ەگەر مەنسىنسە, «ابايدىڭ زامانىندا ءبىر بۋىندى ۇيقاستىرۋشى ەدى, ءبىز بىرنەشە بۋىندى قاتار ۇيقاستىرامىز» دەپ ايتا ما؟! ال ءۇشىنشى جولدىڭ ۇيقاستا مۇلدەم شارۋاسى جوق. سوعان قاراماستان تىلگە دە يكەمدى, جۇرەككە دە جىلى تيەدى. ءوزى ەلەۋسىز بولعانمەن, ءۇشىنشى جولدىڭ قىزمەتى دە ۇلكەن.
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ,
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ.
ومىردەگى قىزىعىڭ ءبارى ولەڭمەن,
ويلاساڭشى, بوس قاقپاي ەلەڭ-سەلەڭ», – دەيدى اباي.
وسىنداعى ءۇشىنشى جولدىڭ ابجىلدىگىنە قايران قالماسقا ءاددىڭ جوق. بىراق اباي ءبىرىنشى جولدا دا ماعىناسىز ءسوز ايتىپ وتىرعان جوق قوي. الەۋمەتتىك جۇگى الەمەت وسى ءبىر جولدىڭ وزىنە قانشاما دۇنيە سىيىپ تۇر دەسەڭىزشى. ۇزاق ساپارعا شىققان كەرۋەننىڭ باسىنداي كوڭىلدى ءھام مۇڭلى لەپ ەسەدى.
ەكىنشى جولدا دا تۇتاس جاراتىلىستى تۇجىرىمداپ الدىڭا توسادى. وسىندا اباي ۇيقاس ءۇشىن ولەڭنىڭ جولىن سىندىرىپتى دەسە, قالاي كۇلكىلى ەستىلەر ەدى. ويتكەنى مۇندا ءسوزدىڭ ۇيقاسىنان بۇرىن, ويدىڭ ۇيقاسى وزىنەن-ءوزى ۇيلەسە كەتىپ تۇر. «بىرنەشە بۋىننىڭ ۇيقاسىنسىز-اق» «تەپ-تەگىس, جۇپ-جۇمىر».
ال ەندى قارا ولەڭگە قاراساڭىز, وندا ءار جول ماقال, ءار جول ماتەل. ءار جول ارنەنى ايتىپ تۇرعانداي كورىنسە دە, ءاربىرىنىڭ وزىنشە ماعىناسى بار. قارا ولەڭنىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا ويسىز جولداردى ۇيقاستىرعان ەمەس. ونى شىعارعان حالىق ۇيقاسىنان بۇرىن, ماعىناسىنا ءمان بەرگەنىن بايقايسىز.
«سۋ اعادى ارىقتا شىر اينالىپ,
ولمەگەنگە مال بىتەر ءبىر اينالىپ.
ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كۇل,
كىم بار, كىم جوق كەلگەنشە
جىل اينالىپ».
ۇيقاس الدامشى اسەر عانا. تەرەڭىنە ءۇيىرىپ اكەتكەن ۇيقاس ەمەس. بىرىمەن ءبىرى ىشتەي ۇندەسكەن وي. كادىمگى مۇحيتتاعى ءڭوڭ-ايسبەرگ سياقتى. ماعىناسىز الىنا سالعان جول دا, ءسوز دە جوق. ءار جولىن ەستىگەندە ارقا-باسىڭ شىمىر-شىمىر ەتەدى. ءبىرىنشى جول دا ءومىر, ەكىنشى جول دا ءومىر, قالعان ەكى جول دا ءومىر-ولەڭ.
«وسى جەردە ۇيقاس العا شىعىپ تۇر ما, وي العا شىعىپ تۇر ما؟» دەپ جايداق سۇراق قويماي-اق قويالىق. بۇل شۋماقتى كىم شىعارسا دا, ۇيقاسسىزدىقتان قاشپاعان, ءبىرىنشى, ماعىناسىزدىقتان قاشقان. ايتپەسە, «دۇنيەنى جۇرسەڭىز شىر اينالىپ» دەپ ءبىرىنشى جولدى ەكىنشىسىنە سايكەس كەلتىرە سالۋ تۇك تە قيىن ەمەس. وندا ولەڭنىڭ ءمانى دە, ءدامى دە, ءسانى دە كەتەر ەدى.
قىزىق ءۇشىن ۇيدەگى ولەڭ كىتاپتاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن الىپ اقتارا باستادىم. ۇيقاس ءۇشىن الىنعان ماعىناسىز جولدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى ۇشىراسا بەردى. قارا ولەڭدەي ءار جولعا وزىنشە ماعىنا جۇكتەپ قويسا, تاعى تۇسىنەسىڭ. سول ءبىرىنشى, ەكىنشى جولعا اسا سۇرانىپ تۇرماعان تارماقتاردىڭ ۇيقاس ءۇشىن الىنعانى بىردەن ءبىلىنىپ تۇرادى.
ونىڭ ءبارىن تەرىپ بەرسەڭ, وكپەلەتپەيتىن ادام قالمايدى ەكەن. سەبەبى ونداي ماعىناسىز جولدار ادەبيەتتە مويىندالعان مىقتى اقىنداردا دا كەزدەسەدى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن: «قىزىعى تۇگىل قيىندىعىنا تويمايمىن, كەلەدى كۇندەر, جانىمدا مىسقال قويماي مۇڭ» دەگەن جولدى عانا كەلتىرەيىك. ءبىر قاراساڭ ءتۇپ-ءتۇزۋ, تەپ-تەگىس, بىراق ەكىنشى تارماعى ماعىناسىز ءھام تۇسىنىكسىز.
بىراق اقىندار ءۇشىنشى جولدا تۇزەلەدى دە, ءتورتىنشى جولدا تياناقتالادى. جوعارىدا مىسالعا كەلتىرىلگەن ولەڭنىڭ دە ءۇشىنشى جولى انىق, ءتورتىنشى جولى قانىق. كەيدە ولەڭدى اسىعىپ وقىعاندا, ءۇشىنشى مەن ءتورتىنشى جولىن تەرىپ وقىپ كەتەتىنىڭ دە سودان بولسا كەرەك. ۇيقاسقا باعىنبايتىن ەركىن وي ءۇشىنشى جولدا ويقاستاپ, توقەتەرى ءتورتىنشى جولدا ايتىلادى.
ءبىر قىزىعى, حالىق اراسىنا اڭىز بولىپ تاراعان اقىنداردان وڭدەلمەگەن جولداردى ءجيى ۇشىراتاسىز. وڭدەپ جىبەرسە, جىپ-جىلماعاي بولىپ شىعا كەلەر ەدى دە, تارتىمدىلىعى بىردەن جوعالار ەدى. ونداي وڭدەمەسە دە ءوڭىن بەرمەيتىن جولدار ەسەنقۇل جاقىپبەكتە جەتىپ ارتىلادى, مىسالى. اڭىز اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا ۇيقاس ءۇشىن ولەڭ تابيعاتىن بۇزباعان.
«سەن قايتەسىڭ جانىڭدى
مۇڭ باسقاندا,
ءوز-وزىڭمەن وڭاشا سىرلاسقاندا.
اقتارىلعىم كەلەدى بارىپ مەنىڭ,
وگەيسىگەن وزىڭدەي مۇڭداستارعا», – دەيدى مۇقاعالي.
مۇقاعاليدەن الىنعان وسى شۋماقتى ورازاقىن اسقار قارا ولەڭگە تەلىپتى. شىنىندا دا ەگەر مۇقاعالي شەبەر ۇيقاس قۋسا, بۇل ولەڭدى باسقاشا جازار ەدى.
شەبەر ەتىكشى قۇساعان بىرەۋگە وڭدەۋگە بەرسە دە جىمىن بىلدىرمەي جىبەرۋى بەك مۇمكىن. بىراق ءبىرتۋار اقىن دەمەكشى, ءبىرتۋار ولەڭ دە قايتا وڭدەلمەيتىن بولۋى كەرەك. اۋەنىمەن, اۋەزىمەن, ىشكى ۇيقاسىمەن تۇتاسا تۋادى.
ارقا-جارقا بولىپ اقتارىلعان اقىننىڭ شىن بەينەسىن مۇندا دا ءۇشىنشى جولدان تاباسىز. ءۇشىنشى جول اقىننىڭ اۋسار كوڭىلىمەن دە, اڭسار ەركىندىگىمەن دە ۇشتاسىپ تۇر. ارينە, مۇنداي ويلار مەن سەزىمدەر باسقا جولداردا دا ايتىلا بەرەدى. بىراق اقىننىڭ الىس-جاقىننان تولعاي كەلىپ, تۇيعىنشا تۇيىلەتىن تۇسى ءۇشىنشى تارماققا ءتان.
ادەبيەتتە ەركىن ويلى اقىندار جوعارى باعالانادى. ءۇشىنشى جولدىڭ ەركىندىگىن سيمۆولدىق تۇردە العا شىعارىپ وتىرعانىمىزدى ءوزىڭىزدىڭ دە ءىشىڭىز سەزگەن شىعار. بۇل ءبىر كوزگە كورىنبەيتىن, قولمەن ۇستاۋعا دا كەلمەيتىن تىلسىم سىر سياقتى دۇنيە. ماسەلەن, سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە دەسە, ارنەنى ايتارسىڭ, بىراق ءبىر نارسەنى تاپ باسىپ ايتا المايتىن سياقتىسىڭ.
«بۇ دۇنيە مەنى ۇناتا قويعان جوق», دەيدى اقىن ءۇشىنشى جولدا. ويىن ەركىن ايتۋعا ءبىرىنشى, ەكىنشى جولدا ۇيقاس مۇرسات بەرمەگەن شىعار. ال ءۇشىنشى جولدا تاعىداي تارپىپ, بورىدەي ۇليدى. سودان سوڭ: «و دۇنيەنىڭ دە ويى ماعان بەلگىلى», دەسە, ونداعى وي ءۇشىنشى جولعا سۇيەنىش قانا. وسىنداعى ءۇشىنشى جولدىڭ زارى نە زار ەكەن, قۇلاق ءتۇرىپ, بىرگە سىرلاسايىقشى.
«قۇل مەن كۇڭگە كۇندە تابا بولاتىن, نالەت ءبىزدىڭ جۇرىسكە!» دەسە, قاۋىپ ايتقانى. «اندا-ساندا عالامدى تانۋ ءۇشىن, كوز سالارمىن اۋداندىق گازەتتەرگە» دەسە, تاۋىپ ايتقانى. «دۇنيەدەن اقان سەرى قايتتى دا, سەرۋەنگە شىقپاي قويدى سەكسەن قىز!», دەسە نالىپ ايتقانى. «كىمسىڭ دەسەم, قازاقپىن دەيدى, قازاقتىڭ باسى – قولىندا!» دەسە, ارىپ ايتقانى.
قۇددى ءۇشىنشى جول ەركىندىككە شاقىرىپ اتويلاتقانداي تەبىرەنتەدى. تابا بولعىسى جوق, تانىعىسى كەلەدى, اقان سەرىنى ىزدەيدى, قازاق بولعىسى بار. مۇنداعى ءۇشىنشى جولدا نە ەرەكشەلىك بار دەسەڭىز, مىنا تارماقتى قاراڭىز. «ىشىندە ونىڭ الاش جوق, اباي دا جوق, ءىشىپ كەتكىڭ كەلەدى سونى كورىپ», دەيدى اقىن. ءتورتىنشى جولدى ءوزى دە كۇماندانعانداي جاقشاعا الىپ جازادى.
ءتورتىنشى جول بىراق بۇگىنگى قازاقتىق سيقىڭ مەن سىقپىتىڭدى كورسەتىپ تۇر.
الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي ۇيقاستان ۇياتتى بولۋىمىز مۇمكىن, بىراق ويدان ۇياتتى ەمەسپىز! ۇيقاس كەرەك بولسا: «قۇدىرەت جوق قۇدايدىڭ قۋاتىنداي, ۇيات بەردى – ۇلتىمنىڭ ۇياتىنداي! توپىراققا كەرەمەت كيە سالدى, بوكەيحاننان – ءاليحان تۋاتىنداي!» دەپ تەرمەلەتە جونەلەر ەدىك.
وسى شۋماقتاردىڭ بارىندە تۇپكى وي ءۇشىنشى جولعا قازىق بايلاعان دەپ كوسەمسىگەلى وتىرعان جوقپىز. بىراق اقىننىڭ قوعامعا وتكىزگىسى كەلگەن يدەياسى ءۇشىنشى جولدا تۇر. ول ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءتورتىنشى تارماقپەن جاسىرىلعان. قازاقشا ويلايتىن وقىرمان سونىڭ وزىنە-اق ارقالانىپ كەتەدى. سونىڭ اياسىندا كيەلى توپىراق يدەياسى ساناعا ءسىڭىپ تە ۇلگەرەدى.
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ەڭ الدىمەن ەركىن ويدىڭ اقىنى. وقىرمانعا ويىن ىرىكپەي ايتاتىنى ۇنايدى. پروزادا جازۋشىنىڭ تابيعاتتى نەگە سۋرەتتەپ وتىرىپ الاتىنىن بىلەسىز بە؟ سەبەبى ونىڭ ايتاتىن دا, جازاتىن دا شىندىعى جوق. سول سياقتى پوەزيادا دا ۇيقاسپەن اۋرەلەنىپ كەتەتىندەر ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن ۇيقاسپەن بۇركەمەلەيدى. ونىڭ ادەمى ۇيقاستارىن «سوتسياليستىك تارتىپتەن تۋعان» دەپ تۇسىنسەڭىز دە بولادى.
جويىت جۇرتى, – تەبىرەنگەن تەڭىزشە,
ءدال بىزدەي-اق ەگىلدى عوي – ەگىلسە.
... مۇقاعالي شىققان ەلدەن, مۇساداي,
ءبىر پايعامبار شىعۋ كەرەك, مەنىڭشە؟
تالاي اقىن «مىنادان مەنىڭ ۇيقاسىم مىقتى عوي» دەپ شىعا كەلۋى مۇمكىن. بىراق وي مىقتى ما, يدەيا ءوتىمدى مە, ماسەلە سوندا. بىرەۋ «ونداي پايعامبارىمىز بار ەمەس پە دەپ ايتادى-اۋ» دەپ تە جاسقانبايدى. سەبەبى «ولەڭسىز پەندە ولمەس-اۋ, ولسە سورى قالىڭ – حالىق ولەدى! سالىپ ولەدى سوڭعى ءانىن!» دەگەن اقىننىڭ نيەتى تازا.
ءيا, ۇيقاسى جوق ءۇشىنشى جول ەركىندىكتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. شەراعاڭ تۋرالى: «ارىستان گۇرىلدەيدى تۇسىمىزدە, ول – ءبىزدى يت پەن قۇسقا قيماعانى», دەسە دە سول. ونىڭ ولەڭدەرىندە ءۇشىنشى جول قالاي وقىساڭ دا جالىن كۇدىرەيتەدى دە تۇرادى. بىراق باسقا تارماقتارى دا ماعىناسىز ەمەس. ويعا قالاي كەلەدى, قاعازعا سولاي تۇسەدى.
ويىن ىرىكپەي ايتاتىن اقىننىڭ تاقىرىبى دا ءىرى, ءسوزى دە كەسەك. «مەن التايدان التى اعاش بوپ شىعىپ ەم, التى الاشقا اينالدىرعان – ءتاڭىرى», دەپ تولعايدى اقىن. مەن ءوزىم جىراۋلار جالعان ايتىپتى, ەپوستا وتىرىك ايتىلىپتى دەگەندى ەستىگەن جوقپىن. قايتا ونداعى جىر جولدارى دەرەك تاپپاعان جەردە دەرەك ورنىنا جۇرگەن.
اقىن: «بال – تاڭدايىم, جارقىراپ اق ماڭدايىم, مەن – ەپوستان تۋعانمىن», دەپ ءوزى دە بىرنارسەنى ءبىلىپ ايتقانداي. سوندىقتان دا «قازاق ءتىلىن تاستاپ كوشكەن جۇرتىڭا, ازاتتىعىم, قايدا جونەپ باراسىڭ؟!» دەپ ايتۋعا «ەپوستىڭ بالاسىنىڭ» تولىق قۇقى بار. قۇلاعىڭا «قازاقتىڭ حانى ابىلاي, ابىلايىم بۇل قالاي؟» دەگەن دە سارىن جەتەدى.
مىنە, وسى اقىن بيىل مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. قۋعىن-سۇرگىن زامانى بولعاندا يتجەككەنگە ايدالىپ كەتەر مە ەدى. كەڭەس زامانى بولسا دا تسەنزۋرادان وتپەي قالاتىن ەدى. تاۋەلسىزدىك بىرتە-بىرتە ءتىلىمىزدى دە تاعىنا قوندىرار دەگەن ءۇمىت زور. سول ءتىلدىڭ تىرەگى – ەپوستىڭ ءتىلى بولا ما, الدە بۇگىنگى قويىرتپاق ءتىل بولا ما, ءبىر اللا بىلەدى.
بىراق شىنى كەرەك, بۇگىندە ولەڭ وقىلمايدى. سەبەبى ءبىرىنشى, ەكىنشى جولداردا ماعىنا جوعالىپ بارادى. بۇل باستاپقى جولدار كوبىنەسە ۇيقاس ءۇشىن جازىلادى. ودان ماعىنا كورمەگەننەن كەيىن, وقىرمان ولەڭدى جىلى جاۋىپ قويا سالادى. اقىن ەركىن ويىمدى ءۇشىنشى جولدا ايتام دەگەنمەن, وعان وقىرماننىڭ ءتوزىمى جەتە قويمايدى.
بىزدىڭشە, ۇيقاسقا تاۋەلدىلىك – اقىندار ءالى كۇنگە الا الماي كەلە جاتقان پسيحولوگيالىق كەدەرگى. كەيبىر اقىنداردىڭ قولدانعان ۇيقاستارى سوتسرەاليزم قۇرساۋىنداي ولەڭ شۋماقتارىن قالاي قىسىپ تۇراتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. كەيدە ۇيقاس ءۇشىن الىنعان سوزدەر ولەڭنىڭ باستاپقى ماعىناسىن قاراداي السىرەتىپ, ويدى بۇلدىراتىپ جىبەرەدى.
راس, ولەڭىنىڭ ءار بۋىنى ۇيقاسا تۋاتىن سيرەك تالانتتار بولادى. وعان تاعا تاڭبالى تارماقتارى تابيعي بوياۋعا قانىق جۇماتاي جاقىپباەۆتى جاتقىزار ەدىك. پوەزياداعى مۇنداي ورنەك پروزادا ءبىر كەزدە تولەۋبەك جاقىپباي ۇلىنىڭ قولتاڭباسىنان كەزدەسكەنى ەسىمىزدە. سوعان قاراعاندا ءسوز ناقىشى پوەزيادا دا, پروزادا دا قولدان جاسالمايدى.
ءوز باسىم اقىندار ۇيقاسقا شەبەرلىك ءۇشىن عانا بايلانىپ قالدى دەگەنگە سەنبەيمىن. وردە مەڭزەگەنىمىزدەي, ولار ولەڭ ۇيقاسىن ۇشتاعان سايىن وقىرماننان الدەنەنى جاسىرعىسى كەلەتىن سياقتى. جاڭالىق ايتپاۋ, يدەيا تاپپاۋ, ويىن وتكىزە الماۋ, اشىق پىكىرگە بارماۋ سوعان اكەلەتىندەي. ونىڭ ورنىن سۇلۋ سوزبەن تولتىرىپ, ادەمى ۇيقاسپەن الماستىرىپ الەك.
ءبىر تاپقىر ءسوز, جالعىز ۇتقىر وي ءۇشىن بەس-التى شۋماق ولەڭ جازۋ دا كەيىننەن شىقتى. ايتپەسە ايتار وي ولەڭنىڭ سوڭىندا ەمەس, ىشىندە ايتىلاتىن. ءاربىر شۋماقتىڭ عانا ەمەس, ءاربىر جولدىڭ دا وزىنشە اتقاراتىن قىزمەتى بار. ماعىناسىز تارماق, ماعىناسىز شۋماق دەگەن اتى-زاتىمەن جوق. اسىرەسە ءار شۋماقتا ءۇشىنشى جول ءوزىنىڭ ەركىندىگىمەن ولەڭ جۇگىن ەڭسەرە كوتەرىپ تۇرادى.
شىن تالانتتا قولدان قيىستىرماي-اق, ولەڭ ءوزى ۇيقاسادى. سىرتقى ۇيقاستان گورى, ىشكى ۇيقاس تەگەۋرىندى كەلەدى. ويتكەنى ول ءسوزدىڭ ۇيقاسىنان بۇرىن, ويدىڭ ۇيقاسىنا قۇرىلادى. ولاي بولماسا: «بۇدان قۇراپ ولەڭدى, ودان قۇراپ, جۇرگەن مىنا شايىرگە وبال, بىراق: كوك ءتاڭىرى سالا ما وعان كوزىن, ءحانتاڭىرى الا ما ودان قۋات؟». مۇنى جازعان ءبىز ەمەس, ويى بىزبەن ۇندەس سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.
ۇيقاس كەرەك ارينە, ۇيقاسسىز ولەڭ بولمايدى. بىراق ۇيقاس ولەڭدى كۇشەيتپەيدى. سوندىقتان دا ارقا-باستى ءبىر جازىپ الۋ ءۇشىن ءۇشىنشى جول ەنگىزىلگەن بولۋى كەرەك. بۇگىنگى ۇيقاسسىز جازىلىپ جۇرگەن ولەڭدەردى جاڭالىق دەپ جار سالۋ دا بەكەرشىلىك. ويتكەنى ول بار-جوعى ءۇشىنشى جولدىڭ باسقا تارماقتارعا كوشكەن ۇيرەنشىكتى ۇلگىسى عانا.
قايتكەندە دە ءۇشىنشى جولى مىقتى اقىننىڭ ولەڭى دە مىقتى. مىسالى, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى: «التاي – الاشتىڭ التىن تاعى ەدى بۇرىنعى, باسىنا شىققاندا جەلپىلدەپ جەلمەن ت ۇلىمىم», دەگەندە ەرەكشەلەنبەيدى. سوعان ىلەستىرە: «مەنىڭ جۇرەگىم ات ويناپ اۋزىما تىعىلدى», دەگەندە كۇشەيىپ: «سەنىڭ دە باسىڭ اينالعان شىعار, ق ۇلىنىم؟» دەگەندە ەرەكشەلەنەدى.
كەرەمەت ۇيقاس كورىپ تۇرعان جوقپىز, الايدا قيناپ ۇيقاستىرساڭىز اسەرى بىردەن كەمىپ سالا بەرەدى. جالپى, شىعارماشىلىقتا ء«بىر جازعاندى ەكى وڭدەۋ تۋىندىنىڭ اسەرىن كەمىتەدى» دەگەن تۇسىنىك بار. قالاي دەگەندە دە وڭدەمەي تۇرا المايسىز عوي, تەك سول قايتا وڭدەگەندە العاشقى اسەرىن جوعالتىپ الماۋ كەرەك. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىندا سول اسەر, سول ەكپىن ساقتالاتىنى بايقالادى.
اقىننىڭ العاشقى اسەرى سۋىماعان «كەيكىنىڭ باسى» اتتى سۇمدىق ولەڭى بار. وندا ماحامبەت پەن كەنەسارىنىڭ باسى قۇساعان كەيكىنىڭ باسىن تۋعان جەرگە اكەلە جاتادى. وسىنداعى «اتا جاۋدان كوڭىلى قالعان, قايران, باس, ارت جاعىنا قايىرىلا ءبىر قارادى» دەگەندە, ءۇشىنشى جولداعى اقيقات پەن ءتورتىنشى جولداعى ميستيكا كەرەمەت شەندەسە قالعانىن كورەسىز.
ودان كەيىن دە ۇيقاس كەرەك بولعاندىقتان باستاپقى ەكى جولعا سىيماعان دەرەك ءۇشىنشى جولعا ەركىن جايعاسىپ, ەرەۋىلدەتە جونەلەدى. «بەلەس, بەلەس, بەلەس دەپ, ايدارىنان سيپاعانداي جەل ەسكەپ; باس كەلەدى توقسان جىلداي كورمەگەن, ءوز دەنەسى ءوز كوزىنە ەلەستەپ!». ءۇشىنشى جول بولماسا بۇل دەرەك ايتىلماي قالار ەدى دەمەسەك تە, تابان تىرەگەنى سول تارماق بولىپ تۇر.
سودان سوڭعى «باس كەلەدى باسا كوكتەپ عاسىردى, ءاليحان مەن ىزدەپ قانىش... قاسىمدى» دەگەن قوس تارماقتا دا شارتتىلىق بار شىعار. ال مىنا ءۇشىنشى جولداعى «قاراي بەرمەي جاۋتاڭ-جاۋتاڭ اۋىڭا, كوككە قاراي كوتەر, قازاق, باسىڭدى!» دەگەن تارماقتىڭ دەسى بولەك. ولەڭنىڭ رۋحى ءتورتىنشى جولدا تۇرعانمەن, ۋىتى ءۇشىنشى جولدا تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءۇشىنشى جولعا وزىنەن ءوزى ەكپىن ءتۇسىپ تۇرادى. «اپپاق قارعا ورانىپ توڭىرەك بۇل, نەگە ۇلىپ تۇر يت-قۇسى, كونى كەپكىر؟!» دەسە, جاي-كۇيدى بەرگەنى. «الا سيىر تاعى دا تۇسىمە ەنىپ, ماعان قاراپ قالاي بۇل موڭىرەپ تۇر؟» دەسە, ويعا سالماق سالعانى. كەلەر شۋماقتىڭ ءۇشىنشى جولىندا «قارا سيىر قارتايىپ ەتكە وتكەندە, الا سيىر ەدى عوي اسىراعان», دەسە, وبال-ساۋاپتى ايتقانى.
بىراق بۇل جاي تۇرمىستىق ولەڭ ەمەس, ءۇرىم-بۇتاقتى تۇگەندەيتىن ميفتىك سيۋجەت. ونى تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىڭعى ءۇشىنشى جولداعى ءتۇس پەن كەيىنگى ءۇشىنشى جولداعى وڭگە ۇڭىلە تۇسكەن ءجون. مۇنداعى ءميفتىڭ سىرى «تۇسىمە ەنىپ ول نەگە مۇڭدانادى, بۇلت استىندا ب ۇلىڭعىر كۇن بارادى. الا سيىر اش قالسا, اقسۇڭقاردىڭ, تۇقىمىنان بۇل جاقتا كىم قالادى؟» دەگەن شۋماقتا تۇر.
وسىنىڭ ءبارى ولەڭدى ماعىنالى ەتىپ جازۋ ماقساتىنان تۋعان. وسى ارتىقشىلىعىن اقىننىڭ ءوزى دە بىلەدى. «الاش انام وسىندا جيناپ الدى, مەنەن باسقا سايراعان بۇلبۇلدارىن», دەگەنى ءسانى بار, ءمانى جوقتىقتى مەڭزەگەنى بولار. كەلەسى شۋماقتاعى «بويىڭ قالاي دەمەيتىن, ويىڭ قالاي» دەگەن ءۇشىنشى جولدىڭ تۇسپالى دا سول ويسىزدىق شىعار.
اقىننىڭ «ادەبي ورتا» دەگەن ولەڭىنەن مىسال كەلتىرۋ دە اۋىر. ول جاعىن وقىرماننىڭ ءوزى تاۋىپ وقۋىنا قالدىرايىق. بىراق وسى ولەڭنىڭ ءوز ورتامىزداعى ويسىزدىق تۋرالى ەكەنىن بىلگەن دۇرىس. «قارسى الدىمدا اباي تۇر, قاباق ءتۇيىپ» – ءۇشىنشى جول, «قاسىمىم تۇر قاسقايىپ! ...پاستەرناك تۇر...» – ءتورتىنشى جول. الگى ورتا ابايعا امال جوق, ابايدان باسقاسىن تارك ەتكەن.
ءبىز ايتقان ءۇشىنشى جول ۇيقاسىنا قاراي باسقا جولعا دا اۋىسىپ كەتۋى مۇمكىن. الايدا كوپ ۇيقاستىڭ ىشىندە اداسىپ, ەكپىنىن جوعالتىپ الاتىن ءتارىزدى. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ءبىر ولەڭىندە «ويرانتاۋ تۇرەگەلىپ قارسى الاتىن» دەگەن ءۇشىنشى جول بار. سوعان «جار سالاتىن» دەگەن سەكىلدى ءبىر ۇيقاستى قوسارلاي قويساڭىز, ءمانى كەتىپ قالاتىنداي كورىنەدى.
باتىس اقىندارىنىڭ اراسىندا «ۇيقاسقا باعىنباۋ» دەگەن تۇسىنىك بولىپتى. مۇنى ەستىگەن جوقپىز دەسەڭىزدەر وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. بىراق ۇيقاسسىز ولەڭ جازاتىندار الەمدە نەبىر ءدۇر سىيلىقتاردى الىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ونىڭ باستى سەبەبى, ءار جولعا ماعىنا جۇكتەيدى جانە ويىن ەركىن ايتادى. ءسىرا, وقىرمانعا دە ەش بۇكپەسىز ەمىن-ەركىن سىرلاسقان ۇنايتىن بولۋى كەرەك.
ءبىر جولى ءبىر جولىنا باعىنبايتىن كادىمگى قارا ولەڭنىڭ ءوڭىن اينالدىرعان ءتۇرى سەكىلدى. تەك ۇيقاسى مىندەتتى تۇردە جولدىڭ سوڭىنا ەمەس, كەز كەلگەن جەرىنە قويىلا بەرەدى ەكەن. ول ءسوزى اۋەنىمەن جارىسا جۇرەتىن قازاقى قايىرىمعا كەلە دە قويماس. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز دا ونداي ۇيقاسسىز ولەڭ ەمەس ەكەنىن جوعارىدا قۇلاققاعىس ەتتىك.
ايتپەسە «كۇن مەن ءتۇن كۇندە كەلىپ قىرقىسقاندا, دۇنيە ءدۇر ەتىپ كەپ, گۇل قۇشقاندا» دەگەن جولداردى دا سەرىك اقسۇڭقار ۇلى جازدى. وسىنداعى بۇكىل ۇيقاستى ۇستاپ تۇرعان ء«ۇ» دەگەن جالعىز ءارىپتى سوزگە ۇستا اقىن قالاي ويناتادى. ال «ارقادان مەن ىزدەگەن كۇنەكەي قىز, ءجۇر ەكەن ك ۇلىمسىرەپ تۇركىستاندا» دەگەنى شىعىس ءتامسىلىن ەسكە سالادى.
ولەڭ قازىر ۇيقاس قۋالاپ, ماعىناسىزدىققا ۇشىرادى. سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ماعىنانى ۇيقاسقا قۇربان ەتپەگەن اقىنداردىڭ ءبىرى. باسقا تىلگە اۋدارسا, ۇيقاسىن اۋدارمايدى. ويىن, يدەياسىن, مازمۇنىن اۋدارادى. سوندا ونىڭ ولەڭدەرى جالاڭ ءسوز بولىپ شىقپايدى. گەرولد بەلگەردىڭ شىعارمانىڭ كەمشىلىگى باسقا تىلگە اۋدارعاندا كورىنەدى دەگەنى كەيدە راس سياقتى.
ويدىڭ ولەڭنىڭ سوڭىندا ەمەس, ىشىندە ايتىلعانى سوم التىنداي سالماقتاندىرا تۇسەدى ەكەن. سول سياقتى جولدىڭ سوڭىنداعى ۇيقاستان گورى, ىشىندەگى ۇيقاس اۋەزدىرەك ەستىلەدى. «ولسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما, وتكىر ءتىل ءبىر ۇيالشاق قىز بولماي ما؟» دەگەندە اباي ولەڭدى عانا ەمەس, تۇتاس دۇنيەنى ۇيقاستىرىپ تۇر ەمەس پە؟!
ابايدىڭ جولىن ۇستاعان اقىندارعا اقىل ايتۋدان اۋلاقپىز. بىراق بىزگە اۋلاقتا جاتقان: تىنىشتىقبەكتىڭ ەركىن تارماقتاردان قۇرالاتىن ولەڭدەرىندەگى ويشىلدىعى; سۆەتقاليدىڭ دا باعزىلاردى بادىزدەگەن بايىتسىمالعا بويسالدىعى; سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ دا شىنىمەن دە ەپوستان تۋعانداي سومداپ-سومداپ سويلەيتىن تارپاڭدىعى ۇنايدى.
ءۇشىنشى جولدىڭ ۇرمەتى ولەڭدەرىنىڭ ءتورت جول, ءتورت تارماعىنان بىردەي ورە تۇراتىن اقىندار بۇلار. «پاتشا وكىمەتىن دە جەك كورگەن, سوۆەت وكىمەتىن دە جەك كورگەن» (س.اقسۇڭقار ۇلى) ولار سوتسرەاليزمدى دە جەك كورەتىن بولۋلارى كەرەك. ولار كەيبىرىنىڭ ۇيقاسى تاستاي بولسا دا, ۇيقاس دەگەن پسيحولوگيالىق كەدەرگىدەن باياعىدا ءوتىپ كەتكەن. سوندىقتان دا ولاردا ءسوز دە ەركىن, وي دا ەركىن.
تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز جىل وتسە دە ويى وزگەرمەگەن ادامدار بار. وتىز جىلدا ۇيقاستىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماعان اقىندار دا از ەمەس. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «زامانا پويىزىندا» دەگەن ولەڭى سولارعا ارنالعان. «سوتسياليزم» دەي-تۇعىن ستانسا بۇل. ءتۇس! – دەدى ول. – سەكىرىپ ءتۇسىپ قالدىم», دەيدى اقىن وتكەنگە جۇگىرتە شولۋ جاساپ.
ودان كەيىن «رەپرەسسيا» دەيتۇعىن ستانسادان, كۇللى بەكزات, تەكتىمدى ءتۇسىرىپ اپ!» دەگەن جولداردى وقيسىز. سودان سوڭ «كاپيتاليزم» دەيتۇعىن ستانسادان, ەندى تاعى يتەرىپ ءتۇسىرىپ تۇر!» دەگەن جولدار دا كەزەگىمەن كەلەدى. ولەڭ «ەندى توقتار بەكەتىڭ «الاش» دەگەن, ەستىلەدى ءبىر داۋىس ايدالادان» دەگەن جولدارمەن اياقتالادى.
وسى ولەڭدە ءۇشىنشى جولعا اتان تۇيەنىڭ بەلى كەتەتىندەي سالماق سالىنىپ تۇر. ءبىرىنشى جول باسشى, ەكىنشى جول قوسشى, ءتورتىنشى جول تورەشى دەپ تامسىلدەي بەرۋگە دە بولادى. بىراق سونىڭ ءبارى ۇيقاستان ازات ءۇشىنشى جولدىڭ ۇرمەتى ەكەنىندە داۋ جوق. ۇرمەتى ۇلارداي شۋلاعان قارا ولەڭ سەرىك اقسۇڭقار ۇلى مەڭزەگەن «الاش» ايالداماسىنا امان-ەسەن جەتسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ ىشتەي. ۇرمەتىڭ امان بولسىن, الاش!
جۇسىپبەك قورعاسبەك
