بايدەننىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ۇستانىمى قانداي؟

ەستەرىڭىزدە بولسا, وتكەن اپتادا اقش كونگرەسى سايلاۋشىلاردىڭ دا­­ۋى­­­سىن ەسەپتەپ, 2020 جىلعى پرەزيدەنت ساي­لاۋىنىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ ءۇشىن جينالعان-دى. ياعني دجو بايدەننىڭ جەڭىسىن رەسمي تۇردە بەكىتۋى ءتيىس ەدى. الايدا دونالد ترامپ ۆاشينگتوننىڭ ورتاسىندا مىڭداعان ادام جينالعان ميتينگتە ءسوز سويلەپ, ءوز جاقتاستارىن نارازىلىق اك­تسياسىنا شىعۋعا شاقىرىپ, جەڭىلگەنىن مويىندامايتىنىن مالىم­دە­گەن ەدى. شەرۋدەن كەيىن ءبىر توپ ادام كونگرەسس عيماراتى – كاپيتوليگە باسىپ كىردى. وقيعا سالدارىنان 5 ادام قازا تاپتى.

كەيىنىرەك ۆاشينگتوندا كومەن­دانت­تىق ساعات ەنگىزىلىپ, قارۋلى كۇشتەر جاع­داي­دى باقىلاۋعا الدى. ءتىپتى, دونالد ترامپتىڭ ءوزى جاقتاستارىن سا­بىرعا شاقىرىپ, ۇيلەرىنە تاراۋدى سۇرادى.

كاپيتوليدى باسىپ الۋ وقيعاسى اقش-تا سىنعا ۇشىرادى. ماسەلەن, باراك وباما مۇنى ارسىزدىق پەن ۇياتسىز­دىق­قا بالادى. سونداي-اق جاعدايدىڭ بۇلاي وربۋىنە پرەزيدەنت دونالد ترامپ­تىڭ جاۋاپتى ەكەنىن باسا ايتتى. ب.وباما رەسپۋبليكالىق پارتيا مەن ونى قولدايتىن مەديا وكىلدەرىن سايلاۋ ناتي­جە­سىنە كۇمان كەلتىرگەنى ءۇشىن ايىپتادى.

اقش-تىڭ تاعى ءبىر بۇرىنعى پرەزي­دەن­تى دجوردج بۋش كاپيتولي عيما­ر­ا­تىنا باسىپ كىرگەن ادامدار وتىرىك پەن جالعان ءۇمىتتىڭ ەلەسىنە ەرگەنىن جەتكىزدى. «بۇل جيىركەنىشتى ءارى جانعا باتاتىن جاعداي. سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنە كۇمان كەلتىرۋ دەموكراتيالى ەلدەرگە ءتان ەمەس», دەدى بۋش.

بيلل كلينتون كاپيتوليدى باسىپ الۋ ارەكەتىن ۋلى ساياساتتىڭ ناتيجەسى جانە تارالعان جالعان اقپاراتتاردىڭ سال­دارى دەپ اتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل وقيعا امەريكا حالقىنىڭ سەنى­مىنە سەلكەۋ تۇسىرمەيدى. دجيممي كار­تەر دە بولعان وقيعانى ايىپتاپ, كاپي­توليگە شابۋىلعا ۇلتتىق تراگەديا دەپ باعا بەردى.

وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سپيكەرى نەنسي پەلوسي مەن سەناتور چاك شۋمەر ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنستەن اقش كون­ستيتۋتتسياسىنداعى 25-ءشى تۇزەتۋدى قولدانۋدى سۇرادى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس, مينيسترلەر كابينەتى پرەزيدەنتكە سەنىمسىزدىك بىلدىرە الادى. پەلوسي بۇل تالابى ورىندالماعان جاعدايدا دەموكراتتار ترامپقا ەكىنشى رەت يمپيچمەنت جاريالاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.

قوعام مەن ساياسي ەليتانىڭ قىسىمىنا شىداماعان دونالد ترامپ كوپ ۇزاماي جەڭىلگەنىن مويىنداپ, پرەزيدەنتتىك قۇزىرەتتى دجو بايدەنگە تاپسىرۋعا كەلىستى. مىنە, جاڭا جىلدان كەيىن مۇ­حيت­تىڭ ارعى بەتىن تسۋنامي سەكىلدى اپىر-توپىرعا سالعان وقيعانىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسى.

ەندى, نەگىزگى ماسەلەگە ورالساق. بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياساتى قالاي وربىمەك؟ جالپى, دجو بايدەن ورتالىق ازياعا قاتىستى ناقتى پىكىر ايتقان ەمەس. دەگەنمەن, تىزگىنىن جاڭا يەسىنە تابىستاعان اق ءۇي بىردەن ۇستانىمىن وزگەرتەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. وعان سەبەپ جەتەرلىك.

بىرىنشىدەن, اقش-تىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ساياساتى باراك وباما تۇسىندا جاڭاشا سيپاتقا يە بولدى. سول كەزدە اق ءۇي باسشىسى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, بارلىق تاراپ ماقۇلدايتىن كۇن ءتارتىبىن قۇرىپ الۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمىن ءبىلدىردى. وسى ماقساتتا 2015 جىلى وباما اكىمشىلىگى ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن «س5+1» پلاتفورماسىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولعان. اتالعان الاڭ اياسىندا بىرنەشە مارتە كەزدەسۋلەر ءوتتى.

«س5+1» فورماتى – ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كوپجاقتى تەتىگى. پلاتفورما اياسىندا ەكونوميكالىق دامۋ, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق, قورشاعان ورتا جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تالقىلانادى.

بۇل باستاما دەموكراتيالىق پارتيا وكىلى باراك وباما تۇسىندا قۇرىل­عا­نىمەن, رەسپۋبليكاشىل دونالد ترامپ كەزىندە وزگەرگەن جوق. بىلتىر اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ ورتالىق ازياعا ارنايى ات تەرلەتىپ كەلگەنى ەسىمىزدە. وسى ساپار بارىسىندا ەكىجاقتى كوپتەگەن كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, س5+1 فورماتى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى.

ساپار بارىسىندا مايك پومپەو ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق كەلىسسوزدەر كەزىندە «س5+1» اياسىندا جاسالعان بايلانىستىڭ تيىمدىلىگى ايتىلىپ, قارىم-قاتىناستىڭ بەكي تۇسكەنىنە نازار اۋدارىلدى. وسىنداي ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ناتيجەسىندە وڭىرلىك دامۋ, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا, ترانسپورت جانە قاۋىپسىزدىك سالالارى تۇراقتى ىلگەرىلەپ وتىر.

بۇدان بولەك, ايماقتاعى وزەكتى تۇيت­كىلدەر, اسىرەسە اۋعانستانداعى احۋال سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باس­قو­سۋىن­دا كەڭىنەن تالقىلاندى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.پومپەو وند­ا­عى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعا­لايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق اۋعان­ستانمەن قارىم-قاتىناسىن جاق­سار­تۋى ءۇشىن وزبەكستانعا اق ءۇي تاراپى ميلليون دوللار سوماسىندا كومەك كور­سە­تىلەتىنىن مالىمدەدى.

اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە نيەت ءبىلدىرۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ايماق گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدان ۇلكەن ماڭىزعا يە. بەس مەملەكەت مۇحيتقا تىكەلەي شىعا الماسا دا, باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىرىپ تۇر. اۋعانستاننان اۋزى كۇيگەن اقش ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تىنىشتىعى ماڭىزدى.

كوپتەگەن ساراپشىلار الەمدىك ۇس­تەم­­دىككە تالاساتىن دەرجاۆاعا ورتا­لىق ازيا تاپتىرماس مۇمكىندىك دەپ ەسەپ­تەي­دى. ويتكەنى اقش-تىڭ باس­تى سايا­سي باسەكەلەسى رەسەي مەن ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق قارسىلاسى قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتىر. كو­لۋم­­بيا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى كوللين ۆۋد­تىڭ پايىمداۋىنشا, مۇن­داي قا­دام ۇلكەن شاحمات تاقتاسىندا ەكى جاق قانا ەمەس, ءۇشىنشى ويىنشى بار ەكەنىن «ەسكەر­تىپ» قويۋ ءۇشىن قاجەت.

قىسقاسى, اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياساتى جونىندە دەموكراتتار دا, رەسپۋبليكاشىلار دا ۇقساس كوزقاراس ۇستانادى. بۇدان بولەك, دجو بايدەن باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن اتقارعان. ياعني «س5+1» باستاماسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ءبىرى. ەندەشە, دجو بايدەننىڭ اكىمشىلىگى وڭىردەگى ىق­پا­لىن ارتتىرماسا, كەمىتپەيتىنى انىق. اق ءۇي باسشىسى ەڭ اۋەلى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى­­­مەن كۇرەسكە باسا نازار اۋدا­­­را­­تىنى تۇسىنىكتى. بىراق ىندەت اۋىز­دىق­­­تالعاننان سوڭ سىرتقى سايا­سات­تا­عى باسىم­دىق­تار العا شىعادى.

Observer Research قورىنىڭ پايىمداۋىنشا, دجو بايدەن ورتالىق ازياعا قاتىستى پىكىرىن ناقتىلاۋى كەرەك. وعان قوسا, وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ باس­­شى­لا­رى­مەن سەنىمدى بايلانىس ور­نات­قاندا عانا قىتايعا قارسى جاق­تاس تابا الماق.

ماسكەۋدەگى كارنەگي ورتالىعىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساياساتى وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ار­نال­ماق. ماسەلەن, اۋعانستانمەن تۇيىسەتىن ەلدەردىڭ شەكاراسىنداعى ­­­­احۋال ­وزەكتى قالپىندا قالىپ وتىر. ويتكەنى تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىقتىڭ قاۋپى ءالى سەيىلگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە, ورتالىق ازيا بۇرىنعىداي بۇيىعى جاتقان ايماق ەمەس. قازىرگى تاڭدا ءوڭىر باتىس پەن شى­عىس­تى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى باي­لانىستىرىپ جاتىر. وعان قوسا, ازياداعى تىنىشى قاشقان ايماقتار دا ورتالىق ازياعا تىم جاقىن. سوندىقتان «ەۋرازيا جۇرەگى» اقش-تىڭ سىرتقى سايا­ساتىندا ءوز ورنىن الماق.

ايتپاقشى, The Washington Post گازە­تى­نىڭ حابارلاۋىنشا, دجو بايدەن اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى رەسەي جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى كە­ڭەسشى لاۋازىمىنا اندرەا كەندالل تەيلوردى تاعايىنداۋدى جوسپارلاپ وتىر. اندرەا حانىم كەزىندە ورتالىق بارلاۋ قىزمەتىندە, سونداي-اق باسقا دا بارلاۋ ۇيىمدارىندا ماڭىزدى لاۋازىمداردى اتقارعان. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, تەيلوردى تاعايىنداۋى بايدەننىڭ رەسەي جانە ورتالىق ازياعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن اڭعارتادى.