تاريح • 01 قاڭتار، 2021

جەلتوقسانشى

44 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2006 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى الماتى قالاسىندا بوي كوتەرگەن «تاۋەلسىزدىك تاڭى» اتتى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە: «1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى حابارشىسى بولدى. بيلىك وسى وقيعاعا ۇلتشىلدىق دەگەن ايىپ تاعۋعا تىرىس­تى. ساياسي بيۋرودا مۇنىڭ بۇلاي ەمەستىگى تۋرالى مەنىڭ دالەلدەۋىممەن، ارنايى قابىلدانعان قاۋلىنى بۇزدىرۋىما تۋرا كەلدى. وسى وقيعالاردى ۇلتارالىق قاقتىعىس دەپ اتاۋعا تىرىستى، الايدا مۇنىڭ بۇلاي ەمەسىن تاريحتىڭ ءوزى كورسەتتى.

سول كەزدە الاڭعا شىققان جاستاردىڭ تالاپ-تىلەگى – ادىلەتتىلىك

پەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى بولاتىن» دەگەن ەدى.

مىنە، بيىل ەلباسى ايتقانداي، «تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ حابارشىسى» جەلتوقسان وقيعاسىنا 35 جىل  تولىپ وتىر. بۇل كوپ ۋاقىت ەمەس. وقيعا كۋاگەرلەرى دە، وعان اتسالىسقان ادامدار دا امان-ەسەن ءجۇر. سول سەبەپتى بيىل نەبىر ەستەلىكتەر ايتىلىپ، وتكەن كۇندەر ەلەسى تاعى ءبىر جاڭعىرارى حاق.

 

وسى ورايدا، كوپشىلىككە تانىمال مىنا ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحىنا توقتالىپ وتىرمىز. ەكى سولدات جاس جiگiتتiڭ قوس قولىن ارتىنا قا­يىرىپ، بۇيرا شاشىنان ۋىس­تاپ تارتىپ، جەلكەلەپ اكەتiپ بارا­دى...

اتالعان فوتو گازەت-جۋرنالداردا كوپ جارىق كوردi، تەلەەكرانداردان تالاي كورسەتiلدi. «بۇل جiگiت كiم بولدى ەكەن؟» دە­گەن سۇراق ساناعا سان رەت ورال­دى. سويتسەك، بۇل ازامات اس­تا­نا­دا­عى قاليبەك قۋانىش­باەۆ اتىن­داعى قازاق مۋزىكالىق-درا­ما تەاترىنىڭ ءارتiسi مەيرام قايسانوۆ ەكەن. كەشەگى جەلتوق­سان­شى، بۇگىنگى تانىمال ءارتىس وسىنداعى تاريحي فوتو جايلى بى­لاي دەدى:

– 1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى بولاتىن. سول كۇنi جاتاقحاناعا كە­شەۋiلدەپ ورالدىم. كەلسەم، بiر­­گە تۇراتىن جولداستارىم باق­­تىبەك قۇرمانعوجاەۆ، قۇر­مانعازى ايتمۇرزاەۆ، ساعىن­دىق جۇمادiلوۆتەر وتىر ەكەن. بۇلار مەنەن بiر-ەكi يت كويلەكتi بۇ­رىن توزدىرعان ساقا جiگiتتەر. ءوزارا بiردەڭەلەردi تالقىلاپ جات­قانعا ۇقسايدى. سالدەن كەيiن بولمەگە مۇحتار قاپالباەۆ كiرiپ كەلدi. ءوڭi ابىرجۋلى. «ستۋدەنتتەر جينالىپ، كوشەگە شىعىپ جاتىر»، دەدi اپتىعىپ. بiز دە دا­يىندالدىق. كوركەم سۋرەت كەس­كiندەمە فاكۋلتەتiنiڭ جiگiت­تەرi دەرەۋ لوزۋنگتەر دايارلاپ شى­عاردى. وعان ء«ار ەلدiڭ ءوز كوسە­مi بولۋ كەرەك» دەپ جازىپ تا قويدىق. ءسويتiپ، ىنتىعۋ مەن ۇرەي اراسىندا كوز iلiندiرiپ الدىق. كiم بiلگەن، وسىنداي ءتاتتi ۇي­قى­نىڭ كوپكە دەيiن ارمان بولىپ قالاتىنىن...

تاڭعى ساعات التى-جەتiلەر شاماسى. بiر توپ ستۋدەنت جاتاقحانا ماڭىنا جينالدىق. جولاي قازمۋ، مەديتسينا ينستيتۋتىن ارالاپ، iلەسەم دەۋشىلەردى قوسىپ الىپ، برەجنەۆ الاڭىنا بەت­تەدiك. دەنi جاستار. ەشتەڭەدەن تار­تىنار ەمەس. بويلارىن نامىس بيلەپ العان. ء«وز ەلiمiزدە ءوز ۇلتىمىزدىڭ ازاماتى باسشى بول­سىن!»، ء«ار ۇلتتىڭ ءوز كوسەمi بول­سىن!» دەپ ايعايعا باسىپ تۇر­مىز. بiر كەزدە جاستار ءشام­شiنiڭ «مەنiڭ قازاقستانىم» ءانiن شىرقاي جونەلدi. اسقاق ءان جاستار رۋحىن كوتەرiپ، نامىسىن قايراي تۇسكەن ءتارiزدi، شەرۋ ەكپiندەپ كەتتى. بiراق ءتارتiپ بۇزعان جوق.

شەرۋشىلەر ءبىر ورىندا تول­قىپ تۇرماي، قالانى ارالاۋعا كi­رiستi. اباي كوشەسiن بويلاي وتى­رىپ، لەنين (دوستىق) داڭ­عى­لىنا قاراي وتتiك. لەنين داڭعىلىنان تومەن قاراي جىل­جىدىق. ادامدار ءار جاقتان بiزگە قوسىلىپ جاتتى. قازپي-گە كەلدiك. اسكەري ادامدار ەسiكتi جا­ۋىپ ۇستاپ تۇر ەكەن. ولاردى قاق جارىپ ءوتiپ، iشتەگiلەردiڭ شىعۋىنا جاردەمدەستiك. سىرتقا شىققاندار بiزگە قوسىلدى.

ءتۇس اۋا ساپ تۇزەگەن اسكەريلەر الاڭعا جينالعان جاستاردى تىقسىرا باستادى. وعان قاراپ تۇرعان ءبىز جوق. بەيتانىس بiرەۋ كەلiپ، مەنi موينىنا مiنگiزiپ الدى. قولىمدا ۇران جازىلعان لوزۋنگتىڭ بiر شەتi. لوزۋنگتىڭ ەكiنشi شەتiن مەنەن ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن جەڭىس دەگەن جiگiت ۇستادى. ول دا بىرەۋدىڭ موينىنا ءمىنىپ العان. كەيىن وسى جىگىت 2،5 جىلعا سوتتالىپ كەتتi. اشىنعان جۇرت تارقار ەمەس. «قوناەۆ قايدا كەتتi، ءوز ەركiمەن كەتتi مە؟ شاقىرىڭدار. ءوز اۋزىنان ەستيiك»، دەپ ايعايلاعان داۋىس­تان قۇلاق تۇنادى. بiراق قارسى جاقتان ەش جاۋاپ جوق. بiز مiنبەگە جاقىنداپ، باسپالداقپەن جوعارى ورلەدiك. سول كەزدە بايقادىق، اق ءۇي جاقتان سامساعان اسكەر الاڭدى بەتكە الىپ كەلە جاتىر ەكەن. مۇزداي قارۋلانىپتى. ولار قولىندا ەشبiر قارۋى جوق جاندارعا شابۋىل جاسايدى دەپ استە ويلاماپپىز. بiز ەس جيىپ ۇلگەرگەنشە، قارسى جاقتان «العا!» دەگەن قاتقىل بۇيرىق ەستiلiپ، الگiلەر بiزگە لاپ بەردi. قيان-كەسكi قاقتىعىس باستالدى دا كەتتi. الاڭ ۋ-شۋ. قىپ-قىزىل قانعا بويالعان. جان ۇشىرعان شىڭعىرىس. قاڭسىراپ جاتقان ادامداردى اسكەريلەر ودان سايى­ن مەرتiكتiرiپ، الاڭنىڭ سىرتىنا قاراي سۇيرەپ اكەتiپ جاتتى... مەنiڭ دە جايىم شامالى ەدi. ەكi بۇيiردەن قاتار تيگەن سوققى ەسiمدi تاندىردى. ەسiمدi جيسام، الدەكiمدەر شاشىمنان تارتىپ، سۇيرەلەپ بارادى. قارسى الدىمدا شاقىرايعان جاپ-جارىق بىرنارسە كوز اشتىرمايدى. مىنا سۋرەت وسى وقيعانىڭ قالت ەتكەن ءبىر ءساتى.

سودان ءبارiمiزدi بiر ماشيناعا تيەپ، الىپ كەتتi. قايدا ەكەندiگiن ەشكiم بiلمەيدi. ايتەۋiر بiر جەرگە كەلiپ توقتادىق. Iشi دىم تارتقان، ءيىسى قولقانى قاباتىن تار بولمەگە اكەپ قاماپ قويدى. كەشىكپەي بiر-بiردەن تەرگەۋگە شاقىردى. مەنiڭ دە كەزەگiم كەلدi. جاۋ تۇسىرگەندەي قاھارلى ايداۋىل الدىنا سالىپ ايداپ كەلەدى. ءدالىزدى بويلاپ ءجۇرىپ كەلەمىن. تەمiرمەن تورلانعان كونە ەسiكتiڭ ار جاعىنان «مەنiڭ قازاقستانىم» ءانi ەستiلدi. كەنەت جۇرەگiمە قۋات قۇيىلعانداي بولدى. قايراتتانا ءتۇستiم. قانداي قيىندىق كورسەم دە مويىماۋعا بەل بۋدىم.

سودان ۇزاق-سونار تەرگەۋ باس­تالدى. العاشقى كۇنى: «اتى-ءجونiڭ كiم؟ مەكەن-جايىڭ قايدا؟ قايدا تۇراسىڭ؟ الاڭداعى وقي­عا­عا قاتىسىڭ بار ما؟» دەگەن ادەت­تە­گى سۇراق بولدى. ۋاقىت وتكەن سايىن تەۋگەۋشىلەر اۋىسا بەردى. مەنi بiر ەمەس، بiرنەشە تەرگەۋشi تەر­گەدi. سولاردىڭ iشiندە اق­كوزوۆ دەگەن فاميليا عانا ەسiم­دە قالىپتى. تەرگەۋ وسىلاي جال­عا­سا بەرگەندە ءسوزسىز سوتتالاتىن ەدىم. كەزدويسوق جاعداي مەنى قۇتقارىپ قالدى. جاتاقحانادا بiرگە تۇراتىن جiگiتتەر بiرiگiپ، مە­نىڭ اتىما تەلەۆيزور جالعا العان ەدىك. تەلەۆيزور جالداعان مەكەمە مەنىڭ پاسپورتىمدى الىپ قالىپ: «ينستيتۋتىڭا بارىپ انىقتاما قاعاز اكەل دە، پاس­پورتىڭدى ال» دەپ، قويا بەرگەن-ءتىن. سول انىقتامانى قالتاما سالىپ قويعام. كامەرادا بىرگە وتىرعان جىگىتتەر جوسپار قۇردىق: ء«بارىمىز سوتتالعانشا، ەبىن تاۋىپ قۇتىلۋدى ويلايىق. مەيرام سەن مىنا «انىقتامانى» كورسەتىپ، شە­رۋگە ەشقانداي قاتىسىم جوق، تەلەۆيزور الۋعا كەتىپ بارا جاتقام»، دەپ تەرگەۋشىگە جاۋا­پ بەر، دەدى. كەلەسi كۇنi تەرگەۋ باستالعاندا: «مەنiڭ شەرۋگە ەشقانداي قاتىسىم جوق. ءوز جا­يىممەن انىقتاما قاعازىن وت­كiزۋگە بارا جاتقانمىن. الاڭ­دا جينالعان ادامداردى كو­رiپ، «نە بولىپ جاتىر» دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن بارىپ، قول­عا ءتۇستiم»، دەۋدەن بiر تانبادىم. تەرگەۋشi قازاق مەنiڭ ايتقانىمدى تىڭداپ الدى دا: «بالام، بۇل وتiرiگiڭ ۇيقاستى ەكەن، وسى سوزiڭنەن تانبا» دەگەنى. اقىرى، وتiرiگiم ءساتتi شىعىپ، قاماۋدان بوسادىم. قاقپادان شىققان سوڭ دەنەم تiتiركەنiپ كەتتi. اياعىمدى iلبiپ باسىپ، جاتاقحاناعا ارەڭ جەتتiم.

وسىمەن تەرگەۋ ءبىتتى دەپ جۇر­گە­نىمدە، 1986 جىلدىڭ سوڭ­­­عى 31 جەلتوقسان كۇنى قا­يىرا شاقىرعان «پوۆەستكا» كەلدi. ەكىنشى رەت تەرگەۋ جاڭا­­دان باستالدى. باياعى بiر سارىن­دى سۇراقتار. تەرگەۋشى قايتالاۋدان جالىقپايدى، مەن ءوز ايتقانىمنان تانبايمىن. بىراق وتىرىگىم اشكەرەلەندi. شەرۋ كەزىندە تۇسىرىلگەن بەينەتاسپالاردى ءسۇزىپ قاراپ شىققان ەكەن، ءبىر جىگىتتىڭ موينىنا ءمىنىپ العان قولىمدا جالىندى ۇران، ايعايدى سالىپ مەن ءجۇرمىن. نە iستەيمiن؟ بۇلتارتپاس دالەل. مويىنداۋدان باسقا امال جوق.

ءبىر كۇنى سىرتتان سىپتىعىرلاۋ كەلگەن قازاق جىگىتى كىرىپ كەلدى. ول دا تەر­گەۋشى ەكەن. ماعان جاق­سى­لاپ قاراپ الدى دا: «وسى سەن قايراتتىڭ iنiسi ەمەسسiڭ بە؟» دەدi. ء«يا، قايراتتىڭ iنiسiمiن، ول – مەنiڭ اعام». ءسويتىپ، ويدا-جوقتا اعامنىڭ تەرگەۋشى دوسىنىڭ كومەگى ءتيىپ، امان قالدىم. ءبارىبىر ۇران كوتەرiپ، ۇرىسقا شىققانىم iزسiز قالمادى. وقۋدان شىعارىپ جىبەردى. ارتىنان رابيعا قانى­باەۆا، اسىلبەك ىقسانوۆ سىن­دى شا­راپاتى مول جايساڭ ۇستاز­دا­رىم­نىڭ ارقاسىندا وقۋعا قايتا قابىلدانىپ، امان-ەسەن ءبىتىرىپ شىقتىم ...

جەلتوقسانشى مەيرام يەبەك­ ۇلى قازىر ونەر قايراتكەرى، تا­نىمال ءارتىس، ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇر. 30- دان استام قويىلىمدا نەگىزگى رولدەردى سومدادى. كەشەگى سولدات سۇيرەگەن بۇيرا شاشى بۇگىن بۋ­رىل تارتقان. جان جارى گۇل­ميرامەن بىرگە جاپار اتتى ۇلىن ءوسىرىپ، ارقانىڭ ساۋمال اۋاسىن جۇتىپ، امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار