مادريد – وقىرمانداردىڭ كوپشىلىگى XXI عاسىر كەلگەن كەزدەگى قۇلشىنىستى ءالى ۇمىتپاعان شىعار. سول ءسات ۇلكەن ۇمىتتەردىڭ, شابىتقا تولى پىكىرلەردىڭ, باتىستىڭ شىنايى باتىلدىعى كەزەڭى ەدى. تاريحي تۇرعىدا ايتار بولساق, كوزدى اشىپ جۇمعانشا زامان رۋحى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالماي تۇرىپ-اق وزگەرىپ شىعا كەلەدى. الەمنىڭ كوپ بولىگى ءۇشىن بۇل عاسىر ءتۇڭىلۋ مەن كوڭىلدى قالدىرعان داۋىرگە اينالدى. قازىر كوپشىلىك كەلەشەككە سەنىممەن ەمەس, قاۋىپپەن قارايدى.
جيىرما جىل بۇرىن ءاربىر ساياسي جانە ستراتەگيالىق سۇراقتىڭ جاۋابى جاھاندانۋ بولاتىن. بىراق بۇل زاڭدى ءارى قولداۋعا لايىق ماقسات ەكەنىنە قاراماستان, ونى قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى ىرگەتاس قالاي المادىق. 2008 جىلعى ۇلكەن داعدارىس پەن قازىرگى پاندەميا سەكىلدى اپاتتار ءوزارا تاۋەلدىلىكتىڭ ارتۋى مەيلى قارجىلىق, مەيلى ۆيرۋستىق بولسىن, زارداپتىڭ دا كوبەيەتىنىن كورسەتتى. وعان قوسا مامانداندىرۋ مەن گيپەر-تيىمدىلىك السىزدىكتىڭ سەبەبىنە اينالۋى ىقتيمال. مۇنى بيىلعى ىندەت دالەلدەدى. سونداي-اق ساياسي وففشوردىڭ سالدارىنا دا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلگەن جوق.
2000 جىلى «رەفورما پارتياسىمەن» دونالد ترامپ ءوزىنىڭ العاشقى پرەزيدەنتتىك كامپانياسىن جۇرگىزگەندە, ول 2016 جىلى ساياسي ساحناعا قايتا ورالىپ, رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ەركىن ساۋداعا قارسىلىق تانىتىپ, پرەزيدەنتتىككە سايلاناتىنىن ەشكىم كۇتكەن جوق. كۇتپەگەن جەردەن, ادام ءسميتتىڭ «حالىقتار بايلىعى» كىتابىندا ايتىلعان, بىراق نازاردان تىس قالعان ەسكەرتپەسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتتى. ء«ار حالىق وزدەرى ساۋدا جاسايتىن باسقا حالىقتاردىڭ بايلىعىنا قىزعانىشپەن قاراپ, ولاردىڭ تابىسىن ءوزىنىڭ شىعىنى دەپ ەسەپتەدى».
مىڭجىلدىقتار تۇيىسكەن تۇستا اقش بىرەۋگە قىزعانىشپەن قاراپ, قاۋىپكە جول بەرەتىن ەل سەكىلدى كورىنبەگەن ەدى. اقش گەگەمونياسىنىڭ التىن عاسىرىن اياقتاپ, ەل باسقارمايتىن ادامداردىڭ دا زيان كەلتىرۋگە قابىلەتتى ەكەنىن اڭعارتقان 11 قىركۇيەكتەگى تەرروريستىك شابۋىلعا دەيىن ءالى ءبىر جىل بار-تۇعىن. الداعى گەوساياسي تۇيتكىلدەن حابارسىز, پرەزيدەنتتىككە جاڭادان سايلانعان دجوردج بۋش رەسەيلىك ارىپتەسى ۆلاديمير ءپۋتيندى ماقتادى. سول ۋاقىتتا رەسەي «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» بەلسەندى مۇشەسى ەدى, سولتۇستىك كورەيا رەسمي تۇردە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىن قولدايتىن. يراننىڭ قۇپيا يادرولىق ارەكەتتەرى ءالى باستالماعان-دى. ەكونوميكاسى اقش-تان الدەقايدا ارتتا قالعان قىتاي 2001 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەمەس-ءتى.
سودان بەرى الەمدە كوپتەگەن وزگەرىس بولىپ, بەدەرلى ءىز قالدىردى. 2001 جىلى جاھاندىق كومىرتەگى گازىن شىعارۋدىڭ 23 پايىزى اقش-قا, 13 پايىزى قىتايعا تيەسىلى ەدى. بىراق پارنيكتى گازدى ەڭ كوپ شىعاراتىن ەكى ەلدىڭ 2006 جىلى ورنى اۋىستى. كەيىنگى مالىمەتكە سۇيەنسەك, اقش-قا جالپى شىعارىلىمنىڭ 15 پايىزى تيەسىلى. ال قىتايدا بۇل كورسەتكىش 28 پايىزعا تەڭ (دەگەنمەن قىتايداعى جان باسىنا شاققانداعى شىعارىلىم اقش-تاعى دەڭگەيدەن الدەقايدا از).
ادامزاتتىڭ جىل سايىنعى CO2 گازىن شىعارۋى ارتىپ كەلەدى, جازداعى اركتيكا مۇز جابىنى 2001 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ازايدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى – قازىر باسى اشىق ماسەلە. XXI عاسىردا تۋعان ساياسي بەلسەندى بۋىن تەز ارادا شەشىم قابىلداۋعا شاقىرادى.
كەيىنگى 20 جىل كولەمىندە باسقالارمەن قارىم-قاتىناسىمىز رەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدا وزگەردى. ينتەرنەت بۇكىل جەردە بار, الەۋمەتتىك جەلىلەر ۋاقىتىمىزدىڭ بيلەۋشىسىنە اينالدى. كۇتكەن ناتيجە اكەلمەسە دە, 2010 جىلعى «اراب كوكتەمى» جاڭا تەحنولوگيانىڭ دەموكراتيالىق الەۋەتىن كورسەتتى.
بىراق قازىر تسيفرلى قۇرالداردىڭ زياندى اسەرىن دە بىلەمىن. تابىسقا نەگىزدەلگەن الگوريتمدەر ونلاين الاڭ قۇرۋعا كومەكتەسىپ, قوعامدىق پىكىرتالاسقا ۇلكەن زاردابىن تيگىزدى. تسيفرلى سالا ويى بۇزىق ويىنشىلار ءۇشىن تاپتىرماس الاڭعا اينالىپ, «گيبريدتى سوعىس» جۇرگىزۋگە, كيبەرشابۋىل جاساپ, كەڭ كولەمدەگى جالعان اقپارات تاراتۋعا جول اشتى.
ەۋروپا تسيفرلاندىرۋدىڭ زيانىن باسقالارعا قاراعاندا قاتتى تارتتى. ۇلتشىل پوپۋليزم كەيىنگى جىلدارى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, سىڭارجاقتىلىق قوعامىمىزعا كەسىرىن تيگىزدى. عاسىر باستالعانداعى وپتيميزم 2002 جىلى ەۋرونىڭ قولدانىسقا ەنۋى مەن 2004 جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇشەلەرى 10 ەلگە ۇلعايۋىمەن جالعاسسا دا, وزگەرمەيتىن توتەنشە جاعدايعا جول بەردى. ەۋرو مەن بوسقىندار داعدارىسىنان باستاپ, وداق قۇرامىنان شىعۋدىڭ العاشقى وقيعاسىنا – «برەكسيتكە» دەيىنگى ماسەلەلەر وزەكتى. كەلىسە الماۋ ءبىر-بىرىمىزبەن تىزە قوسۋ قاجەت تۇستا ۇلعايىپ, اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى ساياسي جانە گەوساياسي كۇشتەردىڭ الماسۋىنا جول اشتى.
بىراق كوپتەگەن ەلگە تاراعان مۇنداي قيىنشىلىقتىڭ ىنتىماقتاسا قول جەتكىزگەن تابىسىمىزدى قۇرتۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. 2001 جىلمەن سالىستىرعاندا 2019 جىلى ورتاشا جاس ۇزاقتىعى الەمدە 67-دەن 73 جاسقا ءوستى. افريكادا 53-تەن 63-كە كوبەيدى. وسى ورايدا, بيلىكتەگى ايەلدەر سانى دا ايتارلىقتاي ارتتى. 2019 جىلى الەمدە 19 ايەل جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارادى (بۇل ءالى دە از بىراق).
وعان قوسا اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان دجو بايدەن قاڭتاردان باستاپ اق ۇيگە كىرەدى. ءسويتىپ, بۇكىل الەم ەلدەرى پاريج كليمات كەلىسىمىن قايتا قولداماق. ءوز كەزەگىندە, ەو قيىندىقتارىن جۇيەلى تۇردە ينتەگراتسيا جۇرگىزۋ ارقىلى شەشىپ جاتىر. COVID-19-بەن كۇرەسكە ارنالعان جاڭا قوردىڭ قارجىسى گرانت تۇرىندە جارتىلاي بەرىلە باستايدى.
ءتۇرلى ستسەناريلەر تۋرالى ويلانۋ كوزقاراسىمىزدى كەڭەيتۋگە جانە جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى. ماسەلەن, قارقىندى يندۋستريالاندىرۋ ارقىلى جۇزدەگەن ميلليون ادامدى كەدەيلىكتەن قۇتقارعان قىتايدىڭ ءتاسىلى بولماعاندا جاھاندىق ەكونوميكا ۇلى رەتسەسسيادان قالاي قالپىنا كەلەر ەدى؟ ەگەر قازىرگى پاندەميا 20 جىل بۇرىن بولعاندا, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق سالالاردى قورعاۋعا قاجەتتى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار بولماعاندا نە ىستەر ەدىك؟
2020 جىل اياقتالىپ, XXI عاسىردىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعى باستالار تۇستا ساتسىزدىكتەرىمىز بەن تابىسىمىزدى سارالايتىن ۋاقىت تۋدى. كەلەشەككە كوز جىبەرگەندە جاڭا مىڭجىلدىق باستالعانداعى بالاڭ كوڭىلدەن قۇتىلۋىمىز كەرەك.
الداعى جىلدارى گەوساياسي كوپجاقتىلىق حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقپەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. بۇل ادامزات وركەنيەتىنىڭ كەپىلى. سونداي-اق تسيفرلى قوعامىمىزعا تۇسكەن سىنالاردى جوندەپ, تابيعاتپەن ۇندەسۋىمىز قاجەت. 2020 جىل بەيمازا عاسىردان ساباق الاتىن ءسات پە, الدە جامانشىلىقتىڭ باستاۋى ما؟ ونى انىقتاۋ – ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا.
حاۆەر سولانا,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى بۇرىنعى جوعارعى وكىلى, ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
