بىرىنشىدەن, اۋداننىڭ كيەلى توپىراعىندا قازاقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنە, ادەبيەتىنە, وزگە دە سالالارىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ساڭلاق تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ كۇي ونەرىندە قايتالانباس مۇرا قالدىرعان قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى, دينا نۇرپەيىسوۆا وسى توپىراقتا ومىرگە كەلگەن. اۋدانعا كۇي اتاسى – قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلسە, ەل شەكاراسىندا تەمىر جول بەكەتى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ اتىمەن اتالادى. ودان بەرىدە ءازيدوللا ەسقاليەۆ پەن باقىت قاراباليناداي دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنەن كۇي كۇمبىرلەتكەن ونەر تارلاندارى دا ونەر جولىنا وسىناۋ قۇنارلى توپىراقتان قانات قاققان ەدى.
ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم الىپ, ايگىلى اقىن بەيىمبەت مايلينمەن بىرگە قازاق وقۋشىلارىنىڭ «ساداق» اتتى قولجازبا جۋرنالىن شىعارعان, كەيىنگى ءومىرىن عىلىمعا, اعارتۋشىلىققا ارناپ, 1929-1930 جىلدارى حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان مەملەكەت قايراتكەرى نۇعمان ماناەۆتىڭ بالالىق شاعى اتالعان اۋداندا ءوتىپ, كۇرەسكە تولى ومىرگە كيەلى مەكەننەن اتتانعان بولاتىن. تەڭىز تولقىنى بۋىرقانىپ جاتاتىن جاعالاۋدا تۋىپ, قازاق پوەزياسىنىڭ اقشا بۇلتىنا اينالعان اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ پەن قوشالاقتىڭ قىرىنداعى سورعا باسىلعان اكە ىزىمەن سىرلاسىپ, ساعىنىشىن جىرىنا اينالدىرعان قالامگەر جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى زەينوللا سەرىكقاليەۆ پەن اۋىلدىڭ قاراپايىم ادامدارىنىڭ بولمىسىن پروزالىق ءھام درامالىق شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن تالانتتى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ كيەلى توپىراقتان ءنار العانى داۋسىز.
ەكىنشىدەن, بۇل اۋداندا دا تىلسىم سىرى اشىلماعان تاريحي جەر كوپ. سولاردىڭ قاتارىندا كەنەنباي ۇڭگىرى بار. بۇل ۇڭگىردە نە ساقتالعان؟ سونداي-اق سارمات تايپاسىنا ءتان جادىگەرلەرى مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ح-ءحى عاسىرداعى پەشەنەك داۋىرىنە جاتاتىن تاريحي قۇندىلىقتارى بار قۇدايبەرگەن وباسىنىڭ تولىق زەرتتەلەر ءساتى جاقىنداپ كەلەدى. اۋداندا ازعىر (اق قالا), شالقار, قىرىقوبا, الايعىر, سۇيىندىك, بالقۇدىق جانە وزگە دە تاريحي اتاۋلاردىڭ استارىندا نە جاسىرىلعان؟
ۇشىشىدەن, مۇندا «ازعىر» اتالاتىن اسكەري سىناق پوليگونى بار. وندا 17 رەت جەراستى سىناعى جاسالعان. پوليگون اۋماعىندا الماز الىنادى دەگەن جوسپارمەن ورناتىلعان «ياۆا» قوندىرعىسى ءالى تۇر.
وسىنداي ەرەكشەلىكتەرى بار قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ەكىنشى تىنىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اشىلدى. قازىر اۋداندا كاسىپكەرلىك, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇمىستار قولعا الىنعان. جول, اۋىز سۋ سىندى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار اتقارىلىپ جاتىر.
ارينە, تاريحي تۇلعالاردىڭ بۇرىنعى ءھام بۇگىنگى قول جەتكەن جەتىستىگى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى-ونەگە بولارى انىق. مۇنىڭ ءبارى اۋدان اكىمى قايرات نۇرتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىندا جارىق كورگەن «كيەلى مەكەن, قاسيەتتى ولكە – قۇرمانعازى» اتتى شەجىرە كىتاپقا ارقاۋ ەتىلدى. ونى اكادەميك-جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى باستاعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار دايىنداپتى.
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قالامگەر تاڭاتار دارەلوۆتىڭ مالىمەتىنشە, «اعاتاي» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتاپتا ء«داۋىر دەمى», «كيەلى ادامدار, قاسيەتتى جەرلەر», «سىر شەرتەر نىساندار», «تۇعىرى بيىك تۇلعالار», «وتكەنىمىزدى زەردەلەپ, ءوزىمىزدى تانۋشىلار» دەپ اتالعان بەس تاراۋ بار. ماسەلەن, ء«داۋىر دەمى» تاراۋىندا نارىن وڭىرىندە جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى, تاريحي ورىنداردىڭ اتاۋى قامتىلىپ وتىر. سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى اۋىلدار مەن كەنتتەردىڭ پايدا بولۋ كەزەڭى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تاريحى, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلگەن.
ۇلى كۇيشىنىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋدان حان-سۇلتاندار, باتىرلار, كۇيشى-جىرشىلار, سان الۋان قاسيەت قونعان ارۋاقتى ادامداردان دا كەندە ەمەس. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شەيىت بولعان باتىرلار دا بار. ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن دامىتۋعا, ەكونوميكاسىن, شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسقان ءبىرتۋار تانىمال تۇلعالار, ەڭبەك ەرلەرىنىڭ ەرەن ءىسى «كيەلى ادامدار, قاسيەتتى جەرلەر» تاراۋىندا كەڭىنەن باياندالادى. بۇل تاراۋدا سونداي-اق قاسيەتتى جەرلەر, تاريحي جادىگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر بار. «سىر شەرتەر نىساندار» تاراۋىندا مازارلار مەن قورىمدار, پەتروگليفتەر مەن ەسكەرتكىشتەر جايلى سىر شەرتىلەدى. «تۇعىرى بيىك تۇلعالار» تاراۋىنداعى ولكە تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن جۋرناليست اسقار عۇماروۆتىڭ تانىمدىق تولعانىسى بارشانى قىزىقتىرارى داۋسىز.
– بۇل كىتاپ – كەڭ نارىننىڭ دارحان دالاسىندا ءومىر سۇرگەن حان-باتىرلاردى, دارىندى تۇلعالاردى, قاسيەتتى ادامداردى جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىتاتىن قۇندى دۇنيە. مۇنداي كىتاپ وزگە اۋدانداردا, باسقا وڭىرلەردە ازىرگە شىعا قويعان جوق. دەسەك تە شەجىرە كىتاپتا تەك ءبىر اۋداننىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ دامۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعىلىمدىق ونەگەسى كەڭىنەن قامتىلدى. اسىرەسە, جاستاردىڭ تانىمدىق ءوي-ءورىسىن كەڭەيتۋىنە سەپتىگى تيەدى, – دەيدى قازاقستان جازۋشىلار وداعى اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى, «اعاتاي» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ.
اتىراۋ وبلىسى
