– ماعان سوعىپ كەتىڭىزشى, قايرەكە. قايسىكۇنى كەزەكشى بولعان ەدىم, گازەتتەن قاتە كەتىپ قالدى ما دەپ جۇرەگىم دۇرسىلدەي جونەلدى. جوق, رەداكتورىم جايدارى, بيازى قالپىمەن اڭگىمە شەرتە باستادى.
– الگى ازىردە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ قابىلداۋىنان كەلدىم. ماسەلە بىلاي, قالام الىڭىز, تىڭداي بەرىڭىز؟!
اكىم:
– اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ كوزى كورۋدەن, اياعى جۇرۋدەن قالىپتى. جۇدەۋ كورىنەدى. ءحالىن ءبىلۋىمىز كەرەك. قانداي كومەك كەرەك, نەگە ءزارۋ؟ قازاقتىڭ ءابدىلداسى عوي ول. سىردىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى. سىردى, دالا اكادەميگى ىبىراي جاقاەۆتى, ءمورالى شامەنوۆتى توگىلتە جىرلاعانى كىمنىڭ ەسىندە جوق. نەمىس اقىنى گەينە رەينەسىن جىرلاسا, مەن سىردا تۋعان سىرداريانى نەگە جىرلامايمىن دەپ مىنبەگە تالاي كوتەرىلگەنى بار. ءبىر ءجۋرناليستى جىبەرسەڭىز دۇرىس بولار ەدى. بۇعان كىمدى قالايسىز, جاقسىلىق؟ – دەپتى.
– جۋرناليست قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى دۇرىس بولار...
– دۇرىس, قوسىلامىن. اقىنمەن اڭگىمەلەسسىن. سودان سوڭ بولعان جايدى ايتىڭىز, – دەپتى بەردىبەك.
الماتىعا سۋىت ءىس-ساپار باستالدى. ەرتەڭىنە دەرەۋ ۇشاققا بيلەت الىپ, جولعا شىقتىم. ويىم وتىز بولەك. قايدان ىزدەيمىن, اقىندى تابۋ قيىن بولماسا بولار ەدى دەپ تولعانىپ كەلەمىن. سۇراقتى قالاي باستايمىن, اقىنعا اكىمنىڭ لەبىزىن جەتكىزۋگە شەبەرلىك كەرەك. بىردەن «نەگە ءزارۋسىز؟» دەسەم اقىننىڭ كاھارىنا ۇشىراپ كەتەمىن بە دەگەندەي ويدىڭ قۇرساۋىنا تۇسكەندەي كۇي كەشىپ كەلەمىن. اقىن مۇقاعالي ايتقانداي, ءابدىلدا اقىن پاتشا يۆان گروزنىي عوي, تاياق قاي جەرگە تيەر دەپ ويعا ءتۇستىم.
الماتىدا بايىرعى باسپاگەر, جۋرناليست سەرىك ءابدىرايىم ۇلى دەگەن ازامات بار. بۇرىننان تانىسپىز. سول ازاماتتى تاۋىپ الايىن دەگەن شەشىمگە كەلدىم. قويىن داپتەرىمدە كەڭسە تەلەفونى بار بولاتىن. الماتىدا ۇشاقتان تۇسە, تاكسيلەتىپ, قوناقۇيگە كەلىپ, جايلى بولمەگە ورنالاستىم. سودان سەرىككە تەلەفون سوقتىم. «سانات» باسپا ۇيىندە ەكەن. ۇستىنەن ءتۇستىم, امان-ساۋلىقتان سوڭ ساپار ماقساتىن باياندادىم.
– اقىن ءابدىلدانى ۇيىنەن تاپپايسىز. ول كىسى كوپتەن ساياجايدا, مەن ءبىر-ەكى كەزدەسىپ, ءحالىن بىلگەنىم بار. قازىر بىرگە بارامىز. سىرتقا شىعىپ تۇرىڭىز.
باعىتىمىز – اقىن ساياجايى. سەرىكتىڭ قىزمەتتىك «ۆولگاسىمەن» الماتىنى قاق جارىپ كەلەمىز. ساياجاي الماتىنىڭ ءبىر قيىرىندا بولار دەپ ويلاعانمىن. جوق, الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا بولىپ شىقتى. ساياجاي دەگەن قالا شەتىندە بولۋشى ەدى, بۇل قالاي؟
– اقىن ساياجايى تايمانوۆ كوشەسىندە ەكەن. بۇل جەر ءبىر كەزدە جاعالاي باۋ-باقشالىق بولعان. الماتى ماڭايى جاعالاي كولحوز ەدى. قازىر ءبىر-ءبىر ميكرواۋدان, – دەدى سەرىك. – ۋاقىت شىركىن ءبارىن وزگەرتەدى عوي, قايرەكە؟!
– كەلدىك, ماڭاي جاسىل جەلەككە ورانىپ تۇر. ەسىك الدىنان ءبىر ايەل شىقتى.
– اقىن ءابدىلدا اتانىڭ ساياجايى ما, قاراعىم؟
– ءيا, اعا!
– ءسىز كىم بولاسىز؟
– مەن اقىننىڭ ساياجايىنداعى كۇزەتشىمىن, ءۇي سىپىرۋشىمىن.
– اقىن ۇيدە مە؟
– ۇيدە. سىزدەردى كىم كەلدى دەيىن.
– قىزىلوردادان جۋرناليست قايىربەك دەگەن ازامات دەڭىز. قاسىندا باسپاگەر سەرىك ءابدىرايىم ۇلى دەگەن جۋرناليست بار دەڭىز.
ەسىك قاقتىق.
– كىرىڭدەر! – دەگەن اقىن داۋىسى كۇندەي كۇركىرەپ ەستىلدى. سالەم بەردىك, ءوزىمىزدى تانىستىردىق. اقىن مەنەن گورى سەرىك ابدىرايىم ۇلىمەن شۇيىركەلەسىپ وتىردى.
– ۋا, قاراعىم, اينالايىن سەرىك ەكەنسىڭ عوي. ديماشتىڭ – قوناەۆتىڭ قاسىنان قالماي جۇرگەن ازاماتسىڭ. ءاي, بارىنەن حابارىم بار. ادام تۇگىلى ات ۇركەر كەزىندە تۋعان ىنىسىندەي قاسىندا ءجۇردىڭ, سەسكەنبەدىڭ. ديماشتىڭ تالاي كىتابىن قۇراستىردىڭ. «د.قوناەۆ», «ەلۋ جىل ەل اعاسى» اتتى كىتاپتارى – ناعىز شەجىرە عوي. سۇحباتتارىڭدى سۇيسىنە وقىعانمىن, اينالايىن سەرىك, قالامىڭ ۇشقىر. اتاڭ قازىر وقۋدان, كوز كورۋدەن, اياق باسۋدان قالدى. دالانى سەرۋەندەۋ مۇڭ. كوزكورگەندەردەن ءابدىجاميل, ءالجاپپار عانا كەلىپ تۇر. ۇل-قىزدارىم ءبىر-ءبىر شاڭىراق. شۇكىر بارىنە. ال, مىنا قاسىڭداعىڭ كىم؟
– ابەكە, مەن قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرىمىن. اتىم – قايىربەك, اكەمنىڭ اتى مىرزاحمەت. سىزگە وبلىس اكىمى ساپارباەۆ ءحالىن ءبىل دەپ ارنايى جىبەردى. سۇحباتتاسۋعا كەلدىم.
– ۋا, اينالايىن بەردىبەكجان-اي! مەنىڭ جايىمدى بىرەۋ جەتكىزگەن عوي. سالامات بولسىن. اعاسى ەشنارسەگە ءزارۋ, مۇقتاج ەمەس دە. باياعى كوكىرەكتى جارىپ شىعار ولەڭ جوق. داۋىل بار, ەكپىن جوق, نايزاعاي بار, جارقىل جوق, تولقىن بار, اعىسى جوق داريادايمىن...
جازعان كىتاپتارىما قالاماقى كەلىپ جاتىر. زەينەتاقىم جەتەرلىك. مەن ءوزىم قول جويۋعا جوق اداممىن. اقىنىن ىزدەيتىن بەردىبەكتەي ازاماتتار كوبەيگەي, كوپ جاساسىن. اعاسى ءابدىلدا باياعىداي بۇرقىراتىپ ولەڭ جازۋدان قالعان, جاپىراعى تۇسكەن بۇتاداي دە. اللا قۋات بەرىپ جاتسا, تۋعان جەرىمدى – سىرداريانى, قاراوزەكتى ءبىر شارلاپ قايتسام دەپ وتىرمىن. ۇلىم رۇستەم كولىگىمەن سەرۋەندەتەم دەپ ۋادە بەرىپ تۇر. ادام ارمانعا تويمايدى عوي, قاراعىم؟! اجالعا سابىر بەرسە تۋعان جەرگە ءبىر اۋناپ, قايتسام عوي, شىركىن-اي!
اقىن ءبىراز سىر اعىتتى. بەردىبەككە دەگەن شىنايى ىقىلاسىن توگىلتتى. زامانداستارى جايىندا ەستەلىك ايتتى. اناسى ايمانكۇل, سۇيىكتى جارى سارانى اۋزىنان تاستاماي وتىردى. سودان سوڭ عاسىر گومەرى – جامبىلدىڭ قاسىندا كوپ جىل جۇرگەنىن, جىرلارىن كىتاپ ەتىپ شىعارعانىن, بۇعان قالقامان, تايىر, عالي, اۋدارماشى پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ, قاسىم ەڭبەگىن تىزبەكتەدى. ءبارىن ۇمىتپاعان اقىننىڭ قابىلەتى تاڭىرقاتتى.
– جامبىل داڭقى قالاي شىقتى, ابەكە؟ – دەدى سەرىك.
– بۇل ۇزاق اڭگىمە. سۇرادىڭ عوي, ايتايىن.
– ناركوم تەمىربەك جۇرگەنوۆ ماعان تەلەفون سوقتى. مەن ول كەزدە حالىق-اعارتۋ كوميسسارياتىندا قىزمەت اتقاراتىنمىن. پاريجدەن ميرزويان تەلەفون سوقتى, دەدى تەمەكەڭ. ءوز ويىن الدىمەن وراز يساەۆقا ايتىپتى. قازاق اقىن حالىق دەيسىزدەر. بۇل راس بولسا, الداعى ماسكەۋدەگى دەكاداعا ءبىر قارت اقىن اپارماي بولمايدى. ءبىزدىڭ مارتەبەمىزدى, قازاقتى اقىن كوتەرەدى. سۇلەيمان ستالسكي سياقتى ءبىر قارت تابىڭدار. وراز مۇنى ماعان تاپسىرىپ ەدى. مەن مۇنى ساعان تاپسىرعالى وتىرمىن. كىم لايىقتى؟
– جامبىلدان قولايلىسى جوق!
– ءدال تاپتىڭ, ىسكە كىرىس, ءابدىلدا! – دەدى ناركوم.
ۇزىناعاشتا تۇراتىن جامبىلدى تاۋىپ الىپ, ماسكەۋدەگى دەكاداعا ازىرلەدىك. ولەڭ-جىرلارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزۋعا شىقتىق. بۇعان بىلەك سىبانا ەڭبەك ەتكەن عالي, قالقامان, تايىر, سودان سوڭ مەن بولدىم. توگىلىپ تۇرعان, تۇنىپ تۇرعان جىر. توقسانعا بەت بۇرسا دا دومبىرا شەرتىسى مۇلدەم بولەك. سودان سوڭ ارادا بىرەر اي ءوتتى.
ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە پويىزبەن بەس كۇندەي جول جۇردىك. «پراۆدا» گازەتى جامبىلدىڭ سۋرەتى مەن ولەڭدەرىن جاريالادى. ماسكەۋلىكتەردىڭ قولىندا گازەت. تۇس-تۇستان «جامبىل, جامبىل»! – دەگەن قوشەمەتتەن قۇلاق تۇنادى.
دەكادا سوڭىندا ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. كوسەم جامبىلعا باس يزەپ, پەيىل بايقاتقانداي بولدى. قابىلداۋ ءبىتتى. جامبىل قابىلداۋدان شىعار كەزدە:
– ستالين قوناققا شاقىرادى دەگەندەرىڭ قايدا, ۇيىنە ءبىر كۇن قونباي كەتەمىز بە؟ – دەپ قاراپ تۇر. ءبارىمىز دۋ كۇلدىك. سودان كەيىنگى تاعى ءبىر قىزىقتى وقيعانى ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن, ەستەرىڭدە بولسىن.
ءبىر عاجابى, دەكادا كۇندەرىندە جامبىل بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەدى. كرەملدىڭ كەڭ سارايىندا جاينامازىن جازىپ بەرىپ, ناماز وقىپ بولعانشا قاسىندا تۇرعانىمىز بار. بۇل دا سول ۋاقىتتا ءسال ەرسىلەۋ كورىنگەن بولار, كوسەمگە بۇل حاباردى سۋىت جەتكىزدى دەگەندى دە ەستىپ جاتتىق. بىراق كوسەم توقسانعا كەلگەن ادامعا تيمەڭدەر, نامازىن وقىسا وقي بەرسىن دەپ كەرى قايتارىپتى دەگەن راس-وتىرىگى ارالاس اڭگىمە جەلدەي ەسكەنىن قۇلاعىمىز ەستىدى. دەكادادا جامبىل مارتەبەسى ودان ءارى بيىكتەدى. «لەنين» وردەنىمەن ناگراتتالدى. «دەكادا» قالاي ءوتتى دەگەن ساۋالىمىزعا پاتشالاردىڭ 300 جىلدىعىنان كەم بولمادى دەپ دومبىراسىن شەرتۋمەن بولدى.
ۇلى جامبىلدىڭ ماسكەۋدەگى دەكادا كەزىندە كرەمل سارايىنىڭ تورىندە ناماز وقىعانىنا اقىن-جازۋشىلاردىڭ تالايى اڭگىمە, ەستەلىك, جىر ارناعانى ويعا ورالا بەرەدى. اقىن تۇرسىناي ورازباەۆانىڭ «دانا جامبىل ءبىر دارا» اتتى ولەڭ شۋماقتارىندا سول ءبىر ءساتتى قايتالاپ تۇرعان سەكىلدى كورىندى. زەر سالىپ كورەلىك:
نە عاجاپتار بولماعان بۇل ومىردە,
جامبىل ناماز وقىپتى كرەملدە.
سول كەزدىڭ تارتىبىنەن تايسالماعان,
باتىردىڭ وتى بار ما جۇرەگىندە؟!
جەتكىزىپ جىر-سالەمىن, تويعا نازىن,
توگىلتىپ دومبىراسى مايدا سازىن.
اتقارىپ ءوز كەزەگىن بولعان جاكەڭ,
جايىپتى ءبىر بۇرىشقا جاينامازىن.
ۇيرەنگەن قۇراق ۇشىپ سۇستى ومىرگە,
باسشىعا سان بۇگىلگەن قىسقا كۇندە.
كومەكشى قىزمەتكەرى ەسى شىعىپ,
بۇل جايدى جەتكىزەدى ستالينگە.
جىميىپ ميىعىنان ك ۇلىپ مۇرتتى,
– جايىنا قالدىر, – دەدى ۇرىكپە سەن,
نامازىن وقىپ بولسا, جايلاپ سۇراپ,
نە قاجەت ەكەندىگىن ءبىلىپ كەل, سەن...
تيمەڭدەر, قۇرمەتتەڭدەر, ايالاڭدار,
بۇل قارتتى تەڭەمەڭدەر جاي ادامعا.
كورمەگەن راقاتىن كورسىن ەندى,
توقساننان جۇزگە جاسى تايانعاندا.
ءومىرى – تۇنعان تاريح,
ونەرى – جىر,
جىرىمەن كوڭىلدەرگە سەبەدى نۇر.
دارىنى, دانالىعى دارياداي,
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ
گومەرى بۇل!
اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆپەن كەزدەسۋ, سول ءبىر ءىسساپار ەستەن كەتپەيدى. بۇل جايىندا كەزىندە وبلىس اكىمىنە قاز قالپىندا بايانداعانىمىز بار. اكىم سونان سوڭ ءوزىنىڭ مەيىرىم شۋاعى مەن شاپاعاتىن كورسەتكەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
