اق ۇيدەن اقورداعا دەيىن نەمەسە حالىقارالىق ساياساتتا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇر؟

COVID-19-دىڭ ىزعارى جاھاندىق ەكونوميكاعا وڭاي تيگەن جوق. اسىرەسە, تۋريزم سەكىلدى حالىقتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا تاۋەلدى سالالار تۇرالاپ قالدى. ءتىپتى ەنەرگەتيكا سەكتورى دا توقىراۋعا ۇشىراپ, الەمدىك نارىقتا مۇنايدىڭ العاش رەت مينۋس باعامەن ساتىلعانىنا كۋا بولدىق.

ساراپشىلاردىڭ بولجامى بو­يىنشا, الەمدىك ەكونوميكا كولەمى 5,2 پايىزعا كەمىگەن. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, جىل سايىن جەر-جاھان 2,5-3,4 پايىز ارالىعىندا دامىپ وتىرعان ەدى. تەك قىتاي عانا وتكەن جىلى 1,8 پايىزدىق ءوسىم كورسەتپەك. دەگەنمەن بۇل دا وسى ەلدىڭ جىل سايىنعى 6 پايىزدىق دامۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن.

بۇۇ بولجامىنا سۇيەنسەك, كە­دەي­شىلىك جاعدايىنا تۇسكەن تۇرعىن­داردىڭ سانى وتكەن جىلى 120 ميلليون ادامعا كوبەيگەن. بيىل شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى وسىنداي ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن كۇرەسۋى ءتيىس.

ءبىر قۋانتارلىعى, بىرنەشە كومپانيا شىعارعان ۆاكتسينا كوروناۆيرۋسقا قارسى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. دەمەك, 2021 جىلى الەم ەلدەرى جاپپاي ەكپە سالۋعا كىرىسەدى. ايتسە دە, حالىقارالىق قوعامداستىق ۆاكتسينانى جەتكىزۋ, ونى مەملەكەتتەر اراسىندا تەڭدەي ءبولۋ ماسەلەسىن ءالى تالقىلاپ جاتىر. بۇل پىكىرتالاس بيىل دا جالعاسىن تاباتىنى ءسوزسىز. ازىرگە اۋقاتتى ەلدەر ارتتا قالعان مەملەكەتتەرگە قول ۇشىن سوزۋعا كەلىسىپ وتىر. ايتىلعان ۋادەنىڭ قانشالىقتى ورىندالاتىنىن ۋاقىت كورسەتپەك.

بيىلعى باستى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – اقش پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي تۇردە اۋىسۋى. اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاعان دجو بايدەندى از جۇمىس كۇتىپ تۇرعان جوق. ونىڭ ساياسي پوزيتسياسى ايقىن جانە كەز كەلگەن ەلمەن ديالوگ ورناتۋعا دايىن. پرەزيدەنت دونالد ترامپ ءوز وكىلەتتىگى كەزىندە سىرتقى ساياساتتا وقىس شەشىمدەر قابىلداپ, اقش-تى عانا ەمەس, الەمدى دە اۋرە-سارساڭعا سالىپ قويعان-دى. بايدەن وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىس. سوندىقتان ونىڭ 2021 جىلعى سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارى نەگىزىنەن اق ءۇيدىڭ ساياساتىن بۇرىنعى ارناعا تۇسىرۋگە ارنالماق. ماسەلەن, دجو بايدەننىڭ العاشقى شەشىمى اقش-تى پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسۋ مەن اقش-تىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنان شىعۋىن توقتاتۋ بولماق. وعان قوسا, بايدەن 2015 جىلعى يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى قايتا قاراۋعا ءازىر. بۇدان بولەك, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قاتىستى كونسترۋكتيۆتى پىكىر ۇستانادى.

اقش-تىڭ 46-شى پرەزيدەنتى سونىمەن قاتار قىتايمەن اراداعى ساۋدا سوعىسىن توقتاتۋعا كۇش سالاتىنى انىق. ارينە, ەكى ەل بىردەن تاتۋلاسىپ, مامىلەگە كەلە قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بىراق بايدەننىڭ اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاۋىمەن جاعداي ءبىرجاما تۇراقتالادى دەگەن ءۇمىت باسىم.

دجو بايدەننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا ارنالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا رەسمي ۆاشينگتون يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى قايتا قاراپ, سولتۇستىك كورەيانى سابىرعا شاقىرۋعا ءتيىس. بۇل دا جاڭا پرەزيدەنتكە وڭايعا تۇسپەيدى.

ايتپاقشى, قاڭتاردا اقش سەناتى سايلاۋىنىڭ ەكىنشى تۋرى وتەدى. الدا-جالدا دجوردجيا شتاتىندا دەموكراتتار جەڭىسكە جەتپەسە, بايدەننىڭ پارتياسى پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىندا دا باسىم داۋىسقا يە بولا المايدى.

پاندەميا جاعادان العاندا, «برەكسيت» ەتەكتەن شالعان ەۋرو­پا­لىق وداق ءۇشىن دە جاڭا جىل ۇلكەن وزگەرىستەرمەن باستالادى. «قارت قۇرلىقتىڭ» نەگىزگى ۇيىمى 1 قاڭتار­دان باستاپ ۇلىبريتانيامەن قوشتا­سادى. ەكى تاراپ تا ۇزاق ۋاقىت بويى «برەكسيت» ماسەلەسىن وڭتايلى شەشە الماي كەلگەن. اقىرى رەسمي بريۋسسەل مەن داۋنينگ ستريت ورتاق مامىلە جاساسقان سىڭايلى. بىراق اعىلشىندار ءۇشىن كەلىسىمنىڭ قۋانىشىنان وكىنىشى باسىم بولعالى تۇر.

گەرمانيانىڭ «حريستيان دەمو­كراتيالىق وداعى» پارتياسى (CDU) 2021 جىلعى قاڭتاردا كونگرەسس وتكىزىپ, پارتيانىڭ جاڭا كوشباسشىسىن سايلايدى. سونداي-اق جاڭا باسشى كەلەر جىلى وتەتىن كانتسلەر سايلاۋىنا تۇسەدى. گەرمانيانىڭ ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى نەگىزگى مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, انگەلا مەركەلدىڭ ءىزباسارىن انىقتاۋ دا كارى قۇرلىقتاعى ماڭىزدى وقيعاعا اينالماق.

ويتكەنى بۋندەسكانتسلەر كەز كەلگەن ماسەلەدە ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىمەن قاتار, ەۋروپالىق وداقتىڭ دا مۇددەسىن قورعاۋدان استە شارشاعان ەمەس. سون­دىقتان ونىڭ ۇسىنىسىمەن وداق قۇرا­مىنداعى ەلدەردىڭ باسشىلارى دا ساناسادى.

سونداي-اق گەرمانيا ءۇشىن بىرقاتار ماسەلە بار. نەمىستەردىڭ قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى باسقا ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە قاراعاندا انا­عۇرلىم جاقسى. بۇدان بولەك, بەرلين بيلىگى رەسەيدەن كەلەتىن «سول­تۇستىك اعىن – 2» قۇبىرىنىڭ قۇرى­لىسىن اياقتاۋعا مۇددەلى. بىراق ەۋروپالىق وداق رەسەيگە دە, قىتايعا دا قىرىن قارايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى گەرمانيا بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ دە كوڭىلىن تاۋىپ, ءوز مۇددەسىن دە قورعاپ قالۋعا تىرىساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

جاڭا جىلدا ەۋروپالىق وداقتىڭ حالىقارالىق ساياساتى ميگراتسيا ما­سەلەسىن شەشۋگە باعىتتالماق. سوناۋ اراب كوكتەمىنەن باستالعان بوس­قىنداردىڭ كوشى ءالى كۇنگە باسىلعان جوق. كارى قۇرلىقتىڭ شەندىلەرى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە قانشا مارتە تالپىنعانىنىمەن, «اربانى دا سىندىرماۋدىڭ, وگىزدى دە ولتىرمەۋدىڭ» رەتى كەلەر ەمەس.

قازاقستان دا 2021 جىلى سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى. بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياسا­تىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. الداعى جىلى ەلىمىز قۇجاتتا ايتىلعان باسىم­دىقتاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرا بەرەدى.

تۇجىرىمداماعا سايكەس, قازاقستان تۇراقتى, ءادىل جانە دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپ قۇرۋعا جاردەمدەسۋگە, الەمدىك ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىككە تەڭ قۇقىلى ينتەگراتسيالانۋعا باسىمدىق بەرەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ جانە شەتەلدە تۇراتىن قانداستاردىڭ قۇقىقتارىن, ەركىندىكتەرى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇر.

مەملەكەتتىڭ سىرتقا اشىقتىعىن ىلگەرىلەتۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى سىرتقى جاعدايلار جاساۋ دا تۇجىرىمدامانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى.

قازاقستاندى پراكتيكالىق تۇر­عى­دا قىزىقتىراتىن بارلىق مەم­لەكەت­تەرمەن, مەملەكەتارالىق بىر­لەس­تىك­تەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن دوستىق, تەڭ قۇقىقتىق جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى دامى­تۋدى بىلدىرەتىن كوپۆەكتورلىق, پراگ­ماتيزم جانە بەلسەندىلىككە دەن قويادى.

كوپجاقتى كونسۋلتاتسيالار مەن كەلىسىمدەر نەگىزىندە جاھاندىق جا­نە وڭىرلىك ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن شەشۋدەگى حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى مەن ۇجىم­دىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان مۋلتيلاتەراليزمنىڭ وزەكتىلىگى ارتادى.

ترانسشەكارالىق سيپاتتاعى سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاتەرلەرگە دەن قويۋدا, جانجالداردى رەتتەۋدە, قاقتىعىستان كەيىنگى ەلدەردە بەي­بىت­شىلىكتى نىعايتۋدا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ينتەگراتسيالانعان تاسىلدەرىن ازىرلەۋدى بىلدىرەتىن ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيلەردەگى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ اجىراماس بايلانىسى كۇشەيە تۇسپەك.

سونداي-اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋعا جانە كليمات داعدارىسىنا قارسى كۇرەسكە ار­نالماق. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپى­ساياسي دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە اتاپ ءوتتى.

«يادرولىق قارۋى جوق ءاربىر مەملەكەتكە قاۋىپسىزدىكتىڭ زاڭدى تۇرعىدان مىندەتتى كەرى كەپىلدىكتەرى بەرىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. ءبىز «يادرولىق بەس­تىك­تىڭ» بارلىق مەملەكەتتەرىن ياد­رو­لىق قارۋدان تازا ايماقتار تۋرا­لى شارت­تىڭ ءتيىستى حاتتامالارىن, سو­نىڭ ىشىندە سەمەي شارتىن راتي­في­كاتسيا­لاۋعا شاقىرامىز», دەدى پرەزي­دەنت.

كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەس ماق­ساتىندا ەلىمىز ەكونوميكانى جانە كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ەسەبى­نەن 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز­داردىڭ قالدىقتارىن 15 پايىزعا ازاي­تۋدى كوزدەپ وتىر. بۇعان قوسا الداعى بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدە ەكى ميل­لياردتان استام اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋدى جوسپارلانعان.

قورىتا ايتقاندا, جاڭا جىلدا اق ۇيدەن باستاپ اقورداعا دەيىن اۋ­قىمدى شارۋا كۇتىپ تۇر. وسى ورايدا, حالىقارالىق قوعامداستىق بەيبىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى تۋ ەتىپ ۇستاپ, ىندەتتەن تۋىنداعان داعدارىستى ەڭسەرەتىنىنە سەنىم مول.