تانىم • 12 قاڭتار، 2021

قاراتوبەدە قايتا جاڭعىرعان تاريح

21 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىر باسىندا قازاقتى ەل بولدىرۋدىڭ قامىنا كىرىسكەن الاششىل ازاماتتار قول­دا­رىنان كەلگەن ءىستىڭ ءبارىن اتقاردى. ايتالىق، 1917 جىلدىڭ اياعىندا ورىنبوردا وتكەن جال­پى­قازاق سيەزىنەن كەيىن الاشوردا ۇكىمەتى نەگىزگى ءىس-قيمىل اتقارۋ ورتالىعى رەتىندە سەمەيدى تاڭداسا، كۇنباتىس الاشورداشىلار 1918 جىلدىڭ اقپان ايىندا جىمپيتى ۋەزىنە قاراستى قاراتوبە كەنتىندە كەزەكتى جيىن اشىپ، باتىس وڭىردە اتقارىلۋى ءتيىس ىستەردى تالقىلادى. بۇل جيىن تاريحقا «قاراتوبە سيەزى» دەگەن اتپەن قاتتالدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ

 

وسىلاي تاريحتا اتى قالعان قاراتوبە كەنتى – وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنان 260 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان كونە قونىس. ءارى باعزىدان بەرى اتام قا­­زاق ىرگە كومىپ، تامىر جايعان قۇتتى مەكەنى.

«قاراتوبە سيەزى حح عاسىردىڭ باسىندا ورال قازاقتارىنىڭ ءۇشىنشى باس­قوسۋى بولاتىن»، دەپ جازادى الاشتانۋشى اپامىز دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا. ياكي، العاشقى سيەز 1917 جىلى 19-22 ءساۋىر ارالىعىندا ورال قالاسىندا وتسە، ەكىنشىسى سيەز وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايى­نىڭ باسىندا ويىلدا وتكەن ەكەن.

بۇل رەتكى ءۇشىنشى سيەزدى شالعايدا جاتقان قاراتوبەدە وتكىزۋگە باستى سەبەپ، وسى تۇستا ورال ورىس-كازاكتارى قالاداعى مەملەكەتتىك بانك پەن ازىق-ت ۇلىك قوي­ما­سىن، اۋرۋحانالارعا دەيىن تۇگەل قا­رۋ­لى كۇشپەن باسىپ السا، ورىنبور-تاش­كەنت تەمىرجولى بولشەۆيكتەردىڭ با­قىلاۋىنا ءوتىپ كەتتى. وسى الاعاي-بۇلا­عايدا سەمەيدەگى ورتالىقتان قول ءۇزىپ قالعان كۇنباتىس الاشورداشىلارى كە­زەكتى جيىندى قاۋىپسىز ورتا قالىڭ قازاق ىشىندە ۇيىمداستىرۋدى قولاي كورگەن سىڭايلى.

ءوڭىر تۋماسى جاس زەرتتەۋشى ەرتاي بيمۇحانوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، تاريحي جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلار: جا­ھانشا دوسمۇحامەدوۆ (زاڭگەر)، حالەل دوسمۇحامەدوۆ (دارىگەر)، اسپانديار كەن­­جين (مۇعالىم)، ەسەنعالي قوسبولاتوۆ (دارىگەر)، ح.مەرعاليەۆ، سالىمگەرەي قا­را­تىلەۋوۆ (اگرونوم)، مولداعالي جولدى­باەۆ (مۇعالىم)، يسا قاشقىنباەۆ (دارى­گەر)، نۇرعالي يپاعانبەتوۆ (دارىگەر)، قۋاناي قوسداۋلەتوۆ قازىرەتى، بولىس سا­لىق وماروۆ، تولەگەن يمانعازيەۆ (مۇ­عا­لىم)، قۋانىشالى ءتىناش ۇلى، ەسقالي بال­تا­ ۇلى ت.ب. تۇلعالار ەكەنىن ايتادى.

سونداي-اق اتالمىش تاقىرىپتى ۇزاق جىل زەرتتەگەن، بايىرعى جۋرناليست، ولكە­تانۋشى مارقۇم قايىرجان حاسانوۆ اعا­مىز جازىپ قالدىرعان مالىمەتكە جۇ­گىن­سەك، سيەزگە قارا قازاقتىڭ قامى ءۇشىن قايعى جەگەن ارىستار، ناقتىراق ايتقاندا ەلگە تانىمال بەدەلدى، بيلىگى ءجۇرىپ تۇرعان اتقامىنەرلەر مەن ءدىن يەلەرى، بۇقارا سىيلايتىن اقساقالدار شاقىرىلعان ەدى دەيدى. قوناقتاردى كۇتىپ الۋ، ولاردى اس-سۋمەن قامداۋ جايىن جىمپيتى ۋەزىنە قاراستى سابىنكول بولىسى ماكار توكەشوۆ پەن جەرگىلىكتى پوشتا باستىعى ساتتىعالي قۇتقوجين باس­تاعان اتقامىنەرلەر اتقارىپ شىققان ەكەن. اتاقتى باتىر سىرىم دات ۇلىنىڭ شوبەرەسى سالىق ومار ۇلى جيىنعا قا­تى­سۋشىلاردىڭ بارىس-كەلىس، ءجۇرىس-تۇ­رى­سىنا ارناپ 200 باس جىلقى بەرگەن كو­رىنەدى. جيىندى وتكىزۋگە ورتالىقتان شال­عايلاۋ شەتكەرى بيىكتەۋ ءدوڭنىڭ ۇس­تىندە ورنالاسقان، ءشارىپ دەگەن كىسى سال­دىرعان مەشىت ءۇيى تاڭداپ الىنعان ەكەن.

بۇل باسقوسۋ جايلى جازۋشى ساكەن سەيفۋللين 1927 جىلى جارىق كورگەن «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىنىڭ العاشقى باسىلىمىندا: «قاراتوبەدە بولعان سيەزگە ورال وبلىسىنىڭ بار وقى­عان قازاقتارى جينالدى. باستىقتارى – ەكى دوسمۇحامبەت ۇلى. سيەز مەشىتتە ءوتتى. مەشىت لىق تولعان ادام. ءۇي ءىشى ابدەن بۋلىقتى. ەسىك بەرىك. سيەزگە كىرە الماعان جاي بۇقارا حالىق انتالاپ مەشىتتى قور­شاپ العان. اشىق تەرەزەلەردەن باستارىن سۇعىپ، تالاس سوزدەردى تىڭدادى. قارا­لاتىن ماسەلەلەردىڭ زورى: اسكەر جاساۋ، ۇكىمەت قۇرۋ، ۇكىمەتكە قاراجات اقشا جي­ناۋ. اسكەر جاساۋعا، ۇكىمەت قۇرۋعا قار­سى ءسوز بولعان جوق...» دەگەن مالىمەتتى كەل­تىرەدى.

ورايى كەلگەندە اتاپ وتەيىك، جيىن وتكەن مەشىت مۇناراسى 1919 جىلدارى كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن قۇلا­تىلىپ، عيماراتتىڭ ۇلكەن بولىگى كلۋب، شاعىن بولمەلەرى كىتاپحاناعا اينال­عان. ال قاسىنداعى مەدرەسە ۇيىنە كوم­سومول ياچەيكاسى ورنالاسىپتى. سو­عىس جىل­دارى مەشىت ءۇيى اۋداندىق اس­كە­ري كوميسسارياتقا لايىقتالىپ، كىشى­رەي­تى­لىپتى. 1962 جىلى جەكە ادامدارعا تۇرعىن ءۇي رەتىندە مەنشىككە بەرىلگەن. وسى ءبىر تاريحي نىساننىڭ فوتو-سۇلباسىن ولكە­تانۋشى قايىرجان حاسانوۆ اعامىز ساقتاپ قالىپ، بۇگىنگە جەتكىزگەن.

سودان 2013 جىلى قاراشا ايىندا قالامگەر ق.حاسانوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن «قاراتوبە سيەزى» وتكەن ورىنعا بيىكتىگى 2،5 مەتر گرانيت تاستان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلىپ، ونىڭ قاسبەتىنە: «ۇلت تەڭ­­دىگىن جالاۋ ەتىپ، قازاق حالقىنىڭ جار­قىن بو­لاشاعى ءۇشىن تاۋەلسىز ەل بولۋ جو­لىن­دا جانىن پيدا ەتكەن الاش قاي­رات­كەرلەرىنىڭ رۋحىنا ارنالادى» دەگەن ماندە سوزدەر بادىزدەلگەن.

* * *

قاراڭىز... ارادا تۋرا ءبىر عاسىر وت­كەن­دە قاراتوبەدە وتكەن تاريح قايتا جاڭ­عىردى. ناقتى ايتساق، وتكەن جىلدىڭ سوڭ­عى اپتاسىندا كىندىك قانى وسى اۋىلدا تامعان ەرجان جانە نۇرجان حاسانوۆ اتتى اعايىندى ازاماتتار عاسىر بۇرىن سيەز وتكەن ەسكى مەشىتتىڭ ورنىنا «الاش جانە قايىرجان حاسانوۆتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» اتتى كەرەمەت نىسان تۇرعىزدى.

يگى ىسكە ۇيىتقى بولعان تۋمالاستار، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بو­لا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ات­تى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «تۋ­عان جەرگە، ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داس­تۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى» دەپ اتاپ وتىلگەن­دەي، «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» جوباسى اياسىن­دا اتقارىلعان شارۋا دەگەندى ايتادى. راسىندا، «سەن جانباساڭ لاپىلداپ، مەن جانباسام لاپىلداپ، ءبىز جانباساق لاپىلداپ، اسپان قالاي اشىلماق» دەپ تۇرىك اقىنى نازىم حيكمەت ايتقانداي، اعايىندىلاردىڭ بۇل ءىسىن اۋدان اكىمى جانات اسانتاەۆ باستاعان ەل-جۇرت زور ىقىلاسپەن قابىل الدى.

ماڭىزدى شارانىڭ تۇساۋكەسەر راسى­مىنە شاقىرىلعان قادىرلى قوناقتار قاتا­رىندا مارقۇم قالامگەردىڭ جارى ىرىس­تى كاكىمقىزى، الاشتانۋشى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا، قوستاناي وبلىستىق ى.ال­تىن­سارين مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ دي­رەكتورى مارعۇلان وسپانوۆ، ىبىراي­تانۋشى روزا قۋانوۆا، اۋداننىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى تىلەكقابىل ساعىن ۇلى، اقىن شولپان قىدىرنيازوۆا، اباي شى­نىبەك ۇلى، تانىمال جۋرناليست-فوتو­گراف رافحات حالەلوۆ، وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اجار بەرىكقاليەۆا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ءبىز دە بولدىق.

جاڭادان بوي كوتەرگەن مۋزەيدىڭ كو­لە­مى – 500 شارشى مەتر. ءتورت ۇلكەن زال­دان تۇرادى. ولار: ات شاپتىرىم كورمە زالى، الاش زالى، ولكەنتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ زالى جانە ت.يمانعازيەۆ اتىن­داعى ءماجىلىس زالى. ال كىرەبەرىستەگى پوس­تامەنت ۇستىندە التى بالداقتى قازاقى ويۋمەن كومكەرىلگەن شاڭىراق ورنالاسىپتى. «بۇل حالقىمىزدىڭ بىرلىگى «التى الاش» ۇعىمىنىڭ سيمۆوليكاسى»، دەيدى ەرجان قايىرجان ۇلى. ايتسا ايتقانداي، نىساننىڭ كوگىلدىر لوگوتيپى كوك تۋ تۇستەس بولسا، ەكسپوزيتسيادان ورىن العان جادىگەرلەر زاماناۋي ۇردىستە تسيفرلى فورماتپەن ينتەراكتيۆتى اقپاراتتىق تەر­مينال – امبەباپ-ترانسفورمەر ارقىلى جاسالعانى تاڭعالدىردى. مۇنداي كورمە زالدارى، جىلجىمالى ەلەكتروندى مۋزەي وڭىرلەردە جوق دەۋگە بولادى.

اسىرەسە، مۋزەي ەكسپوناتىنداعى «قا­را­­توبە سيەزى» وتكەن مەشىتتىڭ ماكە­تى ەرەك­شە. شاپ-شاعىن مەشىت-ءۇيدىڭ تەرە­زەسى­نەن ۇڭىلسەڭىز ءبىر عاسىر بۇرىن وتكەن جيىن­نىڭ كۋاسى بولاسىز. ياعني تاريحي قۇ­جات­تارعا نەگىزدەي وتىرىپ سيەز بارى­سى جاي­لى وقيعانى 3D كوزىلدىرىگىمەن ءدال سول كەز­دە، سول جەردە تۇرعانداي تاماشا­لايسىز.

ال حاسانوۆ زالىندا قالامگەردىڭ جەكە كابينەتى ءھام تۇتىنعان زاتتارىنىڭ سىرتىندا، ولكەتانۋشىلىق زەرتتەۋلەرى، سونىمەن قاتار قاراتوبەنىڭ كيەلى جەر­لەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى AR كارتاسى ورنا­لاسىپتى (سۋرەتتە). بۇل يننوۆاتسيالىق كار­تاعا قولداعى ۇيالى تەلەفوندى جاقىن­داتسا­ڭىز قالامگەر تۋىندىلارىمەن تانىسىپ قانا قويماي، اۋداننىڭ قاسيەتى نى­ساندارى: مۇحيت مەرالى ۇلى زيراتى، داۋقارا باتىر قورىمى، قاراتاۋ بي كەسەنەسى،ۇزاق كۇيشى كەسەنەسى جايلى ­اق­پارعا قانىعاسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار