سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ
وسىلاي تاريحتا اتى قالعان قاراتوبە كەنتى – وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنان 260 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان كونە قونىس. ءارى باعزىدان بەرى اتام قازاق ىرگە كومىپ, تامىر جايعان قۇتتى مەكەنى.
«قاراتوبە سيەزى حح عاسىردىڭ باسىندا ورال قازاقتارىنىڭ ءۇشىنشى باسقوسۋى بولاتىن», دەپ جازادى الاشتانۋشى اپامىز دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا. ياكي, العاشقى سيەز 1917 جىلى 19-22 ءساۋىر ارالىعىندا ورال قالاسىندا وتسە, ەكىنشىسى سيەز وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ويىلدا وتكەن ەكەن.
بۇل رەتكى ءۇشىنشى سيەزدى شالعايدا جاتقان قاراتوبەدە وتكىزۋگە باستى سەبەپ, وسى تۇستا ورال ورىس-كازاكتارى قالاداعى مەملەكەتتىك بانك پەن ازىق-ت ۇلىك قويماسىن, اۋرۋحانالارعا دەيىن تۇگەل قارۋلى كۇشپەن باسىپ السا, ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولى بولشەۆيكتەردىڭ باقىلاۋىنا ءوتىپ كەتتى. وسى الاعاي-بۇلاعايدا سەمەيدەگى ورتالىقتان قول ءۇزىپ قالعان كۇنباتىس الاشورداشىلارى كەزەكتى جيىندى قاۋىپسىز ورتا قالىڭ قازاق ىشىندە ۇيىمداستىرۋدى قولاي كورگەن سىڭايلى.
ءوڭىر تۋماسى جاس زەرتتەۋشى ەرتاي بيمۇحانوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, تاريحي جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلار: جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ (زاڭگەر), حالەل دوسمۇحامەدوۆ (دارىگەر), اسپانديار كەنجين (مۇعالىم), ەسەنعالي قوسبولاتوۆ (دارىگەر), ح.مەرعاليەۆ, سالىمگەرەي قاراتىلەۋوۆ (اگرونوم), مولداعالي جولدىباەۆ (مۇعالىم), يسا قاشقىنباەۆ (دارىگەر), نۇرعالي يپاعانبەتوۆ (دارىگەر), قۋاناي قوسداۋلەتوۆ قازىرەتى, بولىس سالىق وماروۆ, تولەگەن يمانعازيەۆ (مۇعالىم), قۋانىشالى ءتىناش ۇلى, ەسقالي بالتا ۇلى ت.ب. تۇلعالار ەكەنىن ايتادى.
سونداي-اق اتالمىش تاقىرىپتى ۇزاق جىل زەرتتەگەن, بايىرعى جۋرناليست, ولكەتانۋشى مارقۇم قايىرجان حاسانوۆ اعامىز جازىپ قالدىرعان مالىمەتكە جۇگىنسەك, سيەزگە قارا قازاقتىڭ قامى ءۇشىن قايعى جەگەن ارىستار, ناقتىراق ايتقاندا ەلگە تانىمال بەدەلدى, بيلىگى ءجۇرىپ تۇرعان اتقامىنەرلەر مەن ءدىن يەلەرى, بۇقارا سىيلايتىن اقساقالدار شاقىرىلعان ەدى دەيدى. قوناقتاردى كۇتىپ الۋ, ولاردى اس-سۋمەن قامداۋ جايىن جىمپيتى ۋەزىنە قاراستى سابىنكول بولىسى ماكار توكەشوۆ پەن جەرگىلىكتى پوشتا باستىعى ساتتىعالي قۇتقوجين باستاعان اتقامىنەرلەر اتقارىپ شىققان ەكەن. اتاقتى باتىر سىرىم دات ۇلىنىڭ شوبەرەسى سالىق ومار ۇلى جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىس-كەلىس, ءجۇرىس-تۇرىسىنا ارناپ 200 باس جىلقى بەرگەن كورىنەدى. جيىندى وتكىزۋگە ورتالىقتان شالعايلاۋ شەتكەرى بيىكتەۋ ءدوڭنىڭ ۇستىندە ورنالاسقان, ءشارىپ دەگەن كىسى سالدىرعان مەشىت ءۇيى تاڭداپ الىنعان ەكەن.
بۇل باسقوسۋ جايلى جازۋشى ساكەن سەيفۋللين 1927 جىلى جارىق كورگەن «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىنىڭ العاشقى باسىلىمىندا: «قاراتوبەدە بولعان سيەزگە ورال وبلىسىنىڭ بار وقىعان قازاقتارى جينالدى. باستىقتارى – ەكى دوسمۇحامبەت ۇلى. سيەز مەشىتتە ءوتتى. مەشىت لىق تولعان ادام. ءۇي ءىشى ابدەن بۋلىقتى. ەسىك بەرىك. سيەزگە كىرە الماعان جاي بۇقارا حالىق انتالاپ مەشىتتى قورشاپ العان. اشىق تەرەزەلەردەن باستارىن سۇعىپ, تالاس سوزدەردى تىڭدادى. قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ زورى: اسكەر جاساۋ, ۇكىمەت قۇرۋ, ۇكىمەتكە قاراجات اقشا جيناۋ. اسكەر جاساۋعا, ۇكىمەت قۇرۋعا قارسى ءسوز بولعان جوق...» دەگەن مالىمەتتى كەلتىرەدى.
ورايى كەلگەندە اتاپ وتەيىك, جيىن وتكەن مەشىت مۇناراسى 1919 جىلدارى كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن قۇلاتىلىپ, عيماراتتىڭ ۇلكەن بولىگى كلۋب, شاعىن بولمەلەرى كىتاپحاناعا اينالعان. ال قاسىنداعى مەدرەسە ۇيىنە كومسومول ياچەيكاسى ورنالاسىپتى. سوعىس جىلدارى مەشىت ءۇيى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتقا لايىقتالىپ, كىشىرەيتىلىپتى. 1962 جىلى جەكە ادامدارعا تۇرعىن ءۇي رەتىندە مەنشىككە بەرىلگەن. وسى ءبىر تاريحي نىساننىڭ فوتو-سۇلباسىن ولكەتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ اعامىز ساقتاپ قالىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن.
سودان 2013 جىلى قاراشا ايىندا قالامگەر ق.حاسانوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن «قاراتوبە سيەزى» وتكەن ورىنعا بيىكتىگى 2,5 مەتر گرانيت تاستان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلىپ, ونىڭ قاسبەتىنە: «ۇلت تەڭدىگىن جالاۋ ەتىپ, قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن تاۋەلسىز ەل بولۋ جولىندا جانىن پيدا ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ رۋحىنا ارنالادى» دەگەن ماندە سوزدەر بادىزدەلگەن.
* * *
قاراڭىز... ارادا تۋرا ءبىر عاسىر وتكەندە قاراتوبەدە وتكەن تاريح قايتا جاڭعىردى. ناقتى ايتساق, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا كىندىك قانى وسى اۋىلدا تامعان ەرجان جانە نۇرجان حاسانوۆ اتتى اعايىندى ازاماتتار عاسىر بۇرىن سيەز وتكەن ەسكى مەشىتتىڭ ورنىنا «الاش جانە قايىرجان حاسانوۆتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» اتتى كەرەمەت نىسان تۇرعىزدى.
يگى ىسكە ۇيىتقى بولعان تۋمالاستار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى» دەپ اتاپ وتىلگەندەي, «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» جوباسى اياسىندا اتقارىلعان شارۋا دەگەندى ايتادى. راسىندا, «سەن جانباساڭ لاپىلداپ, مەن جانباسام لاپىلداپ, ءبىز جانباساق لاپىلداپ, اسپان قالاي اشىلماق» دەپ تۇرىك اقىنى نازىم حيكمەت ايتقانداي, اعايىندىلاردىڭ بۇل ءىسىن اۋدان اكىمى جانات اسانتاەۆ باستاعان ەل-جۇرت زور ىقىلاسپەن قابىل الدى.
ماڭىزدى شارانىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە شاقىرىلعان قادىرلى قوناقتار قاتارىندا مارقۇم قالامگەردىڭ جارى ىرىستى كاكىمقىزى, الاشتانۋشى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا, قوستاناي وبلىستىق ى.التىنسارين مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مارعۇلان وسپانوۆ, ىبىرايتانۋشى روزا قۋانوۆا, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تىلەكقابىل ساعىن ۇلى, اقىن شولپان قىدىرنيازوۆا, اباي شىنىبەك ۇلى, تانىمال جۋرناليست-فوتوگراف رافحات حالەلوۆ, وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اجار بەرىكقاليەۆا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ءبىز دە بولدىق.
جاڭادان بوي كوتەرگەن مۋزەيدىڭ كولەمى – 500 شارشى مەتر. ءتورت ۇلكەن زالدان تۇرادى. ولار: ات شاپتىرىم كورمە زالى, الاش زالى, ولكەنتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ زالى جانە ت.يمانعازيەۆ اتىنداعى ءماجىلىس زالى. ال كىرەبەرىستەگى پوستامەنت ۇستىندە التى بالداقتى قازاقى ويۋمەن كومكەرىلگەن شاڭىراق ورنالاسىپتى. «بۇل حالقىمىزدىڭ بىرلىگى «التى الاش» ۇعىمىنىڭ سيمۆوليكاسى», دەيدى ەرجان قايىرجان ۇلى. ايتسا ايتقانداي, نىساننىڭ كوگىلدىر لوگوتيپى كوك تۋ تۇستەس بولسا, ەكسپوزيتسيادان ورىن العان جادىگەرلەر زاماناۋي ۇردىستە تسيفرلى فورماتپەن ينتەراكتيۆتى اقپاراتتىق تەرمينال – امبەباپ-ترانسفورمەر ارقىلى جاسالعانى تاڭعالدىردى. مۇنداي كورمە زالدارى, جىلجىمالى ەلەكتروندى مۋزەي وڭىرلەردە جوق دەۋگە بولادى.
اسىرەسە, مۋزەي ەكسپوناتىنداعى «قاراتوبە سيەزى» وتكەن مەشىتتىڭ ماكەتى ەرەكشە. شاپ-شاعىن مەشىت-ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن ۇڭىلسەڭىز ءبىر عاسىر بۇرىن وتكەن جيىننىڭ كۋاسى بولاسىز. ياعني تاريحي قۇجاتتارعا نەگىزدەي وتىرىپ سيەز بارىسى جايلى وقيعانى 3D كوزىلدىرىگىمەن ءدال سول كەزدە, سول جەردە تۇرعانداي تاماشالايسىز.
ال حاسانوۆ زالىندا قالامگەردىڭ جەكە كابينەتى ءھام تۇتىنعان زاتتارىنىڭ سىرتىندا, ولكەتانۋشىلىق زەرتتەۋلەرى, سونىمەن قاتار قاراتوبەنىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى AR كارتاسى ورنالاسىپتى (سۋرەتتە). بۇل يننوۆاتسيالىق كارتاعا قولداعى ۇيالى تەلەفوندى جاقىنداتساڭىز قالامگەر تۋىندىلارىمەن تانىسىپ قانا قويماي, اۋداننىڭ قاسيەتى نىساندارى: مۇحيت مەرالى ۇلى زيراتى, داۋقارا باتىر قورىمى, قاراتاۋ بي كەسەنەسى,ۇزاق كۇيشى كەسەنەسى جايلى اقپارعا قانىعاسىز.
