قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتى قاۋىپسىز بە؟

ءبىزدىڭ بۇل پىكىرىمىزدى الپاۋىت IT-كومپانيالار الدەقاشان مويىنداپ قويعان. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2019 جىلى دا وسىنداي تالپىنىس جاسالعان-تۇعىن. سول كەزدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اقپاراتتىق كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىن­دا ەلدە قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتىن قول­دا­نۋ بويىنشا سىناق جۇرگىزىلگەنىن, سىناق ناتيجەسىندە كيبەرشابۋىلدارعا توتەپ بەرەتىن جۇيە قۇرىلعانىن حابارلادى. بىراق اتالعان جاڭاشىلدىقتى Google, Mozilla سەكىلدى BigTech وكىلدەرى سىناپ, قازاقستاندىق سەرتيفيكاتتى قارا تىزىمگە ەنگىزدى.

Google, Mozilla, Apple كومپانيالارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي سەرتيفيكاتتى ورناتۋ بيلىككە قۇرىلعى يەسىنىڭ بۇكىل ماعلۇماتىن دەشيفرلەۋگە, وقۋعا, وزگەرتۋگە, اككاۋنتىنىڭ اقپاراتى مەن ءپارولىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Censored Planet جوباسى 2019 جىلى قازاقستاندىق قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتىنىڭ جىلىك-جىلىگىن شاعىپ, بۇكىل مالىمەتتى تەكسەرىپ شىققان ەدى. ولاردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە ساي, سەرتيفيكات 37 سايتتىڭ مالىمەتىن «قولدى» ەتۋگە ارنالىپ جاسالعان كورىنەدى. ولاردىڭ قاتارىندا Gmail, YouTube, Google Docs, Allo, Google Translate سەكىلدى Google كومپانياسىنىڭ ونىمدەرى, Facebook, Instagram, VKontakte, Mail.ru ءتارىزدى الەۋمەتتىك جەلىلەر بار. ياعني سەرتيفيكات اۆتورلارى قولدانۋشىنىڭ بۇكىل مالىمەتىن ءبىلىپ وتىرۋ مۇمكىندىگى مول.

ەلوردادا كيبەرجاتتىعۋعا ارنالعان ءباس­پا­سوز جيىنىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى رۋسلان ابدىقالىقوۆ اتالعان ماسەلەگە توق­تالعان-دى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق سەر­تي­فيكاتتىڭ شەتەلدە مويىندالماۋىنىڭ ساياسي استارى بار. دەگەنمەن, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستاندىق سەرتيفيكات پەن Google, Mozilla كومپانيالارىنىڭ سەرتي­فيكاتتارىنىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق اتاۋىندا عانا, ال ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. ءبىزدىڭ تەحنولوگيا مالىمەتتى دەشيفر­لەۋگە, وقۋعا ارنالسا, IT-كومپانيالاردىڭ سەرتيفيكاتى شيفر­­­­­لەۋگە, مالىمەتتى بارىنشا ەشكىمگە كورسەتپەۋ ماقساتىندا جاسال­عان. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, Google دە, Facebook تە, Apple دە – ءوز ەلىنىڭ بيلىگىنە باعىنبايتىن دەربەس كورپوراتسيالار. بىلتىر رەسمي ۆاشينگتون اتالعان كومپانيالاردى تىزگىندەۋ بىلاي تۇرسىن, IT سالاسىنا قاتىستى رەگلامەنتتەردى ەنگىزە الماي ابدەن قينالعانى ەسىمىزدە. ونىڭ ۇستىنە, Google دە, Facebook تە, Apple دە قول­دا­نۋ­شىلاردىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا قاتتى ءمان بەرەدى. ۇشىنشىدەن, ەشقانداي ەلدىڭ ينتەرنەت جۇيەسى قاۋىپسىز ەمەسىن تاياۋداعى SolarWinds كومپانياسىنا جاسالعان حاكەرلىك شابۋىل دالەل­دە­دى. ەستەرىڭىزدە بولسا, رەسەيلىك حاكەرلەر SolarWinds-ءدىڭ باعدارلاماسىنا تروياندىق ۆيرۋس ەنگىزىپ, اقش-تىڭ بىرقاتار مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ دەرەكتەرىن قولدى ەتكەن-ءدى.

ايتپاقشى, جوعارىدا اتالعان بريفينگتە قازاقستاندىق سەرتيفيكاتتا MITM (man-in-the-middle – ورتاداعى ادام) تەحنولوگياسى قولدانىلعانى ايتىلدى. اتالعان تەحنولوگيا بو­يىنشا سەرتيفيكات قولدانۋشى ترافيگىن وقيدى. ياعني ءپارولىن, كىرگەن سايتتارىن, الەۋ­مەتتىك جەلىدەگى حاتتارىن, مەسسەند­جەر­لەر­دى, بانك اككاۋنتتارىن, ينتەرنەت ارقىلى جى­بەر­گەن فايلدارىن كورە الادى.

دەمەك, الدا-جالدا حاكەرلەر مينيسترلىك ۇسىنعان سەرتيفيكاتتى بۇزا قالسا, بۇكىل قازاقستاندىقتىڭ جاھاندىق جەلىدەگى مالىمەتى, جەكە دەرەكتەرى مەن پارولدەرى زيانكەستەردىڭ قولىنا تۇسەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. سوندىقتان بۇكىل حالىقتىڭ ينتەرنەتتەگى مالىمەتىن وقيتىن تەحنولوگيا قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرمايدى, كەرىسىنشە قاۋىپتى كۇشەيتەدى. بۇل تەحنيكالىق جاعى.

ال مورالدىق تۇرعىدا كەلسەك, ينتەر­نەت­تەگى دەرەكتەردى شەكتەۋ, ولاردى تۇزەتۋ, وزگەرتۋ ءسوز بوستاندىعىنا جاسالعان قاستاندىق. اتا زاڭىمىزدا تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعان. بىراق قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتى تسەنزۋرانىڭ ناعىز ءوزى بولىپ تۇر. ارينە, مينيسترلىكتەگىلەر تەك زياندى سايتتارعا عانا تىيىم سالىناتىنىن ايتاتىنى تۇسىنىكتى. بىراق ءبىزدىڭ تەحنولوگيا كەي سايتتارداعى مالىمەتتەردى وقۋعا ارنالعانىن ەسكەرسەك, وعان سەنۋ قيىن.

مەملەكەت باسشىسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇسىن­عا­نى ەسىمىزدە. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋعا ءتيىس بۇل باس­تامانى كەي شەنەۋنىكتەر كەرى ءتۇسىندى مە بەل­گىسىز, ايتەۋىر قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن ينتەرنەتتى ەستي­تىن, وقيتىن, تەكسەرەتىن ورگانعا اينالدىراتىن ءتۇرى بار.