كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تۇرىك قاعاناتى, عۇن, ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن, ءوسىپ-ونگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر. شەكارا سىزىعىن رەسمي تۇردە حالىقارالىق شارتپەن بەكىتىپ, ونى الەم جۇرتىنىڭ مويىنداۋى سوڭعى بىرنەشە عاسىردا ۇردىسكە اينالدى. وعان دەيىن قازىرگىدەي دەليميتاتسيا, دەماركاتسيا دەگەن ۇعىمدار بولماعان» دەپ, كەيىنگى كەزدە تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ شەكاراسىنا بايلانىستى كەيبىر ساياساتسىماقتاردىڭ قاڭقۋ سوزدەرىنە تويتارىس بەردى.
«مەملەكەت» پەن «جەر» ەگىز ۇعىم, ءبىرىنسىز ءبىرى جوق. ەندەشە گەوگرافيالىق تۇرعىدان ورنالاسقان جەرىن ايتپاساق, مەملەكەتتىڭ بار ەكەندىگىن دە ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جەر, شەكارا – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باستى كەپىلى. قازاقتىڭ اتا-باباسى ساق-عۇنداردان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. عۇندار مەن ساقتار جەر قادىرىن ەجەلدەن ءبىلىپ قانا قويماي, ونى قاسيەتتى دۇنيەتانىمدىق دارەجەگە كوتەرگەن. وعان عۇنداردىڭ مودە قاعانىنىڭ قىتاي يمپەراتورى سۇراعان «ۇلتاراقتاي جەردى» بەرمەۋى, پاتشايىم ءتوميريستىڭ ساق جەرىنە كوز تىككەن پارسى پاتشاسى كيرمەن قانتوگىستە بالاسىن قۇربان ەتىپ, شايقاسقا شىعۋى سياقتى تاريحتا ماڭگى ەستە قالعان دەرەكتەر جەتەرلىك. جالپى, سول زامانداردان باستاۋ الىپ, كەيىن تۇركىلەردىڭ «قاسيەتتى جەر – سۋ» دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسقانى ماڭگى بىتىكتاستا: «كوكتە تۇركى ءتاڭىرىسى, تۇركىنىڭ قاسيەتتى جەر-سۋى بىلاي دەپتى: «تۇركى حالقى جوق بولماسىن دەيىن, حالىق بولسىن دەيىن» دەگەن سوزدەرىندە دە ايقىن كورىنىس بەرگەن.
سول جەردى كوشپەلىلىگى باسىم اتا-بابالاردىڭ ءداستۇرلى تۇرعىدا تاريحشى-زەرتتەۋشىلەر قالاي قولدانعانىنا ەرەكشە ماڭىز بەرۋ قاجەت. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر كوشپەلىلەردىڭ كوشىپ-قونۋىن جۇيەسىزدىك پەن رەتسىزدىك تۇرعىسىنان قاراعاندارى انىق. مۇنداي كوزقاراس ەكى جاقتى, ياعني ءبىرى – كوشپەلىلەر تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حابارسىز, ياعني جەتە بىلمەگەندىكتەن بولسا, ەكىنشى توپتاعىلار – كوشپەلىلەر وركەنيەتىن سانالى تۇرعىدا مويىنداماي, ساياسات پەن يدەولوگيا ىقپالىمەن بارىنشا ولاردى تومەندەتۋ, تۇراقتى جەرى مەن مەملەكەتتىلىگى بولماعان توبىر رەتىندە قاراستىرۋ. سوڭعى كەزدە قازاق جەرىنە كوز تىككەن كورشى ەلدىڭ «ساياساتكەرسىماقتارى» وسى ەكىنشى توپقا جاتاتىنى انىق. بۇلار وسىنداي كوزقاراس ارقىلى كوشپەلىلەردىڭ كوشىپ-قونىپ جۇرگەن تەرريتورياسىن تولىق ەسەپكە المايدى. كوشپەلىلەر مەكەندەگەن جەردە, ادەتتە قىستاۋ مەن جايلاۋ مىندەتتى تۇردە بولعانى ءمالىم. ال وسى قىستاۋ مەن جايلاۋ كەيدە مىڭداعان شاقىرىمدىق كەڭىستىكتە ورىن العان. مۇنداي كوشىپ-قونۋدى عىلىمي تىلدە «گوريزونتالدى» دەسە, وڭتۇستىك جاقتاعى تاۋ وڭىرلەرىندە «ۆەرتيكالدى», ياعني جازدا تاۋ باسىنداعى جايلاۋلاردا, ال قىستا تاۋ ەتەگىنە ءتۇسۋدى ايتقان. ەجەلدەن قازاق جەرىندە كوشپەلى شارۋاشىلىق باسىم بولا تۇرىپ, قىستا سىردىڭ بويىندا, ال جازدا بەتپاقدالا بويىمەن مىڭداعان شارشى شاقىرىم جايىلىمعا كوشە وتىرىپ, ارقا, باتىس جانە سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس ءوڭىردى قونىس ەتكەن. بۇل جەرلەردى ەجەلدەن رۋ-تايپالار ءوزارا ءبولىسىپ, اتا-باباسىنان بەرى ەشقانداي تەرريتوريالىق دەليميتاتسياسىز ەستەرىندە بەرىك ساقتاعان. ەستە ساقتاۋدىڭ ءبىر نەگىزگى ءتۇرى – جەر-سۋ اتتارىن قويۋى جانە سونىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ سول جەرگە قۇقىعىنىڭ بار ەكەندىگىن تابيعي رەلەفتەر ارقىلى بەلگىلەۋ. مىنە, وسىدان قازاقتا «شەكارا نە وزەن بولار, نە كەزەڭ بولار» دەگەن, ياعني «تەرريتوريالىق دەليميتاتسيا» فۋنكتسياسىن اتقارعان دالالىق نورما قالىپتاسقان. تەرريتوريالىق دەليميتاتسيانىڭ بۇل ءتۇرى كورشى ەلدەرمەن دە جانە ءوزارا رۋ-تايپالىق قاتىناستاردا دا ءوزىنىڭ كۇشىن بەرىك ساقتاعان. وعان ورتاعاسىرلارداعى تۇركىلەردىڭ جەر داۋلاپ كەلگەن كورشىلەرگە ات ۇستىندە تۇرىپ: مىناۋ مەنىڭ اتا-بابامنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان قونىسى ەدى» دەگەن سوزدەرى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەتىنى دە كۋا.
جالپى, اتا-بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ تەرريتورياسىن بەلگىلەگەندە كوبىنەسە شەتەلدىك جازبا دەرەكتەرگە جۇگىنەتىنىمىز ءمالىم. مۇنداي دەرەكتەردە كوشپەلىلەردىڭ نە قىستاۋداعى قونىسى, نە بولماسا جايلاۋداعى تۇرعان جەرى ايتىلادى. سوندىقتان ءبىرى ايتىلعانىمەن, ەكىنشىسى ايتىلماي قالاتىنى ءجيى كەزدەسەدى. سوعان قاراپ, ول ۇلىستىڭ تۇرعان تەرريتورياسىن نەمەسە شەكاراسىن بەلگىلەۋ ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىندىرادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «...تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك», دەگەن قاعيدالى ءسوزىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز, تاريحشىلار كوشپەلىلىگى باسىم اتا-بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ تەرريتورياسى مەن شەكاراسىن انىقتاعاندا قىستاۋى مەن جايلاۋىن, كوشىپ-قونۋ مارشرۋتتارىن, ەكولوگيالىق (تابيعاتپەن ۇندەسۋ) مادەنيەتىن جانە جازبا دەرەكتەر عانا ەمەس, قازاقتىڭ اۋىزەكى,
اۋىزشا تاريح ايتۋ داستۇرىنە تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىمىز قاجەت دەپ ايتار ەدىم.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى
