قازاق حالقى ەجەلدەن بەيبىتشىلىكتى, تاتۋلىقتى قالايتىن تولەرانتتى حالىق. قازاق بوتەننىڭ جەرىنە كوز تىگىپ, ەشقاشان باسقىنشىلىق جاساماعان. كەرىسىنشە, ونىڭ جەر بايلىعى ءار ۋاقىتتا سىرتقى باسقىنشىلاردى قىزىقتىرىپ, حالقىمىز ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلگەنى تاريحتان ءمالىم.
ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماعى بولىپ تابىلاتىن سولتۇستىك قازاقستان جەرى مۇلدەم قونىستانىلماعان دەگەن رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ (نيكونوۆ ۆ., فەدوروۆ ۆ., جيرينوۆسكي ۆ.) پىكىرلەرى وتە ۇشقارى, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنان حابارى جوق ادامنىڭ سوزدەرى نەمەسە قاساقانا ايتىلعان ارانداتۋشى جالا. ءبىز ولاردىڭ پىكىرلەرىن تەرىستەيتىن بىرقاتار عىلىمي پايىم كەلتىرگەندى ءجون كوردىك.
قىزىلجار ءوڭىرى باتىل دا باتىر, قايسار, اقىن قوجابەرگەننىڭ, سەگىز سەرىنىڭ, قۇلەكە مەن قۇلسارىنىڭ, ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, ماعجان, ءسابيت, عابيت, سماعۇل جانە باسقا دا رۋحى بيىك دارىندى دا كەمەڭگەر بابالارىمىزدىڭ اتاقونىسى بولعان قاسيەتتى جەر. بۇل قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرى قونىستانىپ كەلە جاتقان اتاقونىسى. سوندىقتان «سولتۇستىك قازاقستان جەرى مۇلدەم قونىستانىلماعان, رەسەيدىڭ قازاقستانعا بەرگەن سىيى» دەگەن قيتۇرقى مالىمدەمەنى باسقانى ايتپاعاندا ورىس عالىمدارى ن.اريستوۆ, ا.اندرەەۆ, گ.ميللەرلەردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىندەگى تۇجىرىمدى قورىتىندىلاردىڭ ءوزى تەرىستەيدى. سونىڭ ىشىندە, جاڭا كەزەڭنىڭ كورنەكتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ن.ا.اريستوۆ موڭعوليا جەرىنەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنا ارعىن, نايمان, كەرەي, مەركىت تايپالارىنىڭ جاپپاي قونىستانۋىن بىلاي سيپاتتايدى: «...شىڭعىس حان اسكەرىنەن جەڭىلىس تاپقاننان كەيىن, موڭعوليانىڭ تۇركىتىلدەس تايپالارى وزدەرى تۇرعان جەرىنەن جاعرافيالىق باعىتتا باتىسقا قاراي ىعىسا باستادى: الدىندا نايماندار, مەركىتتەر, سوڭىندا كەرەيلەر. بۇل جاعداي اتالمىش تايپالاردىڭ قىرعىز-قازاق دالاسىنا تارالۋىنا ىقپالىن تيگىزدى» [اريستوۆ ن.ا. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنيا وب يح چيسلەننوستي. – سپب, 1897. – 182 س.]. ال ارعىن, كەرەيلەردىڭ قازىرگى قازاق دالاسىنا كەڭ جايىلىپ, قونىستانعان جەرلەرى سولتۇستىك قازاقستان ەكەنى بەلگىلى.
ءحVىى عاسىردىڭ باسىندا قۇراستىرىلعان «ستروگانوۆتىڭ ءسىبىر جىلناماسى» اتتى دەرەكتىك ماتەريال بەرتىن جازىلعانىمەن, وتكەن كەزەڭنىڭ وقيعالارى جايىندا قۇندى مالىمەتتەر بەرەدى. بۇل جىلنامادا كەرەيدىڭ بيلەۋشىسى ۆان حاننىڭ (توعۇرىل – يبراەۆا ا.) شىڭعىس حاننىڭ قۋدالاۋىنان ىعىسىپ, قازىرگى رەسەيدىڭ تۇمەن قالاسىنىڭ جەرىنە ورنىققانى تۋرالى مىناداي ناقتى مالىمەت كەلتىرىلەدى: «...شىڭعىس, ۆان حاننىڭ ۇلى تايبۇعىنى جىبەر, قاي جەردە تۇرعىسى كەلەدى, سول جەردە تۇراقتاسىن. ول تۇرا وزەنىنىڭ بويىنا كەلىپ, قالا تۇرعىزدى, ونى چيمگي دەپ اتادى, قازىر ول جەردە تۇمەن دەپ اتالاتىن حريستيان قالاسى ورنالاسقان» – دەپ اتاپ كورسەتەدى [اندرەەۆ ا.«ستروگانوۆى. ەنتسيكلوپەديچەسكوە يزدانيە». – م., 2000. – 592 س.].
وسىعان ۇقساس مالىمەتتەر 1836 جىلى ءسىبىر مەتروپوليتىنىڭ دياكى ساۆۆا ەسيپوۆ قۇراستىرعان «ەسيپوۆتىڭ ءسىبىر جىلناماسىندا» كەزدەسەدى. وندا كوشىمنىڭ «قازاق ورداسىنان» شىققاندىعى بىلاي سيپاتتالادى: «...قازاق ورداسىنىڭ دالاسىنان كوشىم حان كوپ اسكەرىمەن كەلدى». ۇزىندىدەن قازاقتاردىڭ بۇل وڭىرمەن تەك بايلانىس جاساپ قانا قويماي, سولتۇستىك قازاقستان مەن باتىس ءسىبىردىڭ وڭتۇستىكتىگىندە ءومىر سۇرگەندىگىن دالەلدەيدى. بۇل پىكىرلەر رەسەي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە عىلىمي نەگىزدە پايىمدالعان.
قازاق جۇزدەرىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلۋمەن ولكەنى جان-جاقتى زەرتتەۋ ماقساتىندا ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلعانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى ءسىبىر جەرىنە جاساقتالعان اكادەميالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ (1733-1743 جج.) مۇشەسى بولعان اتاقتى ورىس زەرتتەۋشى گ.ف.ميللەردى (1705-1783 جج.) اتاپ وتۋگە بولادى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان ەكسپەديتسيانىڭ تاريحي, ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە عالىمنىڭ قالامىنان 1750 جىلى ء«سىبىر تاريحى» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. بۇگىن سول ەڭبەكتى پاراقتاي وتىرساق, وسى ءوڭىر تۋرالى ءتىپتى كەيىنگى اۆتورلار قوزعاماعان ماسەلەلەر كەلتىرىلگەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. اۆتور ونى جازۋ بارىسىندا مۇراعات دەرەكتەرىندەگى رەسمي قۇجاتتاردى پايدالانا وتىرىپ, بۇل ءوڭىردىڭ تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى مالىمەتتەر كەلتىرەدى.
بىلتىر قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن جانە بۇل مەملەكەتتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزدى تاريحي وزەكتىلىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. وسىعان وراي, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ا.پلەشاكوۆ باستاعان تاريحشى-ارحەولوگ عالىمدارى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Margulan centre» ورتالىعىنىڭ ت.سماعۇلوۆ باستاعان عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى بەرەكە اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «قىزىلوبا» دەگەن جەردە التىن وردا حاندارى مەن حانشالارى جانە باسقا دا اقسۇيەكتەرى جەرلەنگەن وبانىڭ بار ەكەنىن تاۋىپ, زەرتتەۋدى باستادى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل XIV-XVI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جوشى ديناستياسىنىڭ اۋلەتى وكىلدەرىنىڭ ماۆزولەيلەرى دەپ بولجادى. سونىمەن قاتار جەرلەۋ ورنىنان كوپتەگەن قۇندى جادىگەر تابىلعان. بۇل قۇندى ەسكەرتكىش, سولتۇستىك ايماقتىڭ ەرتە جانە كەيىنگى ورتا عاسىرلارداعى تاريحىن تولىقتىرىپ, قوعام دامۋىنىڭ ىلگەرى جىلجىعاندىعىن دالەلدەيدى.
موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ءسىبىر حاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, ونىڭ ەتنيكالىق قۇرامى نەگىزىنەن كوپتەگەن قازاق ۇلتىنىڭ نەگىزىن قۇراعان تايپالاردان تۇرعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ءسىبىر حاندىعىنىڭ تاريحى قازاقستان تاريحىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى ەكەندىگىنە ەش كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. ماسەلەن, بۇل تۋرالى قازاقستاندىق عالىمدار دا تالاي عىلىمي ەڭبەك جازدى. سونىڭ ىشىندە ورتا ءجۇزدىڭ رۋ-تايپالىق قۇرامىن زەرتتەۋشى عالىم م.س.مۇقانوۆ, سولتۇستىك قازاقستان جانە باتىس ءسىبىر جەرىنە كەرەي تايپالارىنىڭ العاش قونىستانۋىن ءحىىى عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستىرادى [مۋكانوۆ م.س. ەتنيچەسكي سوستاۆ ي راسسەلەنيە كازاحوۆ سرەدنەگو جۋزا. – الما-اتا: ناۋكا, 1974. – 200 س.].
ال بەلگىلى تاريحشى عالىم امانجول كۇزەمباي ۇلىنىڭ «قازاق جانە ءسىبىر حاندىقتارىنىڭ ەتنو-ساياسي بايلانىستارى» اتتى ماقالاسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى مىناداي قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرگەن: «بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى قالىڭ ەل كەرەي جۇرتى دەرەكتەرگە قاراعاندا ءسىبىر جەرىنە حIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە سوناۋ موڭعوليا جەرىنەن قونىس اۋدارعان سياقتى. ءسىبىر تۇركىلەرىنىڭ تاريحىنا ارناپ «توبولسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنە ماقالا جازعان ن.ابراموۆ دەگەن زەرتتەۋشى ءسىبىر كەرەيلەرىن ۆان حاننىڭ ۇرپاعى رەتىندە كورسەتەدى. ولار ءىبىر-ءسىبىر ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءابىل حاننىڭ نەمەرەسى تايبۇعا ەكەندىگىنە دالەل جەتەرلىك» – دەپ جازعان [كۇزەمباي ۇلى ا, ءابىل ە. سىبىردەگى كەرەيلەر مەملەكەتى // قازاق تاريحى, № 6, 2015. – ب. 13-16.]
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, قازاقتىڭ كەيىنگى رۋ-تايپالارى جانە ولاردىڭ اتا-بابالارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماعىن سوناۋ ەجەلدەن مەكەن ەتىپ, كەيىنگىلەرى (كەرەي, ۋاق, مەركىت) باتىس ءسىبىردىڭ وڭتۇستىك بولىگىن كەم دەگەندە XIII عاسىردان قونىستانعانىن اڭعارامىز. مۇنداي قۇندى مالىمەتتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكەن ەڭبەكتەردەن, دەرەكتەردەن الىنىپ وتىر. ال ورىس جورىقشىلارىنىڭ «كامەننىي پوياستان» (ورال تاۋى) بۇل جەرلەرگە اياق باسۋى تەك حVI عاسىردان كەيىن عانا بولعانى ءمالىم.
اقمارال ىبىراەۆا,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
