ويتكەنى عۇلاما عالىمنىڭ 1867 جىلى جارىق كورگەن «كاپيتال» اتتى تۋىندىسى XIX عاسىردا دا, XX عاسىردا دا, ەندى مىنە, ۇستىمىزدەگى XXI عاسىردا دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ءىلىم ەكەنىن ۇنەمى دالەلدەۋمەن كەلەدى. سوسىن, ماركس ءىلىمىنىڭ نەگىزسىز ەمەستىگىنە جوعارىدا اتالعان داۋىرلەردە دە, سول سياقتى بۇگىنگى تاڭدا دا الەمدەگى ەڭ الپاۋىت كاپيتاليستىك مەملەكەتتەردە ورىن الىپ وتىرعان جويقىن ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن ولاردىڭ الاپات سالدارى دايەكتى دالەل بولا الادى.
ماسەلەن, ءدال سونداي ناقتى دالەلدەردىڭ ءبىرى بريتاندىق كاسىبي جۋرناليست ءارى گەوساياساتكەر پول مەيسوننىڭ (Paul Mason) 2015 جىلى جارىق كورگەن «پوستكاپيتاليزم» («Postcapitalism») اتتى قۇندى تۋىندىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. زەردەلى اۆتور بۇل ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعان تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2009 جانە 2012 جىلدارى جارىق كورگەن «Meltdown» («كۇيرەۋ») جانە «Why It’s Kicking Off Everywhere: The New Global Revolutions» («جاڭا جاھاندىق رەۆوليۋتسيالار: نەگە كۇللى الەمدە تۋىنداپ جاتىر؟» اتتى شىعارمالارىن باسپاعا دايارلاۋ كەزىندە-اق قولعا الا باستاعانى انىق بايقالادى.
ايتسا-ايتقانداي-اق, پول مەيسوننىڭ «پوستكاپيتاليزم» اتتى تۋىندىسى «Penguin Random House UK» كومپانيالار توبىنىڭ باسپاحانالار تورابى ارقىلى ۇلىبريتانيا, اقش, يسلانديا, اۋستراليا, ءۇندىستان, جاڭا زەلانديا جانە وڭتۇستىك افريكا مەملەكەتتەرىندە 2015 جىلى جارىق كورگەن بويدا-اق, الەم وقىرماندارىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگىپ, ەڭ تاڭداۋلى شىعارمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلعان بولاتىن. ويتكەنى پول مەيسوننىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ باستى نىساناسى – كاپيتاليزمنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگى بولمىسىن سيپاتتاۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن سول جۇيەنىڭ كوزگە بىردەن كورىنە بەرمەيتىن كەمشىلىكتەرى مەن كولەڭكەلى استارىن دالەلدى دايەكتەرمەن ايشىقتاپ كورسەتۋ. بۇل بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, اۆتوردىڭ بۇل ىرگەلى تۋىندىسىنا تۇرتكى بولعان ەڭ باستى سەبەپ 2008 جىلى اقش-تا نەسيە سالاسىندا كەنەتتەن بۇرق ەتە قالعان الاپات داعدارىستىڭ ءوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الگى الاپات رەتسەسسيانىڭ جۇقپالى ىندەت سەكىلدى الەم ەكونوميكالارىنا دا جاپپاي تارالىپ كەتكەنى بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, اۆتور ايتپاقشى, جاھاندىق كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ىرگەتاسىن شايقالتقان الگى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس بىردەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇلاسىپ, ەندىگى جەردە الەمدەگى ەڭ ىرگەلى بانكتەر مەن قارجى ينستيتۋتتارىنا دا ۇلكەن قاۋىپ توندىرە باستاعان ەدى. مىنە سوندىقتان دا, الگى الاپات اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اقش, سودان سوڭ الەمنىڭ وزا دامىعان وزگە كاپيتاليستىك مەملەكەتتەرى دە وزدەرىنىڭ كوشباسشى بانكتەرى مەن حەدج-قورلارىن, سونداي-اق زاڭ فيرمالارى مەن كونسالتينگ كومپانيالارىن الگى داعدارىستان قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن بار كۇشتەرىن سالىپ, ولارعا تريلليونداعان دوللار قۇيعان بولاتىن. ءدال سونداي قاربالاس ارەكەتتى جاھاندىق كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلاتىن وزگە مەملەكەتتەرمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ىسكە اسىرعان-دى.
تورتىنشىدەن, پول مەيسوننىڭ اتالمىش تۋىندىسى اۆتوردىڭ تەك كاسىبي جۋرناليست قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەرەڭ ويلى ساياساتكەر ءارى كاسىبي قارجىگەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن وتە ورەلى ءارى ەڭبەكقور ازامات ەكەنىن دە قوسا دالەلدەيدى. ويتكەنى پول مەيسون اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ قارجى جۇيەلەرىنىڭ قىر-سىرىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ-زەردەلەپ قانا قويماي, و باستا الگى اتالعان مەملەكەتتەردىڭ تەك نەسيە جۇيەلەرىندە عانا ورىن العان اپاتتىڭ ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇلاسىپ كەتكەنىنە دە, سونداي-اق كاپيتاليستىك يدەولوگيا مەن جاھاندىق گەوساياساتقا تيگىزە باستاعان وراسان زور ىقپالىنىڭ استارىنا دا بويلاي ۇڭىلەدى.
بەسىنشىدەن, پول مەيسون سوڭعى ەكى عاسىرعا جۋىق داۋىردەگى كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇللى الەمنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ بىردە بيىكتەپ, بىردە قۇلديلاپ, ۇنەمى قۇبىلا وتىرىپ, سوڭىرا قايتا نىعايعانىن دا ءجىتى زەرتتەگەن جانە سول زەرتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ادامزاتتىڭ بۇگىنگى تاڭدا وتە زور بەتبۇرىستاردىڭ الدىندا تۇرعانىن جانە تاياۋ بولاشاقتا تامىرى تەرەڭگە كەتكەن كاپيتاليزم سەكىلدى كۇردەلى جۇيەنىڭ ءوزى دە, ءارى سول جۇيەنىڭ اياسىندا تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ بولمىسى دا قوسا وزگەرەتىنىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيدى.
التىنشىدان, ءوز پايىمدارىن نىقتاي ءتۇسۋ ءۇشىن, سۇڭعىلا اۆتور سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندە, اسىرەسە اقپارات تەحنولوگيالارىنىڭ ورىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە پوستكاپيتاليستىك بولمىستىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي تۇرتكى بولعان ەڭ ىرگەلى ءۇش بەتبۇرىستى اتاپ وتەدى: ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – اقپارات تەحنولوگيالارىنىڭ ورىستەۋ ديناميكاسىنىڭ كاسىبي ەڭبەك ادامىنا دەگەن سۇرانىستى قۇلدىراتىپ, جۇمىس پەن بوس ۋاقىتتىڭ شەكاراسىن مۇلدە جويىپ جىبەرگەنىمەن قويماي, جۇمىس پەن ەڭبەكاقىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى دا تىم السىرەتىپ تاستاعانى, سونداي-اق ۇلكەن قارقىنمەن ورىستەپ كەلە جاتقان اۆتوماتتاندىرۋ جانە روبوتتاندىرۋ سەكىلدى زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە جاپپاي ەنۋى ميلليونداعان جۇمىسشىنى كۇنكورىس كوزىنەن مۇلدە ايىرىپ تاستاۋ قاۋپىن كۇشەيتە باستاعانى; ەكىنشىسى – زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ دامىلسىز ءارى وتە تەز قارقىنمەن ورىستەۋى الەمدىك نارىقتا دۇرىس باعا قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن مۇلدە ازايتىپ وتىرعانى; ءۇشىنشىسى – بۇگىنگى تاڭداعى بىرلەسكەن كووپەراتيۆتىك ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ستيحيالى تۇردە كۇرت ءوسۋى مەن ءوندىرىلىپ جاتقان تاۋارلارمەن قاتار قىزمەت تۇرلەرىنىڭ بۇدان بىلايعى جەردە نارىق پەن باسقارۋ يەرارحياسىنىڭ ديكتاتۋراسىنا مۇلدە باعىنبايتىندىعى.
جەتىنشىدەن, پول مەيسون 2008 جىلى باستالعان الاپات ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىستىڭ سالدارىنان بۇكىلالەمدىك ءوندىرىستىڭ 13 پايىزعا, جاھاندىق ساۋدا نارىعىنىڭ 20 پايىزعا جانە جالاقىنىڭ مۇلدە قۇلدىراپ كەتكەنىنە نازار اۋدارا كەلىپ, كاپيتاليستىك الەمدە ورىن الىپ وتىرعان جويقىن دەپرەسسيانىڭ 1929-1933 جىلدارداعى كۇللى الەم ەكونوميكاسىن كۇيرەتىپ كەتكەن جاھاندىق داعدارىسپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ۇزاققا سوزىلاتىنىنا ەشبىر كۇمان كەلتىرمەيدى.
سەگىزىنشىدەن, پول مەيسون بۇگىنگى كاپيتاليستىك الەمدى جايلاعان الاپات داعدارىستان شىعۋدىڭ امبەباپ جولدارى ءالى كۇنگە دەيىن ايقىندالماي وتىرعاندىعىنىڭ سالدارىنان ونىڭ جالعىز تەتىگى رەتىندە ەۋرووداق ەلدەرىنە زاڭمەن مىندەتتەلگەن «قاتاڭ ۇنەمدەۋ» ساياساتىنىڭ سالدارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن مۇلدە تومەندەتىپ قانا قويماي, اسا سۇراپىل رەتسەسسياعا ۇشىراعان گرەكيا سەكىلدى كەيبىر مەملەكەتتەردە زەينەتاقى جۇيەلەرىن دە قوسا كۇيرەتىپ, ازاماتتارىنىڭ زەينەتكە شىعۋ مەرزىمىن 70 جاسقا دەيىن ۇزارتۋعا ماجبۇرلەگەنىن, سونداي-اق قايسىبىر ەلدەردە ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاپپاي جەكەشەلەندىرىلىپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان اقىلى وقۋ باعاسىنىڭ تىم شارىقتاپ, تەك ستۋدەنت جاستاردى عانا ەمەس, ولاردىڭ اتا-انالارىن دا قارىزعا بەلشەسىنەن باتىرىپ جاتقانىن العا تارتادى.
توعىزىنشىدان, اۆتور جوعارىدا اتالعان وزگەرىس اتاۋلىعا تۇرتكى بولىپ وتىرعان قوزعاۋشى كۇشتىڭ وزەگىندە ەڭ الدىمەن زاماناۋي تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيالاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, دامىلسىز دامۋ ۇستىندەگى اقپارات تەحنولوگيالارىمەن قاتار بيوتەحنولوگيالاردىڭ, سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا ەرەكشە ءورىس الىپ وتىرعان اۆتوماتتاندىرۋ جانە روبوتتاندىرۋ جاتقاندىعىنا ەرەكشە ءمان بەرە وتىرىپ, الگى تەحنولوگيالارمەن قارۋلانعان ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ ەندىگى جەردە تەك ساناسى عانا ەمەس, ساياساتى دا, يدەولوگياسى دا, ءىس-ارەكەتى دە قوسا وزگەرىپ, الەۋمەتتىك, ادىلەتتى ءارى تۇراقتى ەكونوميكالىق جۇيە قۇرۋعا ۇمتىلادى دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەيدى. دەمەك, كارل ماركس سومداعان ءىلىمنىڭ وزەكتىلىگى ءمانىن جويماي, جالعاسا بەرەتىن ءتارىزدى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
