تانىم • 12 قاڭتار، 2021

كۇيشى داۋلەتكەرەي تۋرالى جاڭا دەرەكتەر

421 رەت كورسەتىلدى

داۋلەتكەرەي – بوكەي حاننىڭ ءىنىسى شىعاي سۇلتاننىڭ كەنجە ۇلى. 1815 جىلى بوكەي حان دۇنيە سالعان كەزدە تاق مۇراگەرى جاڭگىر جاس قالادى. سوندىقتان ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋعا شىعاي سۇلتان تاعايىندالعان. 1823 جىلى جاڭگىر حان سايلانىپ، 1824 جىلى شىعاي سۇلتان بيلىكتەن بوساتىلادى. 1820 جىلدارى تەڭىز جاعالاۋىندا (ورىنبور گۋبەرناتورى سالۋعا رۇقسات بەرمەسە دە) ءوزى سالدىرعان اعاش ۇيىنە كوشكەنىمەن، راحات ءومىر ءسۇرۋ بۇيىرماعان ەكەن. 1925 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورىنبور گەنەرال گۋبەرناتورى ەسسەن گرافينيا بەزبورودكونىڭ جەرىنە سالىنعان دەپ، جاڭگىرگە شىعايدى كوشىر دەگەن بۇيرىق بەرەدى. سول كەزدەرى قىزىلقۇرت رۋىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان شىعايدىڭ ۇلى وتەبالى اكەسىنىڭ قارتتىعى مەن دەنساۋلىعىن سەبەپ قىلىپ كەشىكتىرسە دە، كۇزدىڭ قارا سۋىق كۇنىندە امالسىزدان كيىز ۇيگە كوشەدى. ونىڭ ۇستىنە قالىڭ جۇتتا مالى قىرىلعان بۇل وتباسىنا مىنا جاعداي تىپتەن اۋىر ءتيىپ، شىعاي سۇلتان سول جىلدىڭ
14 قاراشاسىندا دۇنيەدەن وتەدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

اكەسى دۇنيە سالعاننان كەيىنگى داۋلەتكەرەيدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى باسىلىم بەتتەرىندە بىرنەشە تالاستى ماقالا جاريالاندى. مىسالى، مۋزىكاتانۋشى، داۋلەتكەرەيدىڭ ءومىرى مەن كۇيلەرىن زەرتتەۋشى پەتر ءاراۆيننىڭ «داۋلەتكەرەي ي كازاحسكايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» كىتابىندا: «...سۋديا پو ارحيۆنىم دوكۋمەنتام، مولودىە گودى داۋلەتكەرەيا پروشلي ۆ سەمە ەگو دۆويۋرودنوگو براتا مەنديگيرەيا بۋكەيحانوۆا، كوتو­رىي ۆ 1827 گودۋ ستال پراۆيتەلەم رودا سەركەش ي ۋۆەز مالچيكا س سوبوي» (...ارحيۆ قۇجاتتارىنا قا­را­عاندا، داۋلەتكەرەيدىڭ جاستىق شاعى ونىڭ نەمەرە اعاسى، 1827 جىلى شەركەش رۋىنىڭ باس­قارۋ­شىسى بولعان سوڭ بالانى ءوز قولىنا العان مەڭدى­گەرەي بوكەيحانوۆتىڭ ۇيىندە وتكەن ءتارىزدى) دەپ كەلتىرەدى.

ال تاريحشى يساتاي كەنجاليەۆ «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 1997 جىلى 30 قاڭتارداعى سانىنا شىققان «داۋلەتكەرەي ءومىربايانىن مۇقيات زەرتتەيىك» دەگەن ماقالاسىندا: «اكەسى ولگەسىن بەس-التى جاسار داۋەكەڭ مەڭدىگەرەي بوكەەۆتىڭ تاربيەسىنە بەرىلدى دەگەن ءسوز دە شىندىقتان شالعاي. بۇل، اسىرەسە، پ.اراۆيندە قيسىنسىز. الماتىدا تۇرعان دۇي­سەنعالي ۇرپەكوۆ دەگەن ازامات: «...شىعايدىڭ نەمەسە ءبىز سىعاي دەيمىز، 7-8 بالاسى بولعان، ءارى داۋە­كەڭنىڭ ءوز اناسى ءتىرى، ولاردىڭ كوبى وقىعان، ەل بيلە­گەن، اۋقاتتى ادامدار. ولاي بولسا، بالاسىن شەت­كە باقتىرۋ سالتىمىزعا جاتپايدى عوي، دەگەن ەدى» دەپ جازادى.

ي.س.يۆانوۆ 1901 جىلى استراحانسكي ليستوك باسىلىمىندا شىققان «ك ستولەتنەمۋ يۋبيلەيۋ ۆنۋترەننەي (بۋكەەۆسكوي) كيرگيز-كايساتسكوي وردى» (ىشكى قازاق (بوكەي) ورداسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي) دەگەن ەڭبەگىندە: «بۋكەي يمەل ترەح جەن. وت پەرۆوي ۋ نەگو بىلو دۆا سىنا، تاۋكە ي اديل. ۆتورايا جەنا ەگو بىلا اتان، وت كوتوروي روديلسيا سىن دجانگەر. وت ترەتەي جەنى دجۋمى، كيرگيزكي چەركەسسكوگو رودا، ۋ بۋكەيا بىل سىن مەنگلي-گيرەي. نا حانشە دجۋمە، پوسلە سمەرتي بۋكەيا، پو كيرگيزسكومۋ وبىچايۋ جەنيلسيا برات ەگو شيگاي، يمەۆشي وت ەتوگو براكا سىنا داۋلەت-گيرەيا»، (بوكەيدىڭ ءۇش ايەلى بولعان. بايبىشەدەن ەكى ۇل – تاۋكە مەن ءادىل. ەكىنشى ايەلى اتاننان – جاڭگىر. ءۇشىنشى ايەلى، شەركەش رۋىنىڭ قىزى جۇمادان – مەڭلىگەرەي تۋعان. بوكەي ولگەن سوڭ قازاق سالتى – امەڭگەرلىك جولىمەن جۇما حانىمدى شىعاي سۇلتان الادى. بۇلاردان داۋلەتكەرەي تۋعان)  دەپ جازادى.

جوعارىدا كورسەتىلگەن دەرەكتەرگە قاراساق، مەڭ­دىگەرەي مەن داۋلەتكەرەي ءبىر شەشەدەن تۋعان، اكەلەرى – ءبىر اتانىڭ بالالارى. قازاقتا ون ۇشتە وتاۋ يەسى دەگەندەي، جاس بولسا دا، اناسى مەن باۋىرىن قامقورلىعىنا العان كەزدە مەڭدىگەرەي 15 جاستا بولعان ەكەن. كەيىن جاڭگىر حاننىڭ جارلىعىمەن جامانتاۋ (بوعدا) جاعىن مەكەندەگەن شەركەش رۋىن باسقارۋعا جىبەرىلەدى. داۋلەتكەرەيدىڭ بالالىق شا­عى سول جاقتا وتسە كەرەك، ماڭگىلىك مەكەنىن دە سول جاقتان تاپتى. 1842 جىلعى 11 قاراشاداعى قۇ­جاتتا ىشكى ورداداعى ءار رۋدان زەكەت جيناۋعا تاعايىن­دالعان سۇلتاندار، ستارشىندار مەن بيلەر تۋرالى قۇجاتتا: «...ۆ چەركەسسكوم رودە: سۋلتانى داۆلەت-گيرەي شيگاەۆ، مينديگيرەي بۋكەەۆ، سوۆەتنيك حانا چۋل­تىر بەكمامبەتەۆ، بي ۋتياۋ تۋنگاچين، فەيزۋللا بەكبۋلاتوۆ ي ساتاي بايمۋراتوۆ» (شەركەش رۋىنا سۇلتان داۋلەتكەرەي شىعاەۆ، مەڭدىگەرەي بوكەەۆ، حان كەڭەسشىسى شولتىر بەكمامبەتوۆ، بيلەر وتەۋ تۇنعاشين، فايزوللا بەكبولاتوۆ، ساتاي باي­مۇراتوۆ) دەپ جازىلعان.  

داۋلەتكەرەي 1852 جىلدىڭ باسىندا نوعاي رۋى­نىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. مۋزىكا­تانۋشى پ.ۆ.ءاراۆيننىڭ «داۋلەتكەرەي ي كازاحسكايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» («داۋلەتكەرەي جانە ءحىح عاسىر­داعى قازاق مۋزىكاسى») كىتابىنىڭ 18-19 بەت­تەرىندە: سپيسوك ۋپراۆليايۋششيح رودوۆ ۆنۋترەننەي كير­گيزسكوي وردى، سوستاۆلەننىي ۆرەمەننىم سوۆەتوم پو ۋپراۆلەنيۋ ۆنۋترەننەي وردوي ۆ 1853 گودۋ: «14. سۋلتان داۆلەتكەرەي شيگاەۆ، ۆوزراست وت رودۋ 33، ۋپراۆ­لياەت نوگاەۆسكيم رودوم ۆرەمەننو س 21 فەۆراليا 1852 گودا» (ىشكى وردانى باسقارۋ جونىندەگى ۋا­قىتشا كەڭەستىڭ 1853 جىلى جاسالعان ىشكى قازاق ورداسىنداعى رۋلاردى باسقارۋشىلاردىڭ تىزىمىندە: 14. سۇلتان داۋلەتكەرەي شىعاەۆ، 33 جاستا، 1852 جىلدىڭ 21 اقپانىنان بەرى نوعاي رۋىن باسقارادى) دەپ جازىلعان. بۇل مالىمەت قازاق مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراعاتىنىڭ 78-قور، 2-ءتىزىم، 1 010-ءىستىڭ 5-بەتىندە ساقتالعان.

1859 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا شەكارا كوميسسيا­سىنىڭ ۇسىنىسىمەن ءۇش ءجۇزدىڭ سۇلتاندارىنان سانكت-پەتەربۋرگكە باراتىن دەپۋتاتسيا قۇرامى بەكى­تىلدى. ىشكى وردالىقتان داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى مەن نوعاي رۋىنىڭ باسقارۋشىسى، نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىنىڭ تۇلەگى، ورىس تىلىندە ەركىن سويلەيتىن ەدىگە سۇيىنىشقاليەۆ جىبەرىلەدى. بوكەي ورداسى 5 قيسىم مەن 2 وكرۋگكە بولىنگەن كەزدە، داۋلەتكەرەي قالماق قيسىمىنىڭ اكىمى (پراۆيتەلى) بولىپ تا­عايىندالادى. ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەسكە باسقارۋشى بولىپ تاعايىندالعان گ.ۆ.ۆاششەنكو، ودان كەيىنگى ك.ي.گەرن داۋلەتكەرەيدىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتتى، كومەك­تەسىپ وتىردى. بۇلاردان كەيىنگى كەلگەن باسشى شىعاەۆ­تاردى باسقارۋ ىسىنەن بىرتىندەپ شەتتەتە باس­تادى. 1862 جىلى داۋلەتكەرەي، كەيىن اعاسى توعىم بيلىكتەن بوساتىلدى.

بۇدان كەيىنگى جىلدار ەڭ اۋىر جىلدار بولدى. بۇل تۋرالى پ.ۆ.ءاراۆيننىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە: نە ۋسپەل داۋلەتكەرەي وپراۆيتسيا وت ەتوگو ۋدارا، كاك نا نەگو سۆاليليس ەششە بولەە تياجەلىە يسپىتانيا. ۆ 1863 گودۋ ۆ ۆوزراستە 39 لەت ۋمي­راەت ەگو ملادشي برات ميرحايدار. چەرەز تري گودا ۆ ستاروم دەرەۆياننوم دوميكە وكولو ۆاتاگي كونەۆسكوي نا پريبرەجە كاسپيا، گدە پروشلي دەتسكيە گودى داۋلەتكەرەيا، سكونچالسيا ستارشي برات تۋگۋم، ا ۆسلەد زا نيم سمەرت ۋنەسلا ي درۋگوگو براتا – كۋشاككالي، كوتورىي دولگيە گودى بىل سامىم بليزكيم درۋگوم ي ۆەرنىم ناستاۆنيكوم مولودوگو داۋلەتكەرەيا. ۆ تە جە گودى (1863 گود) داۋلەتكەرەي پوتەريال ي سۆوەگو توۆاريششا تيۋرەمۋراتا ازەرباەۆا، زامەچاتەلنوگو دومبريستا، يمەنەم كوتوروگو نازۆان ودين يز كيۋەۆ كۋرمانگازى. تيۋرەمۋرات بىل ۆىحودتسەم يز رودا تۋلەنگۋت، ۆ تەچەنيە نەسكولكيح لەت ون ۆىپولنيال وبيازاننوستي ستارشينى كال­مىتسكوي چاستي، پراۆيتەلەم كوتوروي ۆ تو ۆرەميا بىل داۋلەتكەرەي. ۆمەستە سو سۆويمي سوروديچامي تيۋرەمۋرات پروجيۆال پو سوسەدستۆۋ س زيموۆكوي داۋلەتكەرەيا (داۋلەتكەرەي بۇل سوققىدان ەس جيماي جاتىپ، ودان دا اۋىر سىناقتارعا تاپ بولدى. 1863 جىلى 39 جاسىندا ءىنىسى ءمىرحايدار قايتىس بولدى. ءۇش جىلدان كەيىن كونەۆ باتاعاسىنىڭ ماڭىندا، داۋلەتكەرەيدىڭ جاستىق شاعى وتكەن ەسكى قاراعاي ۇيدە ۇلكەن اعاسى توعىم، ودان كەيىن ىلە-شالا تاعى ءبىر اعاسى، داۋلەتكەرەيدىڭ جاسىنان ءارى ۇستاز، ءارى ەڭ جاقىن دوسى بولعان كوشەكقالي دۇنيە سالدى. سول (1863) جىلدارى داۋلەتكەرەيدىڭ جاقىن دوسى، مىقتى كۇيشى، قۇرمانعازىنىڭ ءوزى ءبىر كۇيىن ارناعان تورەمۇرات ازەرباەۆتان ايىرىلعان ەدى. تورەمۇرات تولەڭگىت رۋىنان شىققان، داۋلەتكەرەي قالماق قيسىمىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە، تورەمۇرات ستارشىن بولعان. تورەمۇرات ءوز رۋلاستارىمەن بىرگە داۋلەتكەرەيدىڭ قىستاۋىمەن كورشىلەس وتىراتىن) دەپ جازادى.

ءبىز بوكەيلىكتەگى كونە قورىمداردى زەرتتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ بىرىندە بۇرىن­عى قالماق قيسىمىنا قاراستى سونالى ەلدى مەكەنىنەن اتالعان تورەمۇراتتىڭ قۇلپىتاسىن تاپتىق. بۇل مەكەن كەيىن مولوتوۆ كولحوزى بولعان، قازىر اۋدان ورتالىعى سايقىن اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى.

قۇلپىتاستا:

1.بۇل المارقاد المارقۇم

2.حان تولەنگىت رۋىنىڭ

3.ىستارشىناسى تورەمۇرات

4.ءازىرباي بالاسى وفات بولدى

5.46 جاسىندا 1863 رۋمي جىلى

6.بۇل تاستى جازدىرىپ قويدى

7.بالاسى بيعارا مىرزا جانە ەسەن مىرزا.

تومەندە تاڭبا سالىنعان.  

اراۆين كورسەتكەندەي، تورەمۇرات اعايىن-تۋىس­تارىمەن وسى جەرلەردى مەكەندەگەنىن كەلەسى قۇل­پىتاس جازۋلارى دالەلدەسە كەرەك:

1.بۇل قابىر مارقۇم تولەنگىت رۋى نۇرالى

3.حان تايپاسىنىڭ ىشكى وردالىق ءۋالاياتىندا

4.شور ءازىرباي بالاسى ۋا ماتبۋر ىستارشىنى حوجا­مۇراد

5.وفات بولدى 55 جاسىندا 1869-ىنشى رۋمي

6.جىلى ءبىرىنشى ساۋىردە بۇل تاستى جازدىرىپ قويدى

7.بالاسى بيمۇراد مىرزا ءھام حاجىمۇراد مىرزا دەپ، تومەندە تاڭبا سالىنعان.

داۋلەتكەرەيدىڭ وتباسىنا تۇسكەن قايعى بۇلتى مۇنىمەن تىنا سالمادى. 1871 جىلى 37 جاسىندا مۇحامەد-سالىق دۇنيەدەن وتەدى. ونىڭ جۇبايى عازيزا – مەڭدىگەرەيدىڭ قىزى بولاتىن، سوندىقتان مۇحامەد-سالىقتىڭ جاس بالالارىنا قامقورشىلىققا سۇلتان ارىسلانگەرەي بوكەيحانوۆ تاعايىندالادى. ارىسلانگەرەي 1876 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەسكە ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جانە باباجانوۆتىڭ اعا-ىنىلەرىنەن قاۋىپتەنەتىندىگىن جازىپ، اعاسى سۇلتان داۋلەتكەرەيدى قوسا تاعايىنداۋدى سۇراپ ءوتىنىش جولدايدى. (مۋزەي-قورىق №3026/20-21ۆ). ءسويتىپ، داۋلەتكەرەي مۇحامەد-سالىقتىڭ بالالارىنىڭ قامقورشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1888 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە مۇحامەد-سالىقتىڭ ۇلى مۇقان باباجانوۆ ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەسكە: پوسلە سمەرتي روديتەليا ي روديتەلنيتسى موەي يمۋششەستۆوم وستاۆشيميسيا پوسلە نيح نازناچەنى بىلي وپەكۋنامي سوتنيك اراسلانگيرەي بۋكەيحانوۆ ي داۆلەتگيرەي شيگاەۆ، ي ەتو يمۋششەستۆو دو ناستوياششەي پورى منە زاكوننىم پوريادكوم نە سدانى; ا پوتومۋ يا پوچتيتەلنەيشە پروشۋ راسپورياجەنيا ۆرەمەننوگو سوۆەتا وب ۋدوۆلەتۆورەني مەنيا تاك كاك وپەكۋنى سكونچاليس، سوتنيك اراسلانگيرەي سكونچالسيا ۆ نەداۆنەە ۆرەميا ي يمۋششەستۆو پوسلەدنياگو چاستنىم پۋتەم دەليۋتسيا مەجدۋ ناسلەدنيكامي. ا پوتومۋ پروشۋ سكوروگو راسپورياجەنيا چتوبى وستاۆشەەسيا يمۋششەستۆو ەگو نە بىلو يستراچەنى. دليا سەي پوداچي پروسبى دوۆەريايۋ رودستۆەننيكۋ بالتابايۋ بابادجانوۆۋ (اتا-انامنىڭ قازاسىنان كەيىن مەنىڭ مۇلكىمە قامقورشى بولىپ ءجۇزباسى ارىسلانگەرەي بوكەيحانوۆ پەن داۋلەتكەرەي شىعاەۆ بەكىتىلگەن، وسى م ۇلىك بۇگىنگە دەيىن ماعان زاڭ تارتىبىمەن بەرىلگەن جوق. ۋاقىتشا كەڭەستەن ءوتىنىپ سۇرايمىن: جاقىندا ءجۇزباسى ارىسلانگەرەي قايتىس بولدى، ونىڭ دۇنيە-مۇلكىن مۇراگەرلەرى ءوزارا بولىسۋدە. مارقۇمنىڭ قالعان مۇلكى دە تاراتىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن جەدەل قاۋلى شىعارۋدى سۇرايمىن. وسى ءوتىنىشتى بەرۋ ءۇشىن تۋىسىم بالتاباي باباجانوۆقا سەنىم بىلدىرەمىن) دەپ حات جولداعان. داۋلەتكەرەيدىڭ دۇنيە سالعانىنا كوپ بولا قويماعان بولسا كەرەك. پ.اراۆين 1883-1885 جىلدارداعى مۇراعات قۇجاتتارىن «استراحانسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» باسىلىمىنىڭ 1887 جىلعى 21 ساۋىردەگى نومىرىندەگى داۋلەتكەرەيدىڭ شەركەش رۋىنىڭ ستارشىنى بولعان دەگەن جازبانى نەگىزگە الا وتىرىپ، 1887 جىلدىڭ 15 ءساۋىرى مەن 4 مامىرى ارالىعىندا قارامولا ەلدى مەكەنىندە، قىستاۋىندا دۇنيەدەن ءوتتى دەيدى.  

داۋلەتكەرەيدىڭ جەرلەنگەن جەرى قارامولادا ونىڭ جۇبايى سارجاننىڭ قۇلپىتاسى ساقتالعان. قارامولاعا بارعان ساپارىمىزدا قورىمداعى ەكىگە ءبولىنىپ شالقاسىنان جاتقان قۇلپىتاستى تازالاپ وقىعانىمىزدا:

1-بولىكتە:

1-جول: سارجان

2-جول: داۋلەتكەرەي

 

2-بولىكتە:

1-جول: (حالالى وفات) بولدى

2-جول: 52 جاسىندا 187

3-جول: 6-نشى جىلدا بۇ تا-

4-جول: ستى جاز-

5-جول: دىرۋشى بالاسى

6-جول: ازاماتكەرەي

تومەندە: تورە تاڭباسى.

 

قۇلپىتاستىڭ جوعارعى بولىگى تابىلمادى. داۋلەتكەرەيدىڭ جۇبايى سارجان تورە تۇقىمىنان شىققاندىعىن قۇلپىتاسىنا سالىنعان تاڭباسىنان انىق كورىنەدى. «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 15 مامىر 1997 جىلعى نومىرىندەگى « ۇلى سازگەر داۋلەتكەرەي» دەگەن ماقالاسىندا ز.شارافۋتدينوۆ: «... بايبىشەسى سارجان ۇلمەكەن سۇلتاننىڭ قىزى» دەپ جازادى. تورەلەر تاريحىن زەرتتەۋشى ارمان قيات: «ۇلمەكەن سۇلتان قاراباي سۇلتاننىڭ ۇلى» دەپ كورسەتەدى. 

پ.ۆ.اراۆين داۋلەتكەرەيدىڭ ازاماتكەرەي (1846 جىلى تۋعان)، سالاماتكەرەي (1849 جىلى تۋعان)، سالاۋاتكەرەي (1851 جىلى تۋعان) دەگەن ۇلدارى  جانە شاحزادا ەسىمدى قىزى بولعان. ەكىنشى ايەلى زيفا ناسانوۆا دەپ جازادى. تاريحشى ي.كەن­جاليەۆ: «داۋلەتكەرەي قايدا تۋىپ، ءوستى ەكەن؟» دەگەن ماقالاسىندا: وزىنەن (داۋلەتكەرەيدەن – اۆتور) سالاماتكەرەي، ازاماتكەرەي، سالاۋاتكەرەي، ساعادات­كەرەي دەگەن ءتورت ۇل بولعان»، دەي كەلە،  «ساعاداتكەرەيدەن – قادىم، ودان – مۇحيت، ماكەن، سوڭعىدان – شاميلا، ايتقانىم، كۇلاش، ماقاش. ازاماتكەرەي شىعاەۆتان – سۇلەيمەن، سۇلەيمەننەن قاسەن، موكەش، عۇببي، ءباتيما. قاسەننەن – مىرزاش، باقىتجان» دەپ داۋلەتكەرەي ۇرپاعىن وربىتەدى. 

باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋفا قالاسىنان اكەلىنگەن بوكەي ورداسى بويىنشا تولتىرىلعان 1871 جىلعى مەتىركەلىك كىتاپتا: «ەر بالا سەيىتكەرەي 25-ساراتاندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى تورە رۋىنىڭ نۇرالى حان تايپاسىنان ازاماتكەرەي داۋلەتكەرەي ۇلى، اناسى ءماريا. تورعاي كولىنىڭ شىعىس جاعىندا تۋدى» دەپ جازىلعان. داۋلەتكەرەي ۇرپاقتارى تۋرالى دەرەكتەردەن سەيىتكەرەي ەسىمىن كەزىكتىرمەدىك. 

قارامولاداعى قورىمدا سالاماتكەرەيدىڭ قۇل­پى­تاسى بار. ونى بۇرىنىراق بارىپ كورگەندەر سا­لاۋاتكەرەيدىڭ قۇلپىتاسى دەپ كورسەتكەن. قۇل­پىتاستا:

جوعارعى جاعىن اينالدىرا:

ابۋ-باكر ءلا ءيلاھا ءيلا اللاھ

ورتاسىندا:

مۋحاماد راسۋل اللاھ

1-جول: بۇل قابىر مارقۇم

2-جول: شىڭعىس ناسىلىنەن نۇر-

3-جول: الى حان تايپاسىنان سالاما-

4-جول: تكەرەي داۋلەتكەرەي ۇلى و-

5-جول: پات بولدى 1919-ىنشى جىلىندا

6-جول: 69 جاسىندا مۇنى قويعان

7-جول: بالاسى حاسان. عافار

8-جول: اللاھ زانۋبۋھاما

تومەندە تورە تاڭباسى قويىلعان.

 

وسى قۇلپىتاستى بۇرىن وقىعان كەزدە: مۇنى قوي­عان بالالارى حاسان عافار دەپ اتاپ وتەدى، نەگىزى «عافار اللاھ زانۋبۋھا» دەگەن تىركەس «اللا ونىڭ كۇنالارىن كەشىرسىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك، بۇل قۇلپىتاس داۋلەتكەرەيدىڭ سالاماتكەرەي ەسىمدى ۇلىنا قويىلعان، قۇلپىتاستى قويعان بالاسى حاسان (قاسەن).

قورىمداعى تاعى ءبىر قۇلپىتاستا:

1-جول: اشتارقان (استراحان) جەرىندە

2-جول: سۇلتان سالاۋاتكەرەي

3-جول: داۋلەتكەرەي ۇلىنىڭ زاۋجاسى (ايەلى)

4-جول: دوس-المۇحامەدجان قىزى ءنۇري-

5-جول: جامال وپات بولدى 36

6-جول: جاسىندا 1887-نشىدە

قۇلپىتاس جاندارىنا، ارتىنا: قابىرىنە زيارات ەت، رۋحىنا فاتيحا قىل، دەپ جازىلعان. بۇل سالاۋاتكەرەيدىڭ جۇبايى نۇرجامالدىڭ قۇلپىتاسى بولىپ شىقتى.

جالپى، قورىمداعى 4-5 قۇلپىتاس جاقسى كۇيدە ساقتالعان، قالعان قۇلپىتاستار سول جەرلەردە جۇرگىزىلگەن سىناق سالدارىنان سىنىپ، بولشەكتەنىپ شاشىلىپ جاتىر.

ءبۇتىن قۇلپىتاستىڭ بىرىندە:

  1. «ونىڭ [جەر] بەتىندەگىنىڭ əر ءبىرى فاني»

2.بۇل قابىر قالماق قيسىمى 7-ءنشى ءبولىمىنىڭ

3.تورە رۋعىلىق قاراباي تايفىلىق

4.عايدمۇحامەد ءسۇيىنىشالى ۇعلى 66

5.جاسىندا وفات 8-ءىنشى سۇنبىلە 1912-ءنشى جىلدا

6.بۇنى قويدى بالاسى عابدولراحمان (تورە تاڭباسى) دەپ جازىلىپتى.

ماقالانى جازۋداعى ماقسات كۇيشىنىڭ 200 جىل­دىعىنا وراي ىزدەۋ، زەرتتەۋ بارىسىندا تاپقان تىڭ دەرەكتەرمەن ءبولىسۋ.

قاق تورىنەن ورىن الار تاريحتىڭ،

ەسىمدەرىن ەرەندەر مەن الىپتىڭ

جازباۋ كەرەك قاعازعا دا، باسقاعا،

جازباۋ كەرەك، ءتىپتى قارا تاسقا دا،

جازۋ كەرەك، جۇرەگىنە حالىقتىڭ! – دەپ جاراسقان ابدىراشەۆ جىرلاعانداي، داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ ەسىمى مەن كۇمبىر كۇيلەرى حالىق جادىنان وشپەيدى.

 

گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا،

باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني، ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي حاتشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىس» ۇتىلىپ قالدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

ەلدوس سمەتوۆ كۇمىس الدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

«قايرات» – قولا جۇلدەگەر

ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار