قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ۇندەۋىندە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتۋ, ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى قارقىندى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى «ەاەو – ەو» فورماتىندا ديالوگ قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن بەلسەندىلەندىرىپ, جۇيەلەندىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «ەۋروپالىق كوميسسيامەن جانە ەۋرووداقتىڭ وزگە دە ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق تەڭقۇقىلى جانە پراگماتيكالىق تۇرعىدا بولۋعا ءتيىس», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
پرەزيدەنتتىڭ ەۋروپالىق وداقپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ جونىندە ءسوز قوزعاۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا اتالعان ۇيىم الەمدەگى ەڭ ۇلكەن وداقتىڭ, ودان قالا بەردى الپاۋىت نارىقتىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ ۇستىنە, ەو-نىڭ شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە اسەرى ەرەكشە. ماسەلەن, «بريۋسسەل اسەرى» دەپ اتالاتىن جاھاندىق زاڭنامالارعا ىقپال ەتەتىن فەنومەن بار. ياعني ەو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار وداق قۇرامىندا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ونىڭ ەرەجەلەرىن قابىلداۋعا ءماجبۇر.
ناتيجەسىندە ءار ەلدە ءتۇرلى زاڭنامالارعا باعىنباس ءۇشىن الپاۋىت كورپوراتسيالار ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇقىقتىق ەرەجەسىن جەر-جاھاننىڭ باسقا بولىگىندە دە قولدانادى. وسىلايشا, قارت قۇرلىق بەكىتكەن زاڭنامالار الەمدىك دەڭگەيگە شىعىپ وتىر. ءتىپتى, IT سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالار دا ەو-نىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا قاراماستان, وعان باعىنۋعا ءماجبۇر.
ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمىن مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىق الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا سانالادى. ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ كولەمى بىلتىر 15 تريلليون دوللاردى قۇرادى. بۇل جالپى الەم ەكونوميكاسىنىڭ التىدان ءبىرىن قۇرايدى.
سونداي-اق ەو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكسپورتتاۋشى رەتىندە بەلگىلى. ماسەلەن, 2019 جىلى وداققا مۇشە مەملەكەتتەر قۇنى 2,13 تريلليون ەۋرودان اساتىن تاۋاردى باسقا ەلدەرگە ساتقان. ءوز كەزەگىندە 1,93 تريلليون ەۋرونىڭ ءونىمىن يمپورتتاعان. بۇل – ەۋروپالىق وداقتان تىس ايماقتارمەن جاسالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس.
بۇدان بولەك, ەو باسقا دا ەلدەرمەن ەركىن ساۋدا نارىعىن قۇرۋ سەكىلدى ءتۇرلى كەلىسىمدەر جاساسقان. اتاپ ايتقاندا, 38 مەملەكەتپەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق مامىلەگە كەلگەن. وعان قوسا, كاريب تەڭىزى ەلدەرى, افريكا, وڭتۇستىك امەريكا مەملەكەتتەرىمەن وسى باعىتتا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. قىسقاسى, قارت قۇرلىق جەڭىلدەتىلگەن ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتىپ, ديالوگ قالىپتاستىرۋعا قارسى ەمەس.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ بىرىنشىدەن, ەۋرووداق – ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ينتەگراتسياعا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ بىرلەستىگى. دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندەگى بۇل ىقپالداستىق ءوزارا جاقىنداسۋ ۇدەرىستەرىن ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەدى.
ەكىنشىدەن, ەو مۇشەسىنىڭ حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندە ءوز ورنى, وزىندىك ەرەكشە مۇددەلەرى بار. ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋى تولىق بىرلەسىپ كەتۋلەرىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.
ۇشىنشىدەن, ەو ەلدەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. اسىرەسە, ەو-عا كەيىنىرەك كىرگەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىپ وتىرعانى شامالى. ەو-نىڭ تىرەگى – گەرمانيا مەن فرانتسيا سياقتى قۋاتتى ەكونوميكالىق دەرجاۆالار.
تورتىنشىدەن, 1951 جىلى قۇرىلعان ەۋروپاداعى كومىر مەن بولات بىرلەستىگى نەگىزىندە پايدا بولعان ەو ءوزىنىڭ عالامدىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ساياساتىن اقش-تىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. اقش پەن ەو ەكونوميكالىق قانا ەمەس, اسكەري تۇرعىدا دا وداقتاسقان.
بەسىنشىدەن, ەو مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ مۇناي, گاز, ءتۇستى مەتالدار سەكتورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى وتە كوپ فرانتسيا سەكىلدى مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ ۋران ونىمدەرىنە ءزارۋ. ەۋروپالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى قازاقستانداعى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قىزىقتىرادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەۋروپالىق وداقپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جوعارى قارقىندا دامىتۋعا قول جەتكىزدى. بۇگىندە بۇل وداق – ەلىمىزدىڭ باستى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى مەن ەل ەكونوميكاسىنا تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جارتىسى ەو ۇلەسىنە تيەسىلى.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2019 جىلى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 24,3 ملرد ەۋرونى قۇراعان. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەل ەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا ارىپتەستەرى ءتىزىمىنىڭ 31-ساتىسىنا جايعاستى. سونىڭ ىشىندە قارت قۇرلىققا 18,3 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى ءونىمدى ەكسپورتتاساق, يمپورتتىڭ قۇنى 5,9 ميلليارد ەۋرودان استى.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى «توعىزىنشى اۋماققا» 330 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىڭ 50 پايىزعا جۋىعى قارت قۇرلىقتىڭ ەنشىسىندە.
بىلتىر قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق (ەو) اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەندى. سوعان سايكەس كوپتەگەن سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك مول. بۇل رەتتە قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان كەلىسىمنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. اتاپ ايتقاندا, ساۋدا, ءبىلىم بەرۋ سەكىلدى ماڭىزدى سالالار قامتىلعان. ماسەلەن, قازاقستان تۇتىنۋشىلارى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن ءادىل ءارى اشىق باسەكەلەستىكتى العا تارتۋ – باستى ماقساتتىڭ ءبىرى. كەلىسىمدە «ساۋدا جانە ورنىقتى دامۋ» اتتى تاراۋ بار. بۇل تاراۋ قازاقستان قوعامىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەڭبەك قۇقىقتارى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا بىرنەشە ەرەجەنى قامتيدى. كەلىسىمنىڭ «ساۋدا» ءبولىمى تولىق زاڭ ۇستەمدىگىن ارتتىرۋعا, بەكىتىلگەن ەرەجەلەر مەن ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن ساۋدانى دامىتۋعا جاردەمدەسۋگە ارنالعان.
كەلىسىم اياسىندا اياسىندا كومىرسۋتەكتى ەنەرگەتيكا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, ەنەرگيا تيىمدىلىگى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالالارىنداعى ەرەجەلەر ۋاقىتشا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن.
قازاقستاننان ەۋروپالىق وداققا باعىتتالعان مۇناي مەن ۋران ەكسپورتى وتە ماڭىزدى. ول ەۋروپا كونتينەنتىنىڭ ەنەرگەتيكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. ەلىمىز ەو-نىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ شامامەن 6 پايىزىن جانە ۋرانعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 21 پايىزدان استامىن قامتاماسىز ەتەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, قاي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا ەۋروپالىق وداقتىڭ الەۋەتى مول. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جانداندىرىلىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق نىعايسا, بۇدان ەشكىم ۇتىلمايتىنى ءسوزسىز.
وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق باعىتتاعى ميسسياسى ۇلكەن بولماق. ويتكەنى ەكى تاراپتىڭ قارىم-قاتىناسى VI عاسىردا, ۇلى جىبەك جولى ارقىلى شىعىس پەن باتىس ساۋدا-ساتتىق جاساي باستاعاننان بەرى قالىپتاسقان. دەمەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇندەۋى قارت قۇرلىقپەن قارىم-قاتىناسقا سونى سەرپىن بەرەتىنى انىق.
