پاندەميانىڭ سالدارى مەن بيىلعى جىلدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى بولعانى جايلى تالاي جازىلدى, جازىلا دا بەرەدى. ويتكەنى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان داعدارىستىڭ سالقىنى تيمەگەن سالا جوق. ونى تولىق زەرتتەۋ مەن سارالاۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە.
كىبىسە جىل الەم كوشباسشىلارى ءۇشىن ناعىز سىناق بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. دەسەك تە, جىل باسى شەتەلدىك ىسساپارلارعا تولى بولعان ەدى. قاڭتاردا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساپارلاپ بارىپ, ەلىمىزدىڭ تاياۋ شىعىستاعى سەنىمدى سەرىكتەسىمەن بايلانىستى نىعايتا ءتۇستى. ق.توقاەۆ جاڭا لاۋازىمدا ءباا-عا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىندا ەلدىڭ ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن تانىستىردى.
ال اقپاندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلدى. اقش-تىڭ كورشىلەس رەسەي جانە قىتايمەن كۇردەلى قارىم-قاتىناسىنا قاراماستان, قازاقستانمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستى, ەكىجاقتى ىقپالداستىقتى دامىتۋدا تابىسقا جەتكەنى بەلگىلى.
الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ كەيىنگى جىلدارى شيەلەنىسە ءتۇستى. بۇل قۇبىلىسقا الاڭدايتىندار كوپ. قاۋىپسىزدىك – سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋدە باستى نازارعا الاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 56-شى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسىندا دا ءسوز بولدى. جىلدا 70-تەن استام ەلدىڭ كوشباسشىلارى جينالاتىن بۇل كەلەلى كەزدەسۋدىڭ ماقساتى – قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ. مۇنداي جوعارى دەڭگەيلى جيىنداردى مەملەكەتتەر باسشىلارىنا سىندارلى ديالوگ ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەيرەسمي الاڭ دەسە دە بولادى. كونفەرەنتسيا اياسىندا وتكەن پانەلدىك پىكىرتالاستا گەوگرافيالىق جاعىنان اسا ماڭىزدى تەرريتوريادا ورنالاسقان ەلدىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا ويىن ورتاعا سالدى.
جالپى, قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ بەدەلدى ۇيىمداردىڭ مىنبەرىندە ءسوز سويلەۋى – حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ داۋسى ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارتادى.
ق.توقاەۆ تاياۋدا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, ءاربىر ون جىلدىق اتقارعان ميسسياسى تۇرعىسىنان عاسىردىڭ جۇگىن ارقالاپ تۇرعانىن مالىمدەگەن ەدى. پرەزيدەنت ايتقانداي, ءۇشىنشى ون جىلدىقتا مەملەكەتىمىز شىن مانىندە, كەمەلىنە كەلىپ, الەمدىك ساياساتتىڭ تورىنە وزعانى راس.
نەگىزىندە, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ىلگەرىلەۋىنە ءۇمىت ارتتىرعان جىل باسى پاندەمياعا ۇلاستى. ءوز مەملەكەتىمەن الەك بولعان باسشىلار شەكارانى جابۋ سەكىلدى اسا قيىن شەشىمدى قابىلداۋى كەرەك بولدى. ىندەتپەن كۇرەستە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ەنگىزەردە ءبىر-بىرىنە قارايلاستى, تاجىريبە الماستى. پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋالي جاقىندا «ەگەمەنگە» بەرگەن سۇحباتىندا ق.توقاەۆتىڭ بيىل 9 حالىقارالىق جيىنعا قاتىسىپ, تەلەفون ارقىلى 30-دان استام ەلدىڭ باسشىلارىمەن سويلەسكەنىن مالىمدەدى. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ ساتتە سىننان سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن قازاقستان الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتى ساقتاپ قالۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
بيىل, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «2020-2030 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلدى. وندا «سىرتقى پەريمەتردە مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ, ءاربىر ازاماتتىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ مەن قورعاۋعا نازار اۋدارۋدى كۇشەيتۋ قاجەت» دەگەن جولدار بار.
مامىر ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكىزگەن جيىندا ق.توقاەۆتىڭ ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جوباسىنا قاتىستى «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ, قۇجاتتى قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتقانى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى ەسىمىزدە. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆياچەسلاۆ نيكونوۆتىڭ سوزىنە قاتىستى ۇستانىمىن دا نوتا ارقىلى جەتكىزدى. مۇنى سوڭعى كەزدە رەسەيلىك ساياساتكەرلەردىڭ قازاقستانعا قاتىستى ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرىنىڭ جيىلەپ كەتۋىنە بايلانىستى جاسالعان قادام دەپ تۇسىنەمىز. ساۋىردە قىتاي سايتىندا جاريالانعان «قازاقستان نەگە قىتايعا ورالۋدى قالايدى؟» دەگەن سيپاتتاعى ماقالا دا نارازىلىق نوتاسىنا تۇرتكى بولعان-دى.
جالپى, تەحنولوگيانىڭ, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ دامۋىمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى اقپاراتتىق كەڭىستىك جىلدان جىلعا شيەلەنىسىپ كەلەدى. بوس قاڭقۋ ءسوز بەن ارازدىق تۋدىرۋعا تىرىساتىن پىكىرلەردى باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىلايشا ەل اراسىندا وزگە مەملەكەتتەرگە قاتىستى تەرىس وي دا قالىپتاسىپ جاتادى. حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى مەن پىكىرى سىرتقى ساياساتقا اسەر ەتپەي قويمايدى. سول سەبەپتى دە نارازىلىق پەن الاۋىزدىق تۋدىرعان ماسەلەلەرگە قاتىستى جىلدام ارەكەت ەتكەن ماڭىزدى.
پاندەميا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا ءبىرشاما قيىندىق تۋدىرعانىمەن, ىندەتتىڭ ءورشۋى ەلدەر اراسىنداعى ادامگەرشىلىك, مەيىرىم سەكىلدى قۇندىلىقتاردى قايتا جانداندىردى. گۋمانيتارلىق كومەك دەگەننىڭ ءوزى, اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا ادامگەرشىلىك قاعيداسىنا سۇيەنەدى. كومەك جىبەرۋدەگى نەگىزگى ماقسات ءوزىڭنىڭ جومارتتىعىڭدى كورسەتۋ ەمەس, قيىن جاعدايدا قالعاندارعا رياسىز نيەتىڭدى ءبىلدىرۋ. قازاقستانعا قانشاما ەل, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قايىرىمدىق قورلار گۋمانيتارلىق كومەك جىبەرسە, ەلىمىز دە شاماسى كەلگەنشە وزگەگە قول ۇشىن سوزىپ, جاردەمىن ايامادى.
بيىلعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپى ساياسي دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, بىرقاتار ۇسىنىس ءبىلدىردى. الەم ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ورنىن نىعايتا تۇسۋدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل سالاداعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى جەكە باسىنىڭ بەدەلى دە زور ىقپالىن تيگىزگەنى انىق
وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى باس ۆەدومستۆوسىنىڭ ءبىر جىلدىق جۇمىسىنا دا توقتالىپ وتسەك. بيىل حالىقارالىق ارەناداعى باستى جەتىستىكتىڭ ءبىرى – قايرات ءابدىراحمانوۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى لاۋازىمىنا سايلانۋ ەكەنى ءسوزسىز.
قازاقستاندىق ديپلومات قايرات ءابدىراحمانوۆ ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى لاۋازىمىنا سايلاندى. بۇل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىنىڭ دالەلى.
قايرات ءابدىراحمانوۆ شەتەل ساياساتكەرلەرىنە بەلگىلى, ديپلوماتيالىق ورتادا ءوزىن قالىپتاستىرعان تۇلعا. ول سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى وكىلى, سونىمەن بىرگە ەقىۇ-داعى قازاقستاننىڭ وكىلى قىزمەتىن اتقاردى. ەلشى رەتىندە ءابدىراحمانوۆ ءار جىلدارى يزرايلدە, اۋستريادا جۇمىس ىستەگەن.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا سايكەس, جوعارعى كوميسسار ءوز ەلىندەگى بۇكىل لاۋازىمداردان بوساتىلىپ, تاۋەلسىز جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سول سەبەپتى قايرات ءابدىراحمانوۆ شۆەتسيا كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنەن, قازاقستاننىڭ دانيا كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارۋدان بوساتىلدى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بيىل اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك تۇرعان – ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ جونىندەگى حاتتاماعا قوسىلۋ. ناقتىراق ايتساق, سەنات كۇنى كەشە عانا ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا مىندەتتەيتىن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالادى. سوعان سايكەس, بۇدان بىلاي ەلىمىزدە ءولىم جازاسى الىنىپ تاستالدى.
ايتا كەتەرلىگى, بۇل باستامانى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرگەن بولاتىن. بيىل پرەزيدەنت بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپىساياسي دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە وسى ماسەلەگە ەرەكشە توقتالدى.
ء«ومىر سۇرۋگە جانە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە دەگەن ىرگەلى قۇقىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماسىنا قوسىلۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىق», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.
بۇدان بولەك, ەلىمىز بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتتى. ماسەلەن, قىركۇيەكتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىنىڭ توراعالىعىمەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنە (اوسشك) مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ بەينەكونفەرەنتسيا فورماتىندا وتىرىسى ءوتتى. كەزدەسۋدە اوسشك-تەگى توراعالىق تاجىكستاننان قازاقستانعا تابىستالدى.
سونداي-اق تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەر توبىنىڭ (تشجدە) جىل سايىنعى مينيسترلەر اراسىنداعى وتىرىسى ءوتتى. قازاقستان 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان تشجدە توبىنىڭ جاھاندىق توراعاسى بولىپ سايلاندى. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا توپ ەلدەرىنىڭ پروبلەمالارىن, ونىڭ ىشىندە الەمدىك نارىقتاردان الىستىعىمەن جانە ترانزيتتىك ەلدەرگە تاۋەلدىلىگىمەن بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋدەگى پروگرەستى جەدەلدەتۋ جونىندەگى جول كارتاسى قابىلداندى. قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستاماسىمەن جاسالعان قۇجات 2024 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە وسى مىندەتتەردى جەدەل ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە ىقپال ەتەدى.
بيىلعى جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەككەن وتانداستارىمىزعا كومەك قولىن سوزۋعا ارنالدى. ماسەلەن, ىندەت ءورشىپ تۇرعان كەزدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولعابىس كورسەتۋىمەن 30 مىڭنان استام ازاماتىمىز ەلگە ورالدى. ۆەدومستۆونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 380 رەيس ارقىلى شەتەلدەردە قالىپ قويعان قازاقستاندىقتار ەلگە كەلدى. سانيتارلىق اۆياتسيا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى كومەككە مۇقتاج 29 ازاماتىمىزدى اكەلدى.
مەرۋەرت بۇركىتباي,
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
