىكتەن قۇلاعان سارقىراما سۋلارىنا دەيىن سۇڭعاتتى سۇلۋ پوەماعا ءتان سۋرەتتەرىمەن سۇيسىنتپەي قالماعان. پوۆەست كورنەكتى قالامگەردىڭ كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر قال­پىمەن، التايدىڭ اق سۇمبىدەي سۇ­لۋ سالتاناتىن سۋرەتتەۋگە كەلگەن­دە، ون سان بوياۋلى پاليترالى پو­لوتنونى كوز الدىڭا كولدەنەڭ تارت­قانداي ادەمى اسەرگە بولەيدى».

ومىردە تۋرا بيلىك ۇستىننان اينىماي وتكەن شىنشىل دا سىنشىل تولەگەن قاجىباەۆتىڭ دۋا­لى اۋزىمەن «كورنەكتى»، «كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر» قالام­گەر دەپ باعالانۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇ­يىرا بەرەر قۇرمەت ەمەسىن باس­قالاردان بۇرىن ءبىز بىلەمىز. ويت­كەنى تولەگەن اعانىڭ تالعام تا­را­زىسى بىزگە جاقسى تانىس. سون­دىقتان دا «التاي، شىن مانىندە اسقاروۆتىكى ەكەن» دەگەن تولا­يىم تۇجىرىمىنا باسى ءبۇتىن قو­سىلامىز. قاليحانداي تايپالعان كلاسسيكتىڭ التايى. تەكتىلىكتىڭ كەربۇعىسى ورالحاننىڭ التايى. ەندى كەلىپ جۇرت ۇعىمىندا قا­لىپ­تالعان قاعيدالى ءداستۇردىڭ جە­لىسىن ۇزبەگەن زاڭدى دا جارا­سىمدى جالعاسىنداي بولىپ اس­قا­روۆتىڭ التايى سۇلباسىن ايقىن­داپ، جۇلگەلەنە اسقاقتاپ بوي كو­تەر­گەنىن قۋانا قۇپتايمىز. وقىر­مان­داردى بۇل التاي دا ءا دەگەننەن قىزىقتىرىپ باۋراپ الادى. قاليحان مەن ورالحان اعالارىنىڭ التايىن ءارى تولىقتىرادى، ءارى سونىمەن قاتار-قاپتالداس، مۇلدەم بولەك ءوزىنىڭ التايىن جاسايدى. التايدىڭ جوعارىدا ايتقان، ءوزىنىڭ الدىنداعى ۇلى جىرشىلارىن جوقتاتپاي جولىن قۋعان ءىنى-قالامگەردىڭ «مۇنار تاۋدى، مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن» كىتابىنداعى ەسسە-تولعاۋلاردىڭ قادىر-قاسيەتىنە قادىر اعا مىرزا ءالي جەتىپ، كە­زىندە پاراساتتى پايىم-پىكىرىن اعى­نان جارىلا ايتىپ كەتكەن بو­لاتىن. ەل گازەتى «ەگەمەندە» جا­رىق كورگەن ول ماقالادا قايران قا­دا­عامنىڭ: «بۇدان بىرنەشە جىل بۇ­رىن، تىپتەن جاس كەزىمدە جيىرما بەس مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ، وسى ءوڭىردى كوكتەي ءوتىپ، گيمالاي اسقان نيكولاي رەريحتىڭ كۇندەلىكتەرىمەن تانىسىپ، تاڭعالعانمىن. عاشىق بولعانمىن التايعا. ءتۇس كورگەن­دەي سەزىنگەنمىن. مىنە، ەندى الىبەك اسقاروۆتىڭ كىتابىن تامسانا وقىپ وتىرىپ، سول باياعى ءتۇسىمنىڭ جال­عاسىن كورگەندەي بولدىم.

ءيا، ءادىلى دە وسى! قاداعاڭ قاداپ تۇرىپ ايتقانداي، الىبەكتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى ماحابباتى ۇلان-عايىر ۇلى التايدى قالتقىسىز يەمدەنۋگە، مەيىرلەنە قاتتى قىسىپ، قاپسىرا قۇشۋعا، پەرزەنتتىك سەزىم پەرنەلەرىمەن اۋىلداس ءھام رۋحتاس اعاسى ورالحانشا اسقاقتاتا قارا سوزبەن جىرلاۋعا حاقىسى بار ەكەن. التاي دەگەندە دارىن بۇلاعىنىڭ كوزى اشىلىپ، شابىت دارياسى كەمەرىنەن اسا اقتارىلىپ، سول ءبىر بارشامىزعا قىمبات تا قاستەرلى تا­بيعات الەمىنىڭ، سول الەمدەگى ادام­داردىڭ، تىرشىلىك-تىنىس پەن قا­رەكەتتەردىڭ شىنايى سۋرەتىن قىل­قالام دالدىگىمەن، الۋان بوياۋ­لى اسەم اجارمەن ايشىقتايدى. اۆتوردىڭ التاي تاقىرىبىندا­عى التايى قىزىل تۇلكىدەي قۋناپ قۇل­پىرعان شىعارمالارىن ءار كەز­دە وقي جۇرە ءبىزدىڭ دە كوكەيگە ءبىر تۇي­گەنىمىز وسى. «كوككول»، «شا­بان­باي»، «مۇزتاۋ»، «شىن­دى­عاتاي»، «مارقاكول» سىندى تول­عانىس-تەبىرەنىسكە تولى ەسسە، تول­عامدارىنداعى يىرىمدەر، سەزىم قىلىن ءدوپ باسىپ شەرتەتىن سات­تەر كىم-كىمنىڭ دە جۇرەگىن شىم ەت­كىزبەي، بۇيرەگىن بۇلك ەتكىزبەي قوي­ماسى، قىزىعۋشىلىعىن تۋدىر­ماي توقتاماسى انىق. مۇنىڭ سىرتىندا وقىرمان سۇرانىسىنا وراي قازاق تىلىندە قايتا-قايتا جەتى رەت باسىلعان، كوپ تارالىممەن بەيجىڭدەگى «ۇلتتار» باسپاسىنان شىققان، بىرنەشە مارتە ورىس تى­لىن­دە جارىق كورگەن، اعىلشىن تى­لىنە جەكە كىتاپ بولىپ اۋدارىلعان ء«ور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» رومانى سىر-سىپاتى بولەك، ءوز الدىنا ءبىر ورگەك دۇنيە.

وسى رەتتە ءبىزدىڭ ءوز تاراپىمىزدان اڭعارىپ، ويىمىزعا تامىزدىق تاستاعان مىنا ءبىر جايت ەدى. تا­لاي دا تالاي سۋرەتشىلەر التاي پەي­زاجىن تاماشالاپ، تابيعات ەسكيز­دەرىن كوزبە-كوز قىلقالامعا ءىلىن­دىرىپ، فوتواپپاراتقا تارتىپ، سۇڭعاتتى پولوتنولار تۋدىرعان شى­عار، تۋدىرا دا بەرمەك. كوزبەن كور­گەنگە، كوڭىلمەن سەزگەنگە نە جەت­­سىن! الايدا دەيمىن-اۋ، ءالى ال­تايعا اياعى جەتە الماي جۇر­گەن سۋرەتشىلەر بولسا، التاي كەس­كىندەمەسىنىڭ كوشىرمەسىن ەمەس، ءتۇپ كورىنىستەرىن اسقاروۆ شىعار­مالارىنان وقىپ-توقىپ، قۇددى كوزبەن كورگەندەي بەينەلەپ سالا بەرۋلەرىنە بولاتىن سياقتى. تول­نۇسقاعا جەتەعابىل كەسكىندەمە تۋىندىسى شىعاتىنىنا ءبىز كەپىل. مىنە، ءسوز ونەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە اسقاروۆ قالامىنىڭ الەمەتى وسىنداي! بۇعان ءبىر جاعىنان ونىڭ ءتۋا­بىتتى سۋرەتشى ەكەندىگىنىڭ سەپتىگى تي­گەندىگى دە ءسوزسىز. شابىتتۋمالىق ونەر­نامالاردىڭ جەڭ ۇشىنان جال­عاسىپ ۇشتاسۋى، كەسكىندەمە ونە­رىندەگى سۋرەتشىلىكتىڭ ءسوز ونە­رىن­دەگى سۋرەتكەرلىككە ۇلاسۋى دەپ تە ناق وسى عاجاپ عيبراتتى ايت­پاق­پىز.

ارينە، تەك التايمەن شەكتەلسە دە، الىبەك شىعارماشىلىعىنىڭ اياسى تار، اۋقىمى ازعانتاي بولىپ قالادى دەپ ايتا الماس ەدىك. بىراق ويتكەندە تالانتىنىڭ تابيعاتىنا، قابىلەتىنىڭ قارىمىنا وبال بولارى ءسوزسىز-ءدى. ەن ءومىردى، كەن ءومىردى، قوعامنىڭ نەبىر قايشىلىقتارعا تولى قالتارىس تۇستارىن كەڭىنەن كەلىستىرە تولعايتىن قايتالانباس قولتاڭبانى ءبىز ءاۋ باستا-اق ايتقان شاعىن كىتاپتان زەر سالا، سۇيىنە، اسا ءبىر ىرزاشىلىقپەن بايقاپ، ءبىلىپ، كوزبەن كورىپ، كوڭىلگە ءتۇيىپ وتىرمىز. بۇل كىتاپ بىرقاتار جاڭا اڭگىمەلەرمەن تولىقتىرىلىپ، «فوليانت» باسپاسىندا قايتا باسىلىپ شىققان ءتارىزدى. وسىنىڭ الدىندا، ءبىراز جىل بۇرىن «سو­تسياليزم اڭگىمەلەرى» دەگەن اتپەن جاريا ءجۇزىن كورگەن وسىناۋ ادەمى دە ءايبات كىتاپتى كلاسسيگىمىز قا­دىر مىرزا ءالي «بۇل مەنىڭ ناعىز ولجام بولدى» دەپ كوككە كوتەرە، اعىنان جارىلا العىسىن توگىپ-توگىپ ايتۋى تەگىن دەيمىسىز؟

ءبىر ايتارلىعى، الەكەڭ ومىردە دە، ونەردە دە سىرباز، ەستەت ازامات. جازۋشىلىق ونەردەگى قيلى شە­بەرلىكتى قيسىنىمەن يگەرگەن. كە­مەرىنەن اسىپ توگىلمەيدى، ورىنسىز اسىرەقىزىلعا بەرىلمەيدى، شى­عارماداعى ءتىل شۇرايىن، ءومىر شىرايىن جەرىنە جەتكىزە قۇل­پىر­تاتىن جەردە استە دە كەيىن شە­گىنبەيدى. جالاڭ بايانداۋ مەن جاي­داق ۇرانشىلدىقتى ماڭايىنا جو­لاتپايدى، جانىنا دارىتپايدى. ءيا، ونىڭ ەستەتتىگى كوزدى الدايتىن كو­پىرشىك، ءىشى قۋىس، سىرتى داڭعازا جىل­تىراق ەمەس، ءومىردىڭ قاز-قال­پىنداعى شىنايى، ماعىنالى كو­رىنىسى. باياندالىپ، تاپتىشتەپ ءتۇسىن­دىرىلىپ ەمەس، ءسوز سۋرەتىمەن كوركەم بەينەلەنىپ بەرىلگەن ءومىردىڭ ءوز كورىنىسى. سىلدىراعان سۇلۋىنا ىن­تىقپايدى، قازاقتىڭ جالپاق ءتىلى­نىڭ قايماعىن قالقيدى.

«سوتسياليزم اڭگىمەلەرى» توپ­­تا­ماسى الىبەكتىڭ الەمىن جارقىرا­­تا اشىپ تاستاعانداي. سەبەبى بيۋف-
­­فون ايتقانداي، ستيل دەگەنىمىز­دىڭ ءوزى ادام عوي. وسىعان ورايلاس­تىر­ساق، ءبىزدىڭ قالامگەردىڭ بيىك ين­تەللەكتىسى، زەرگەر زەرلەگەندەي زەر­­­دەلى پاراسات-مادەنيەتى ناق وسى اڭ­­گىمەلەرىنەن ادەمى تانىلعان­داي. بۇدان ءارى تەرەڭدەي قوزعاساق، وسى­­ناۋ جوعارى شىعارماشىلىق ىزدەنىس ينتەللەكتىسى جازۋشىنى سوتسياليزم تاقىرىبىن قازاق قالام­گەرلەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قوياسىن اقتارا، ىندەتە قاۋزاۋعا جە­تەلەگەن. سوتسياليزم بۇل ارادا جازۋشىنىڭ تاقىرىبى عانا ەمەس، ونىڭ كەيىپكەرى. كوزكورگەن، كو­ڭىل سۇزگىسىنەن وتكەن جاقسى تانىسى. جاڭاعى اڭگىمەلەردە وسى كەيىپكەردىڭ، ياعني ءسوتسياليزمنىڭ تۇتاس بەينەسىنىڭ مولتەك ەسكيزدەرى جاسالىپ، كەيىندە بۇلدىراپ قالىپ بارا جاتقان وبرازى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ مۇسىندەلەدى.

ارينە، سوتسياليزم دەگەن ۇلكەن قوعامدىق فورماتسيانىڭ، تاريحي كاتەگوريا ۇعىمىنىڭ تۇگەل سي­پاتىن شاعىن اڭگىمەلەر توپتاما­سىندا تولىق ايتىپ جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس، ول – ماقسات تا ەمەس. ول ءۇشىن ونداعان، بالكىم، جۇزدەگەن حي­كايات، روماندار جازىلۋى كەرەك بولار، جازىلعان، جازىلىپ تا جاتىر دەلىكشى. ءبىزدىڭ اۆتورىمىز ءباز بىرەۋلەردەي ءسوتسياليزمدى سىپىرا ماقتاۋ نەمەسە جەك كورە جامانداپ قارا كۇيەلەش ەتىپ كور­سەتۋ نيەتىنەن دە اۋلاق. ءيا، ۇنات­ساق تا، ۇناتپاساق تا سول ءبىر زامان ءبىزدىڭ تاعدىر-تاراۋىمىز، حال­قىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىنىڭ ۇلكەن ءبىر كەزەڭى بولىپ قالدى. شىن­دىعىنا كەلسەك، ءبىزدىڭ ءبىر كەز­دەرى سۇيىكتى بولعان سوۆەتتەر ودا­عىمىز سوتسياليستىك قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ جالپاق جاھانعا وڭەشىن جىرتا جار سالسا دا، شىنايى ءسوتسياليزمدى قۇرا الماعان ەدى. شوڭ جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ سول كەزدەردىڭ وزىندە ءبىر ساپارىنان ورالعاندا: «ناعىز سوتسياليزم شۆەتسيا مەن نورۆەگيادا ەكەن» دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. بۇل ورايدا اسقاروۆ ۇلى شىقاڭمەن ۇندەس شىعىپ، ەلىمىزدەگى كەمەلدەنۋ تۇرماق، كوكتەمەي قالعان سو­تسياليزم كەلبەتىن كەلىستىرە سۋرەت­تەگەن دەمەكپىز. ايتپاعىمىز، وسى رەتتە ىزگى دە يگى نيتەتتى ۋتوپيادان شىققان ءسوتسياليزمنىڭ ەش كىناسى جوق; كىنا ارمان-اڭسارداعى سول ىز­گىلىكتى قوعامدى قۇرا الماعان قۇ­رىپ قالعىر جۇيەدە. الىبەك-الەم بىزگە وسى اقيقاتتى كوركەم ءسوزىنىڭ دەستەلى كەستەسىمەن ۇقتىرعانداي.

«مونا ليزا» كارتيناسىن جاق­سى كورىپ، ءپىر تۇتقان تولەۋجان. ستۋ­دەنت كەزىنەن قايدا بارسا تاس­تامايدى، الىپ جۇرەدى; بارعان جەرىندە باسىنا، قابىرعاعا ءىلىپ قويادى. ءيا، الەمگە ايگىلى سۋرەتكە قازاق بالاسىنىڭ ىقىلاسى تۇسكەن ەكەن، انا جىلى پاريجدەن اكەلگەن تابارىك «دجوكوندا» مەنىڭ دە ۇي­دەگى كابينەتىمدە قۇرمەتتى جەردە تۇر. وندا تۇرعان نە بار دەرسىز؟ بار ەكەن. سونىڭ ءتۇيىنىن تولەۋجاننىڭ اۋىلدان كەلگەن اناسى، قاراپايىم عانا قازاق ايەلى – گۇلايىم شەشەي شەشىپ بەرەدى. ول سۋرەتتەگى وسى ارۋ­عا ۇلى ۇيلەنگەلى ءجۇر ەكەن دەپ قالىپ، بۇلقان-تالقان. شەشەسى بۇل قىزدى بالاسىنا تەڭ سانامايدى.

«سوندا سەن... ءبارىن تارك ەتىپ، مىناۋ اتاسى باسقا بۋاز قا­تىن­عا ۇيلەنگەلى ءجۇرسىڭ بە؟ – دەپ سون­شالىقتى سالقىن رايمەن توسەك­تىڭ باسىنداعى «مونا ليزانى» يەگىمەن نۇسقادى.

– تاتە! – تولەۋجان نە دەرىن بىلمەي، ءتىلىن تىستەپ سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى.

– بەتى سەكپىل-سەكپىل، وزىڭنەن بەس-ون جاس ۇلكەن ايەلدە نەڭ بار ەدى، بوتام-اۋ؟».

«مونا ليزانىڭ» پورترەتى اڭ­گىمەسىندەگى بۇل ەپيزودتىڭ يۋمورى بار بولسا دا، ءسال ەزۋ تارتساڭىز دا، يۋمورسىز قابىلدايسىز. ويلانىپ قالاسىز. گاپ تەرەڭدە، كىلتيپاننىڭ قىرلارى كوپ. وعان اڭگىمەنى زەردەلەپ وقىپ شىققان ويلى وقىر­مان عانا بويلاي الماق. عاسىرلار بويى سىر اشپاعان مونا ليزا­نىڭ تىلسىم جىميىسىنىڭ جۇمباعى وسىلاي شەشىلدى. سويتسە، ول جۇك­تى كەلىنشەكتىڭ باقىت شۋاعى بال­قىتقان جىميىسى ەكەن عوي. جۇم­باقتى تابان استىندا شەشىپ بەرگەن قاراپايىم قازاق ايەلى، تولەۋجاننىڭ اناسى گۇلايىم شە­شەي بولىپ شىقتى. اناسىنان ارتىق پا؟ سۋرەتتى دار ايىرىپ جىرتتى دا، اشۋلى انانىڭ كوڭى­لىن ورنىنا ءتۇسىردى. وسىناۋ توسىن تۇيىننەن دە تالاي تاعىلىم تار­قاتۋعا بولعانداي.

«لەۆيتاننىڭ داۋىسى» اڭگى­مەسىندە «قىرعي قاباق» سوعىس جىل­دارىنىڭ اۋانى ايشىقتالادى. بۇل سوعىس دەگەننەن جۇرت ابدەن زارەزاپ بولعان عوي. تاۋانى قايتقان، ىش­تەن ءمۇجىلىپ تاۋى شاعىلعان. مۇ­قاجان اقساقالدىڭ جالعىز ۇلى گەرمان سوعىسىندا قىرشىن كەتكەن. ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان جال­عىز نەمەرەسى قۋانىشبەكتىڭ ەس ءبىلىپ ەسەيگەن شاعى مىنا ءبىر تەكە­تىرەس، توڭتەرىس زامانعا كەز كە­لەدى. ەندىگى سوعىس – اتوم سوعىسى بو­لادى دەيدى، ول ەشكىمدى امان قالدىرمايدى، تۇقىمىڭدى تۇزداي قۇرتاتىن كورىنەدى. قارا اسپاندى توندىرگەن ىلعي دا ءبىر سۋىق حابار. امەريكا دەگەن قوقاڭداعان ءبىر دۇشپان شىعىپ تۇر. ويپىرماي، سوعىس قاشان شىعىپ كەتەر ەكەن دەپ ەلدى ۇرەي بيلەپ العان. جاماندىق حابارشىسى – قابىرعاداعى قارا راديو. جۇرەك جارىلا قورقاتىنى – لەۆيتاننىڭ ساڭقىلداعان ءزارلى ­داۋىسى. ءسويتىپ، جۇرگەندە مەلشيىپ ءۇنسىز تۇرعان راديو كەنەتتەن: ­«تىڭ­­داڭىزدار... تىڭداڭىزدار... تىڭ­­داڭىزدار!» دەپ زارە-قۇتتى الىپ ساڭق ەتە تۇسەدى.

وسى ايازداي ءزارلى داۋىس­تان تو­بەسىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەر­گەندەي، مۇقاڭنىڭ جۇرەگى اۋزى­نا تىعىلادى... «باستالدى سۇم سوعىس، جالعىز تۇياق تامىرىم دا ۇزىلە­تىن بولدى» دەپ، ساي-سۇيەگى سىزداپ، ىش­تەي ءمۇجىلىپ، كۇڭىرەنىپ كەتەدى. راديونىڭ ءبىر مينۋتتاي ءۇنسىز قال­عان كىدىرىسى جاندى كۇيزەلتىپ، ءبىر عاسىرعا سوزىلعانداي. سودان... سودان نە بولدى دەيسىز عوي؟ بۇل جولى عارىشقا تۇڭعىش ادام ۇشىپتى. يۋري گاگارين دەگەن. ون بەتتىك شا­عىن اڭگىمەنىڭ شىمىر فابۋ­لاسى وسى عانا. بىراق ول سول ءبىر الماعايىپ زامانا كەل­بەتىن، جان قاتپارلارىندا جا­سىرىنعان كۇيىنىشتەر مەن الدا­مىش-سۇيىنىشتەردى قاز-قالپىندا كوز الدىڭىزعا كەلتىرەدى. وسى جا­نە ودان كەيىنگى اڭگىمەلەردە دە سوۆەتتىك ناسيحاتتىڭ ادام ساناسىن ۋلاپ تاستاعانىن استارلاپ، ماقتامەن باۋىزداعانداي قى­لىپ بيپازداپ، سونشالىقتى شى­نايى سۋرەتتەرمەن جەتكىزەدى. موماقان، مونتانى، اڭقاۋ، اڭعىرت، سۋجۇقپاس، كولگىر، قۋىرشاق ءارى قول­دان جاسالعان كوسەمسىماق مى­نەز­دەردى نانىمدى تيپتەندىرەدى.

سوۆەتتىك ۇعىمداعى جىلتى­راق ءسوتسياليزمنىڭ ناعىز سۇرقى، كول­گىرلىگىنىڭ كوكەسى «بۋتافوريا» اڭگىمەسىنەن ۋىتتى ساركازممەن وت­­كىر كورىنىس تاپقان. بۇل قوعامدا­عى دابىلداعان ءىستىڭ، جالاۋلاعان ۇراننىڭ ءبارى كادىمگى قىپ-قىزىل وتىرىك، كوكىمە كوزبوياۋشىلىق ەكە­نىن وقيعالى وبرازدارمەن وڭتاي­لى اشادى. وسىنداعى توسىن تاپ­قىرلىق سول جالعاندىققا قۇداي­داي سەنگەن ادامنىڭ ءوزىن شوشىن­دىرا «استاپىراللا» دەگىزىپ، قۇلاتىپ تۇسىرگەندەي...

ماسەلە بىلاي. امەريكانىڭ تۋ­سون قالاسىنان كەلگەن مەيمانداردى مۋزەي ەكسپوزيتسيالا­رى­مەن تانىستىرعان گيد، ارشى­عان جۇمىرتقاداي ايناش قىز اۋەل­دە اعىلشىن تىلىنە سۋداي بو­لىپ كورىنگەن. «پاي-پاي، جاڭا زامان­داعى قازاقتىڭ قىزى-اي!» دەگىزىپ سۇي­سىندىرگەن. بىراق شەتەلدىك قوناق­تىڭ قويعان قاراپايىم سۇرا­عىنا كوڭىل بولمەيدى، جاۋاپ تا بەر­مەيدى. سويتسە، ول قىزىمىز اعىل­شىن تىلىنەن مۇلدە ماقۇرىم ەكەن، ەكسپوزيتسيا-ەكسپوناتتار تۋرالى اعىلشىنشا جاتتاپ العانىن عانا سۋدىراتىپ ايتىپ شىعادى ەكەن. بىلدەي باستىق يساعالىمنىڭ ءوزى بۇدان بەيحابار: «وسى ءبىزدىڭ كوپ شارۋامىز بۋتافوريا بولىپ بارا ما، قالاي ءوزى؟ ءبارى دە كوزبوياۋ، جال­عان...» دەپ مۇڭايىپ، كوزى ەندى اشىل­عانداي، ۇيقىدان جاڭا ويان­عانداي حال كەشەدى. بۇل جونىندە وقىرماننىڭ دا ويعا باتارى حاق.

وسى تاقىلەتتەس پىكىر-پايىم­داردى باسقا اڭگىمەلەرىنە دە تەلۋگە ابدەن بولارلىق. اسقاروۆ اڭ­گىمەلەرىنىڭ ءبىر سيپاتى – نوۆەللا تەكتەس، سۇلۋ سىرلى، مارجانداي ىزىلعان جۇمىر بولىپ كەلەتىن­دىگى: الاشتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەگى­نە ارنالعان «قارا قۇيىن، اق كوي­لەكتى» قارا سوزبەن مولدىرەتە ءھام تەبىرەنتە جىرلانعان مۇڭلى ­پوەما، شەرلى داستان با دەرسىز. ول داستان ادامدى سونشالىق ەگىلتەر، ايشۋاققا مالىنعان جابىرقاۋ اسەرگە بولەيدى. مۇنداعى قارا قۇ­يىن – سۇم سوعىس سالعان قاسى­رەت-قايعىنىڭ، اتىڭ وشكىر جوقشى­لىق­تىڭ، جاداۋ تۇرمىس پەن تارشىلىق قىساسىنىڭ ج ۇلىمىر بەينەسى. ول اق كويلەك ادامداردىڭ شاتتىعىن، بالالىق قىزىقتى، ايەل باقىتىن، جارقىن كۇلكىسىن ۇرلايدى، مازاق قىلىپ زار جىلاتادى.

ءتۇرلى ادامدار، الۋان مىنەز­دەر، ۇركەك تە ۇرگەدەك، ءۇمىتشىل نەشە­مە جاعدايلار. ءبىر كەيىپكەرى – دولداش اعاي اسا كىتاپقۇمار، بىراق تەك بەرتىنگى گەرمان سوعىسى تۋرالى كىتاپتاردى عانا وقيدى. سويتسە، ول سولاردىڭ بىرىندە بولماسا بىرىندە مايداندا قازا تاپقان اعاسى مول­داشتىڭ اتى كەزدەسىپ قالا ما دەپ تەل­مىرىپ ىزدەنەدى ەكەن. قايدا سو­عىس تۋرالى كىتاپ بولسا، سونى الدىرتىپ وقىپ شىققانشا، بايىز تاپتايدى. ەندى ءبىر اڭگىمەلەردە­گى (مىسالى «وبلاۆا»، «ساياسي اكتسيا») ءبىراز كەيىپكەرلەر وزىمىزگە سونداي كوزتانىس، جاقىن-جۋىق ادامدار سىڭايلى. وقيعالار دا تانىس. ءبىر قىردىڭ عانا استىندا قالعان سوتسياليزم تۇسىندا ورىن العانى ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىزعا جەتىپ تە جۇرگەنىن نەسىن جاسى­رايىق. ەزۋ تارتامىز. سونى قۇل­پىرتىپ تۇسىرگەن اسقاروۆتىڭ قى­­راعى بايقامپازدىعىنا، سول، ءبىر قاراعاندا، ەلەۋسىز جايتتاردان ورەلى وي تۇيگەن جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە، التاي جىرشىسىنا اينالىپ، كەڭ ورىسكە شىققان پروزاسىنا پاراساتتى پراگماتيزم ءتان ەكەندىگىنە ءتانتى بولامىز. ال وسى قاسيەتتەردەن،بايقامپازدىق پەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتەن مىنا قولىمىزداعى «مونا ليزانىڭ پورت­رەتى» اتتى وقىرمان ولجاسى بولعان ءاپ-ادەمى، ايماڭداي كى­تاپ­تىڭ دۇنيەگە كەلگەنى قانداي عانيبەت.

«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت» دەمەكشى، اسقاروۆتىڭ ءسوز ونە­رىندەگى وسىنداي قالامگەرلىك دا­رىنىنا رۋحاني ومىرىمىزدەگى قاي­راتكەرلىك قارىمى قاتار-قاپتالداس ۇيلەسە ۇلاسىپ جاتۋى دا تەگىن ەمەس. كوزى قاراقتى قاۋىم ونىڭ كەزىندە 31 تومدىق قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا عىلىمي سالا­لىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسىن ازىرلەپ شىعارۋعا اتسالىسقان اتپال قارەكەتىن جاقسى بىلەدى. بۇل شىن مانىندە دە قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا زامانعا ساي دامي تۇسۋىنە يگى ىقپال ەتكەن، ماڭىزى زور مايەكتى باسىلىم بولعان ەدى. ونىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمدى ءىسى تاعى دا ادەبيەت-مادەنيەت، رۋحانيات سالاسىمەن بايلانىستى بولدى. وسى جايدى بەلگىلى قايراتكەر ءھام قالامگەر ازامات ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ وزىنە جاقىندا عانا مەملەكەتتىك سىيلىق اپەرىپ مەرەي­لەندىرگەن «ابىز ءابىش» تول­عانىستار كىتابىندا بىلاي باياندايدى: «2003 جىلى، ول كەزدە مەن اقپارات ءمينيسترى ەدىم، «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 100 تومدىق «الەم ادە­بيەتى» سەرياسىن جاساقتاۋعا كىرى­سەتىن بولدىق. ءابىش اعامەن اقىل­داسىپ، الدىنان ءوتىپ الايىق دەپ، مينيسترلىكتەگى دەپارتامەنت ديرەكتورى، جازۋشى الىبەك اسقاروۆ ەكەۋمىز ۇيىنە باردىق. سوندا ابە­كەڭ اينالاسى ءۇش ساعاتتىڭ ىشىن­دە (كلارا اپايدىڭ ءبىز بارىسىمەن قازانعا سالعان ەتى بىلقىپ ءپىسىپ بولعانشا) ادامنىڭ اۋزىنان كوركەم ءسوز شىققالى بەرگى، ەجەلگى زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ادەبيەتتىڭ بار اسىلىن اعىل-تەگىل اقتارىپ ءوتتى... 100 توم­دىق تىزىمگە كىرگىزۋگە كىمدەردىڭ نەن­دەي شىعارمالارى لايىقتى، قاي شىعارماسىن اۋدارۋعا بولاتىنىن، كىمگە اۋدارتۋ كەرەكتىگىن، بۇرىن اۋدارىلعان دۇنيەلەردىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا كىمدەر لايىقتى دەگەن سياقتى قات-قا­بات ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ءداۋىرى، اعىم­دارى، جانرلارى، اۆتورلارى، ەل­دەرى بويىنشا جىپكە ءتىزىپ ايتىپ شىقتى».

كەمەڭگەر كەكىلباەۆ، ابىز ابە­­كەڭ اعىل-تەگىل اڭگىمەنى اقتا­رىپ جاتقاندا، جالما-جان قالام-قا­عازىن قولعا الىپ، كەرەكتى مالى­مەتتەر مەن اۆتورلاردى جاي­لاپ ءتۇرتىپ قويىپ وتىرعان الە­كەڭدى كوزگە ەلەستەتەمىن. بۇل ارا­داعى سۇيىنەرلىك ءبىر عاجاپ – ازامات­تا­رىمىزدىڭ اقىل-پاراساتى، اسا جاۋاپتى جۇمىستى بەرەكە-بىر­لىكپەن ىنتىماقتاسا ادەمى اتقا­رىپ شىعۋى. ال وسى ۇلان-عايىر جوبانىڭ قالىڭ قارا جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا قىلاۋ شىعارماي ءاردايىم اتالمىش باعدارلاما­نى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعام­دىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى الى­بەك اسقاروۆ جۇرگەنىن بىلە­مىز. قاي جاعىنان دا يگىلىگى مول باع­دارلاما اياسىندا الەم ادە­بيەتى جاۋھارلارىنىڭ ءبىرى «موبي ديك نەمەسە اق كيت» روما­نى قازاق وقىر­مانىمەن ءبىزدىڭ ءتار­جىما ار­قىلى قاۋىشىپ ەدى. انا تىلى­مىزدەگى «الەم ادەبيەتى» كىتاپحا­ناسىنىڭ جاساقتالۋى ورايىندا العىسقا اسا لايىقتىلاردىڭ ءبىرى وسى ازامات ەكەنىن سوندا كوزىمىزبەن كوردىك، كوكەيىمىزبەن سەزىندىك.

التايدان تارتىپ، «سوتسياليزم» تاقىرىبىنا ءتىل ءبىتىرىپ جان سال­عان، قازاق پروزاسىندا قارىمدى ءسوزىن ايتقان، الەم ادەبيەتىنە ءجۇز تومدىق جول اشىپ، سۋرەتشىلىكتەن – سۋرەتكەرلىككە جەتكەن، ادەمى ادەپتەن ۇلت زياتكەرىنىڭ ورەسىنە كوتەرىلگەن الىبەك اسقاروۆ الەمى­نىڭ عيبراتى، البەتتە، ءبىر عانا بۇل اڭگىمەمەن تۇگەسىلمەك ەمەس.

 

قورعانبەك امانجول،

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار