قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى" اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋ قورىتىندىلارىن شىعارا وتىرىپ, الدىمىزداعى 40 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ دامۋ كوكجيەكتەرىنە باعدار بەردى. پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ» دەي كەلە, «قازاقستان–2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى 7 باعىتىن بەلگىلەگەن بولاتىن. سونىڭ 4-ءۋىن «ءبىلىم مەن كاسىبي ماشىق – زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ, كادرلاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باعدارى» دەپ اتاپ, ەلباسى باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن ناقتى كورسەتتى.
قۋاتتى قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز!
ءبىلىم بەرۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى
ول قانداي بولۋى كەرەك؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى" اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋ قورىتىندىلارىن شىعارا وتىرىپ, الدىمىزداعى 40 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ دامۋ كوكجيەكتەرىنە باعدار بەردى. پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ» دەي كەلە, «قازاقستان–2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى 7 باعىتىن بەلگىلەگەن بولاتىن. سونىڭ 4-ءۋىن «ءبىلىم مەن كاسىبي ماشىق – زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ, كادرلاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باعدارى» دەپ اتاپ, ەلباسى باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن ناقتى كورسەتتى.
ول ءۇشىن ۇكىمەتكە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى باسىمدىقتاردىڭ نەگىزگىسى رەتىندە ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋدى جانە زاماناۋي تەحنيكالىق ماماندىقتار جۇيەسىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ياعني, ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنىڭ ءتيىمدى دامۋىن ءبىز ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىنىڭ كەپىلى جانە ەگەمەندىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنىڭ شارتى دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.
الەمدە ءوز دامۋى بارىسىندا ءبىلىم سالاسىندا ءتيىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ, سولاردىڭ ناقتى جەمىسىن كورىپ وتىرعان مەملەكەتتەر از ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە فينليانديا, نورۆەگيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, مالايزيا, سينگاپۋر مەملەكەتتەرى الدىڭعى قاتاردا تۇر جانە دە ولار تەك وزدەرىنە ءتان ۇتىمدى ءبىلىم جۇيەسىن قۇرا بىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز ءۇشىن وسى مەملەكەتتەردە ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردان باستى ۇيرەنەتىن نارسە – ولار ءاربىر وزگەرىستەردى زامان تالابىنا, ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىنا, تاريحي قالىپتاسقان ۇلتتىق داستۇرگە ءسايكەستەندىرۋدى ماقسات تۇتقان. ءاربىر قادامىن ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرا وتىرىپ, تۇبىندە ءار وقۋشىنىڭ تالعامىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان وقىتۋ باعدارلامالارىن جاساعان.
قازاقستاندىق ساراپشىلار, ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى وسى مەملەكەتتەردەگى ءبىلىم مودەلىن زەرتتەپ, ءتيىمدى جاقتارىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەنگىزۋدى ۇسىنىپ تا ءجۇر. مىسال رەتىندە, نورۆەگيا مەملەكەتىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىنەن مالىمەتتەر بەرىپ, ونى ءبىزدىڭ جاعدايمەن سالىستىرعان ساراپتامانى كوپشىلىك نازارىنا بەرۋدى ءجون كوردىم. نورۆەگيانىڭ مۇنايلى قالاسى – ستاۆانگەردە تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن 2006 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءوزىم دە ءىسساپاردا بولعانىم بار, سوندىقتان ءوزىم كوزىممەن كورگەن ءۇردىستى وي ەلەگىنەن وتكىزدىم.
نورۆەگيا مەملەكەتىندە كەلەسى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيلەرى بار: باستاپقى ءبىلىم بەرۋ, ورتا ءبىلىم جانە جوعارى ءبىلىم.
باستاپقى ءبىلىم دەڭگەيى 1-دەن 7-سىنىپقا دەيىن سوزىلعان, سول 7 جىل بويى بالالارعا 1 مۇعالىم ساباق بەرەدى. بالالار مەكتەپكە 6 جاستان بارادى. ونداي ۇزاق بولۋدىڭ سەبەبى – وقۋ باعدارلامالارىنىڭ جەڭىلدىگىندە (بىزبەن سالىستىرعاندا), ونىڭ بالانىڭ جالپى دامۋى ءۇشىن عانا جاساقتالعانىنا بايلانىستى. مىسالى, ارىپتەردى ۇيرەتكەندە ولاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ەرەكشە ءتۇسىندىرىپ, مىسالدارمەن قانىقتىرىپ, ءاربىر ءارىپتى ۇيرەنۋگە كەمىندە 1 اپتا ۋاقىت جۇمسالادى. وسىلايشا 1 جىل بويى تەك ارىپتەردى ۇيرەنسە, ال 3-سىنىپقا دەيىن اريفمەتيكادان تەك الۋ مەن قوسۋ, ال كوبەيتۋ مەن ءبولۋدى تەك 3-4 سىنىپتاردا وتەدى (كەڭەستىك داۋىردە بىزدە دە الىپپەنى 1 جىل ۇيرەتۋشى ەدى, ال قازىر 4 ايدا اياقتايدى).
باستاپقى دەڭگەيدە بالالاردىڭ قانداي دا ءبىر قۇقىقتارىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋ وتە قاتاڭ قاداعالانادى. مىسالى, ءۇي تاپسىرماسى تىم از بەرىلەدى, وقۋشى تاقتا الدىنا شىعىپ ساباق ايتپايدى, تاقپاقتار جاتتاۋ مۇلدەم بەرىلمەيدى دەسە بولادى. سونىمەن قاتار, حيميا, فيزيكا, دۇنيەجۇزىلىك تاريح, كوركەم ادەبيەت جانە ت.س.س. پاندەر تەك 8-سىنىپتان وقىتىلادى.
قازاقستاندىق ءبىلىم دەڭگەيلەرىنىڭ ىشىندە نورۆەگيادا جوق مەكتەپالدى دايارلىق دەگەن ساتى بار. ەگەر وسى سولتۇستىك ەلىنىڭ تاجىريبەسىنىڭ جاقسى جاقتارىن الۋعا تالپىنساق, 1-3 سىنىپقا دەيىنگى وقۋ باعدارلاماسىن جەڭىلدەتۋ قاجەت, سوندا مەكتەپالدى دايارلىقتىڭ ەش قاجەتى بولمايدى. شىن مانىندە, كۇنىنە 3-4 ساعات جوسپارلانعان مەكتەپالدى دايارلىقتاعى دارىستەرمەن بارلىق بالالار قامتىلماعان, وقۋلىقتار مەن ساباقتاردىڭ مازمۇنى 1-سىنىپتىڭ باعدارلاماسىن قايتالايدى, ءتىپتى بالالاردىڭ بارلىعىنا كىتاپتار مەن ارنايى داپتەرلەرى جەتىسپەيدى, ولاردىڭ كوبىن اتا-انا ءوزى ساتىپ الۋى ءتيىس جانە ت.ب. كەمشىلىكتەرى جەتىپ ارتىلادى. سايىپ كەلگەندە, مۇندا بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز جۇمسالىپ جاتىر-اۋ دەگەن وي تۋادى.
كاسىبي باعدارىن تاڭداۋ جۇمىستارى مەكتەپتەردە 9-10 سىنىپتا باستالادى, سول كەزدە وقۋشىلار جالپى ءبىلىم بەرەتىن باعىت, تەاتر, سپورت جانە دەنە تاربيەسى, مەديتسينا جانە الەۋمەتتىك جۇمىس, ونەر, ديزاين جانە قولونەر, اۋىل شارۋاشىلىعى, بالىق اۋلاۋ, ورمانشىلىق, قوناقۇي قىزمەتى, قوعامدىق تاماقتانۋ, قۇرىلىس, ءوندىرىستىك قۇرىلىس, ەلەكتروتەحنيكا, مەتالل وڭدەۋ جانە سلەسارلىق ءىس, پوليمەرلەردى وڭدەۋ, اعاش وڭدەۋ جانە ستوليارلىق ءىس, باق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار, ساۋدا مەنەدجمەنتى سىندى بازالىق كۋرستاردىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاڭدايدى. وسى بازالىق كۋرستاردى ۇزدىك اياقتاعاندار ماماندىعى بويىنشا تەرەڭدەتىلگەن كۋرستارعا جىبەرىلەدى.
وسىلايشا, 9-10 سىنىپتاردا وقۋشى العاشقى كاسىبي شىڭدالۋدان وتەدى + 1 جىل وندىرىستە تاجىريبەدەن وتەدى (ستيپەنديا الادى), ءسويتىپ, ماماندىق يەسى بولىپ شىعادى. ال ەگەر ورتاشا جالاقى تولەيتىن تاجىريبەنى تاڭداسا – وندا 2 جىل وندىرىستە بولادى. سونىمەن قاتار, كەز كەلگەن وقۋشى قىسقارتىلعان كۋرستاردا دا ماماندىق الۋعا مۇمكىندىگى بار.
وسىنداي وقۋ تاجىريبەلەرىنە قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ وندىرىستىك بازاسىن پايدالانۋعا بەرگەن مەكەمەلەرگە مەملەكەتتەن ارنايى دوتاتسيالار تولەنەدى.
بارلىق تاجىريبەدەن وتكەن وقۋشىلار ارنايى ەمتيحان-تەست تاپسىرىپ, ماماندىعى بويىنشا بىلىكتىلىك سەرتيفيكاتىن الادى جانە ول سەرتيفيكات نورۆەگيا مەملەكەتى اۋماعىندا جۇمىسقا تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
وسى جوعارىدا اتالعان ءاربىر ساتىداعى وقۋ تولىعىمەن مەملەكەت ەسەبىنەن جۇرەدى, ياعني اقىسىز. مىنە, ءبىلىم بەرۋدىڭ نورۆەگتىك مودەلى وسىنداي. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى نورۆەگيامەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا ارتتا دەۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, وندىرىستىك ءتاجىريبەدەن (پراكتيكا) ءوتۋ تەتىكتەرى زاڭداستىرىلماعان, جۇمىس بەرۋشىلەردى بۇل ۇردىسكە قىزىقتىرۋ قارالماعان. ياعني, ەڭ باستى ماسەلەنى – پراكتيكاعا وقۋشىلاردى قابىلداۋعا مەكەمەلەردىڭ قۇلقىن (موتيۆاتسيا) ارتتىرۋدى شەشە الماي وتىرمىز.
ەكىنشىدەن, كوللەدج ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قانداي دا ءبىر پراكتيكانى ۇيىمداستىرۋ تولىعىمەن وقۋ ورنى باسشىلىعىنا جۇكتەلگەن. جەكە ءوزىنىڭ نەمەسە باسقانىڭ بەدەلىن سالىپ, مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن جاعالاپ, پراكتيكانىڭ كەلىسىمشارتتارىن جيناقتاۋ – ءار وقۋ جىلىنداعى ديرەكتوردىڭ باس اۋرۋى. ال سولاي جيناقتالعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا وتكىزىلەتىن پراكتيكانىڭ ساپاسى تۋرالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ۇشىنشىدەن, كوللەدجدەردىڭ وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى تىم جۇتاڭ جانە ءوندىرىستەن ارتتا قالىپ قويعان. ەڭ جاڭا, تىڭ يدەيا مەن يننوۆاتسيالار نەگىزىندە جاساقتالعان قوندىرعىلاردىڭ تەك ينتەراكتيۆتى بالاماسىن, ياعني كومپيۋتەرلىك ۆەرسياسىن عانا كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, وڭىرلەردە كوللەدجەردىڭ سانى ءالى از. مىسالى, نورۆەگيانىڭ 150 مىڭ تۇرعىنى بار ستاۆانگەر قالاسىندا 32 كوللەدج بار, ال مۇنايلى ولكە – ماڭعىستاۋ وبلىسىندا بارلىعى 21 كوللەدج بولعان, سوڭعى كەزدە كاسىپتىك ليتسەيلەردى كوللەدجگە اۋىستىرعاننان كەيىن بارلىق سانى 24-كە جەتتى.
تورتىنشىدەن, كوللەدجدەرگە ساباق بەرۋ ءۇشىن وندىرىستەن ماماندار تارتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى جوق. نورۆەگيادا وقۋ ورىندارىنا ءدارىس بەرۋگە وندىرىستەن ەڭ مىقتى جانە بىلىكتى ماماندار عانا شاقىرىلادى, ولاردىڭ بۇرىنعى جالاقىسى ساقتالادى.
بەسىنشىدەن, شەتەلدەردەگى وزىق ءتاجىريبەلەرمەن تانىسۋ قارقىنى جاعىنان (شەتەلگە ىسساپارلارعا مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك كوللەدجدەردىڭ بارلىعىنىڭ باسشىلارى باردى دەۋگە نەگىز بار) الدىمىزعا جان سالماساق تا, ولاردى ءوزىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىنا ەنگىزۋ ماسەلەسى كەنجە قالۋدا. ءتىپتى, جاڭادان اشىلعان بىرلەسكەن جوبالاردى ءوز دەڭگەيىندە قولداپ, ولاردىڭ الەۋەتىن تولىققاندى پايدالانا الماي وتىرمىز. مىسالى, 2009 جىلى اقتاۋ قالاسىندا «اقتاۋ ترەنينگتىك ورتالىعى» (اتو) بىرىككەن قازاقستاندىق-نورۆەگيالىق حالىقارالىق وقۋ ورتالىعى رەتىندە اشىلدى. نەگىزىنەن حالىقارالىق دارەجەدەگى ديپلومى بار «ەلەكترمەن-گازبەن دانەكەرلەۋشىلەردى» جانە «مەتالل قۇرىلعىلارىن قۇراستىرۋشىلاردى» دايىندايدى. اتو 2012 جىلدىڭ اقپانىندا حالىقارالىق دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى (IIW) مەن KazWeld اسسوتسياتسياسىنىڭ اۋديتىنەن ءوتىپ, «حالىقارالىق دانەكەرلەۋشى» (IW) دەگەن ديپلومدى بەرۋ قۇقىعىنا يە بولعان. ال وسىنداي بىلىكتى جۇمىسشى مامانداردى دايىندايتىن وقۋ ورتالىعىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋدىڭ تەتىكتەرى قارالماعان, سوندىقتان ورتالىق ءوز كۇنىن ءوزى كورۋدە. سايىپ كەلگەندە, بۇل ورتالىقتى كەڭەيتىپ, ايماقتىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىپ, وسىلايشا, ەڭبەك ۇجىمدارىندا جۇرگەن شەتەل جۇمىسشىلارىن بىلىكتى قازاقستاندىقتارمەن بىرتىندەپ الماستىرۋعا بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, جاۋاپتى مەمورگاندار ماسەلەنى تىڭعىلىقتى شەشۋ ءۇشىن ناقتى جانە پارمەندى قادامدارعا بارماي وتىر.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە تەوريالىق وقۋ مەن پراكتيكانى ۇشتاستىراتىن ءتيىمدى جۇيە رەتىندە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىن ەندىرۋدى قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. الايدا, قازىر ونىڭ ەلەمەنتتەرى عانا كورىنۋدە, جانە دە ول نەگىزىنەن «قازاقمىس», «قازمىرىش», «ارسەلور-ميتتال» سياقتى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ وزدەرىنە باعىنىستى ىشكى وقۋ ورتالىقتارىندا جۇزەگە اسۋدا. ال دۋالدى وقىتۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن ءبىز جوعارىدا تالقىلاعان نورۆەگيا مەملەكەتىنىڭ ءبىلىم جۇيەسى دالەلدەپ وتىر.
سونىمەن, نە سەبەپتەن دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىن ءبىزدىڭ كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق بىلىمگە ەنگىزۋ ءۇردىسى مۇلدەم باياۋ ءجۇرىپ جاتىر؟
ونىڭ باستى سەبەبى, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماسەلەنى زەرتتەۋگە, زەردەلەۋگە ق ۇلىق تانىتپاي وتىرعاندىعىندا.
وسى ورايدا, مىناداي ۇسىنىس بەرەر ەدىم.
ءاربىر وڭىردە ەڭبەك نارىعىنداعى ەڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە 5 ماماندىق بويىنشا دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەندىرۋدى باستاۋ قاجەت. ياعني, ستۋدەنتتەر اپتانىڭ 2 كۇنىندە كوللەدجدە, ال 3 كۇنىندە جۇمىس بەرۋشى مەكەمەدە پراكتيكادان وتەدى (2+3). اتالعان ماماندىقتار مىندەتتى تۇردە ءىرى ءوندىرىس ورىندارى ءۇشىن بولۋى شارت ەمەس (شەتەلدەردە بۇل ىسكە 5-10 ادام ىستەيتىن مەكەمەلەر دە تارتىلعان). ايتالىق, شاشتاراز, توكار, دانەكەرلەۋشى, سانتەحنيك, اسپازشى جانە ت.س.س.
وسى قاناتقاقتى جوبا 1 جىل جۇمىس جاساعاننان كەيىن ناتيجەلەرى قورىتىندىلانىپ, ونى ءارى قاراي جۇرگىزۋگە قاجەتتى شەشىمدەر قابىلدانۋى ءتيىس. مىنە, سول كەزدە ساراپتاما جاساۋعا, دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن جاساقتاۋدىڭ وڭ-تەرىس جاقتارىن باعدارلاۋعا مۇمكىندىك بولار ەدى.
قانىبەك جۇماشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
جارقىن بولاشاعىمىز جاستارعا بايلانىستى
مەن – ورىس ۇلتىنىڭ وكىلىمىن. قازاقستاندا تۋدىم, وسىندا اتجالىن تارتىپ ءمىنىپ, ەل قاتارىنا قوسىلدىم, ءبىلىم الدىم, ءبۇكىل سانالى ءومىرىمدى ءوتكىزدىم. ادام قاي جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشسە, سول جەر وتانى بولادى. مەن ونى ءوز باسىمنان جاقسى بىلەمىن. مەن – قازاقستاننىڭ پاتريوتىمىن. قاراپ وتىرسام, قازاقستاننىڭ بايلىعىن بىلاي قويعاندا, جەرىنىڭ سۇلۋلىعىنىڭ ءوزى وزگەنى تاڭعالدىرعانداي. ەلىمىزدىڭ ءتورت شالعايىنىڭ تابيعاتى ءتورت ءتۇرلى. مۇندا قالىڭ ورمان دا, تاۋ دا, سۋلى-نۋلى قارا توپىراقتى ايماق تا, ساحارا ءشول دە, شالقىعان وزەن-كول دە بار. تابيعاتىنىڭ مۇنداي الۋان تۇرلىلىگى جەر بەتىندەگى ەلدەردىڭ بارلىعىنا بىردەي بۇيىرا بەرمەگەن نەسىبە.
قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – وسى جەردە تۇرىپ جاتقان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بارلىعى دا بىرنەشە مادەنيەتتەن, ءداستۇر-سالتتان حاباردار. قازاق تىلىنەن – مەملەكەتتىك تىلدەن ءوزىمنىڭ دە بىرقاعارىم بار, ال جاستار جاعى ونى مەڭگەرىپ كەتەدى دەپ بىلەمىن. قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن وسىندا تۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ بارلىعى دا بىلەدى. وعان بۇل حالىقتىڭ باي ءداستۇرى مەن قوناقجاي, مەيىرىمدى, كەڭقولتىق مىنەزى تىكەلەي سەبەپكەر دەپ بىلەمىن. ەلباسى كوتەرگەن ءۇش تۇعىرلى ءتىل, ياعني جاس ۇرپاقتىڭ ءۇش ءتىلدى ءبىلۋى ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ ءبىر كەپىلى بولماق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋى – ەلدىڭ ەرتەڭىن جاھاندىق تۇرعىدان ويلاعان ماڭىزدى قۇجات. ءبىز ەلدىڭ بىرلىگىن ۋىستان شىعارماساق, وسى قۇجاتتا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ۋاقىتىمەن جۇزەگە اساتىن بولادى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مەن – عۇمىر بويى جوعارى وقۋ ورنىندا جاستارعا ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ولاردىڭ تاربيەسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ۇستازبىن. ءبىز پاتريوتتىق سەزىمدى جاستاردىڭ جۇرەگىنە ەگە ءبىلۋىمىز قاجەت.
اعا ۇرپاق وكىلدەرى بالالىق شاقتا, جاس كەزىمىزدە اشتىقتى, جوقشىلىقتى كوپ كوردىك. اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىز ازاپ شەككەن قۋعىن-سۇرگىندى, سوعىس تاۋقىمەتىن دە سەزىنىپ وستىك. «ءار زاماننىڭ ءوز سۇرقىلتايى بار», سونداي-اق, ادامدارعا ارتار ءوز قيىندىعى بولادى. قازىرگى جاستار قيىندىق كورمەي وتىر دەپ كىم ايتادى؟ راس, ولار ءبىز سياقتى اش-جالاڭاش ەمەس. بىراق جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە بايلانىستى ولار پسيحولوگيالىق قيىندىقتى باستان كەشىرىپ وتىر. ولاردىڭ ءتۇرلى سەكتالارعا كىرىپ, جولدان اداسۋى, ينتەرنەت ارقىلى ءتۇرلى ازعىندىققا ۇرىنۋى, قىلمىستىڭ قاتىگەزدەنىپ كەتۋى جاستارىمىزدىڭ يىعىنا ءتۇسىپ وتىرعان از جۇك ەمەس. وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – ءتۇپ باستاۋىمىزدان, حالىقتىق پەداگوگيكا مەن مىنەزىمىزدەن, ءداستۇر-سالتىمىزدان اجىراپ قالماساق, جاستار تاربيەسى دە جاقسى بولادى. سوندىقتان «قىزىڭ وسسە قىزى جاقسىمەن اۋىلداس بول, ۇلىڭ وسسە ۇلى جاقسىمەن اۋىلداس بول» دەپ قازاقتار ايتاتىنداي, جاستارعا مويىنى وزىق ەلدەردىڭ ءبىلىمىن الايىق, عىلىمىن الايىق. بىراق ولارداعىنىڭ بارلىعىن كوشىرۋدەن جاستاردى ساقتاندىرساق ەكەن. بۇل ورايدا ەلدە جۇمىس ءجۇرىپ تە جاتىر, مەن سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. مەن ءار ادامدى جۇلدىزعا تەڭەيمىن, اينالامداعى ادامداردان, ونىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ ستۋدەنتتەرىمنەن تەك جاقسىلىق كۇتەمىن. وسى ءۇمىت مەنى العا جەتەلەيدى.
ۆلاديمير گەرشۋن,
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي
مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
قوستاناي.
ەكسپو-داعى الەم تاڭداۋى
جاقىن كۇندەرى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىنداعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى حالقىمىزعا پاش ەتىلۋىنىڭ ءبىر جىلدىعى جانە تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا مەن قادىرمەندى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز – ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرعانىمىز», دەگەن سوزدەرىنە قايتا-قايتا ويشا ورالامىن. ءيا, شىن مانىسىندە دە, ەل پرەزيدەنتى ايتسا ايتقانداي, ءبىز ءوز شەكارالارىمىزدى زاڭدى تۇردە راسىمدەدىك. جاڭا ەلوردامىز – استانا بوي كوتەردى. ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن استانانىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانا الدىق. ناق سول سەبەپتەن دە حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاندى ەكسپو-2017 بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك كورمەسى وتكىزىلەتىن ورىن رەتىندە تاڭداپ الدى. الەمدىك تاڭداۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, قازاقستانعا تۇسكەنى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەندىك. ءتورت جىلدان كەيىن استانادا حالىقارالىق كورمەنىڭ وتكىزىلۋى دامۋىمىزدى قوسىمشا ىنتالاندىرىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى, سونىمەن بىرگە, بۇكىل ورتالىق ازياداعى جانە جاڭادان جاڭعىرىپ جاتقان ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قارقىندى دامىعان جاس مەملەكەت رەتىندەگى ابىرويىن ارتتىرىپ, جاقسى اتىن تانىتارى كامىل.
جوعارىدا ايتقان العىشارتتار تۇرعىسىنان العاندا, ەكسپو-2017-دە قازاقستان وبلىستارىنىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرى, قازاق حالقىنىڭ باي ءداستۇر-سالتتارى مەن ادەت-عۇرىپتارى جانە ەلدىڭ بارلىق ەتنوستىق قاۋىمداستىقتارىنىڭ الۋان ءتۇرلى مادەنيەتى كورسەتىلەتىنى تۇسىنىكتى. مەنىڭ ويىمشا, ورتالىق ازيا مەن جىبەك جولى ءوڭىرىنىڭ گەوگرافيالىق جانە ينتەگراتسيالىق-ەكونوميكالىق ورتالىعىن بەينەلەيتىن ەكسپوزيتسيا الاڭىندا كۇللى ءوڭىر ەلدەرىندە تۇراتىن حالىقتاردىڭ ءبىرىنشى فەستيۆالىن ورايلاستىرا وتكىزۋگە بولار ەدى. مۇنىڭ ءوزى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ۇلى مۇراتتارىنا ابدەن ساي كەلەدى. ون سان ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ۇلىسى, باقىت ورداسى بولىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلى بۇكىل الەم الدىندا وسىلايشا تاعى اسقاقتاي تۇسەرىنە الدەن-اق كوزىم جەتەدى, كوڭىلىم سەنەدى. بۇل دا نازارباەۆ ستراتەگياسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە سالتانات قۇرۋى, ونىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەگى ايشىقتى كورىنىسى بولماق.
گۇلنارا انناكۋليەۆا,
قحا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,
تۇركىمەن ەتنومادەني
بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى.
الماتى.
بۇل – ورىندالاتىن ارمان
ۇلت تاريحىندا جەلتوقسان ايىنىڭ ەرەكشە ورنى بار. الاش الىپتارى 96 جىل بۇرىن تاۋەلسىز ەل بولۋ يدەياسىن العاش ۇسىندى. 1986 جىلى كەڭەستىك جۇيەگە جالىندى جاستار قارسى باس كوتەردى. اراعا ءتورت جىل سالىپ, حالقىمىز ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلادى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىز ەل اتاندى. بىلتىر 1 جەلتوقسان تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى بولىپ تاريحقا ەندى.
مىنە, ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ءداستۇرلى حالىققا جولداۋىن دا بىلتىر وسى جەلتوقسان ايىندا, قاسيەتتى دە ۇلى مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جاريالادى. بۇل – تاريحي ساباقتاستىق. «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى – ساباقتاستىقتىڭ جاڭا بەلگىسى.
جولداۋدا اتاپ وتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى ابدەن تولعاعى جەتكەن, ەل تاعدىرىنىڭ جاڭا باستاۋى بولارى ايقىن. وتكەن جىلى ەلباسى استانانى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى رەتىندە الەمگە تانىتتى. «ەلىمدى يەسىز دەيمىسىڭ؟ جەرىمدى كيەسىز دەيمىسىڭ؟» دەيتىن بابالار اماناتىنا دا بىلتىر وسى جولداۋدان جاۋاپ تاپقانداي بولدىم.
جەر يەسى قازاقتىڭ ەجەلدەن-اق پەيىلى كەڭ, جۇرەگى جومارت. دوستىققا ادال. سوندىقتان, بۇل جولداۋدا مەجەلەنگەن ماقساتتار – ورىندالاتىن ماقساتتار! ءيا, ءسات! «ءححى عاسىر – قازاقتىڭ التىن عاسىرى» بولارىنا سەنىم مول.
اقان بودىقوۆا,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى
تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
اعا وقىتۋشىسى.
جامبىل وبلىسى.
وتان دەگەن – وسى!
اركىم ءۇشىن دە ەڭ قىمبات قازىنا – ءومىر. ال سول ءومىرى ورىلگەن, ءاربىر كەشتى ۋايىم-قايعىسىز باتىرىپ, ءاربىر اق تاڭدى قۋانىشپەن قارسى العان سۇيىكتى وتاننىڭ قانشالىقتى قىمبات بولاتىندىعىن كەز كەلگەن جان سەزىنەدى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭ ءومىرىم قازاقستاندا, كيەلى ماڭعىستاۋ جەرىندە ورىلۋدە. تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ءوز دامۋ جولىن تاڭداعان قازاقستاننىڭ تىنىس-تىرلىگى, تىنىمسىز دامۋى جۇرت قىزىعارلىقتاي. مۇنىڭ باسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تىڭ باستامالارى, تەگەۋرىندى تاپسىرمالارى, جاقسىلىققا ۇيىتقى بولا العان كوشباسشىلىعى جانە ساياساتكەرلىگى تۇرعاندىعى انىق. ءاربىر جىل سايىن حالىققا جولداناتىن جولداۋدىڭ جۇگى اۋىر. ول, بىرىنشىدەن, وتكەندى ساراپتاۋ. ەكىنشىدەن, بولاشاقتى باعدارلاۋ. ۇشىنشىدەن, وسى ەكى كەزەڭدى توعىستىرا وتىرىپ, قاجەتتى شارالار نەگىزىندە ءتيىستى ورىندارعا, سالالارعا زور جاۋاپكەرشىلىكتەر جۇكتەپ, ماڭىزدى تاپسىرمالاردى مىندەتتەۋ. ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك الۋان ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەن جولداۋدان كوپۇلتتى قازاقستانداعى ءوزارا تاتۋلىق, اۋىزبىرشىلىك ماسەلەسى قالىس قالىپ كورگەن جوق. بارشامىزعا بەلگىلى, تاۋەلسىز وتانىمىزدى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇكتەگەن وتكەن جىلعى جولداۋدا دا حالىقتار دوستىعىنا باسا ءمان بەرىلدى. ەلباسى قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن فاكتورلار رەتىندە تۇتاس جەرىمىزدى, ونى كوركەيتكەن اتا-انالارىمىزدى, ورتاق تاريحىمىزدى جانە كەلەشەكتە تاعدىرى بىرگە ساباقتاساتىن بالالارىمىزدى اتادى. سوندىقتان, قازاقستان ءجۇرىپ وتكەن جول – ءبىزدىڭ دە ءومىر جولىمىز, مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى بارار جولى, ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىزدىڭ جۇرەر جولى. دەمەك, ەلباسى جولداعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى – ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ماڭىزى, باعدارشامى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ماڭعىستاۋدا سان ۇلت وكىلى ارالاس-قۇرالاس تىرلىك كەشۋدە. ۋكراين حالقىنىڭ ۇلى كوبزارى ت.شەۆچەنكوعا ماڭعىستاۋدىڭ تاريحي تۇلعاسى, ءتول پەرزەنتىندەي كوزقاراس قالىپتاسقان. ونىڭ مۇراجايى تاريحي دەرەكتەرگە باي, تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ قوناقتارعا قىسىلماي كورسەتەتىن قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى. وڭىردەگى 2000-عا تارتا ۋكرايندىقتار مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتى قولداپ, ۇلتارالىق تاتۋلىققا قىلاۋ تۇسىرمەي, ۇنەمى جاقسى ءىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ كەلەدى. ءتىپتى, بۇل تۇرعىدا وتە بەلسەندى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا ءبىزدىڭ قولداۋىمىز, ال باعدارلامانىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە بەرەرى – كەمەل كەلەشەك, بەيبىت تىرلىك جانە ىرىس-بەرەكە. سوندىقتان, ستراتەگيالىق باعدارلامادا ايتىلعان تاپسىرمالار مەن مىندەتتەردى جۇمىلا ورىنداي وتىرىپ, نىق قازاقستاندى بىرگە قۇراتىن بولامىز.
تاتيانا لەسنيچەنكو,
ت.گ. شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين ەتنومادەني
بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى.
اقتاۋ.
بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ
ماماندىعىم ءدارىگەر بولعاندىقتان با ەكەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرى تۋرالى جازىلعان ءبولىمىن زەيىن قويا ەكى رەت قايتالاپ وقىدىم. ءبىر مەنىڭ عانا ەمەس, ارىپتەستەرىمنىڭ دە كوكەيىندەگى كوپ دۇنيەنى ءدوپ باسقان قۇندىلىققا ءتانتى بولعانىم دا راس. سوندىقتان «ستراتەگيا-2050» ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن ەرەكشە ورىن العانىن, كوپتەگەن جاقسىلىققا جول اشقانىن باسا ايتا وتىرىپ, ءالى دە اشاتىنىنا سەنىم ارتامىز.
ولاي دەيتىنىم, اتالعان قۇندى قۇجاتتا «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ۇزاق مەرزىمدى جاڭعىرتۋ اياسىندا ءبىز ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا مەديتسينالىق قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە, سونداي-اق, مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىن بىرىڭعايلاندىرۋعا ءتيىسپىز», دەپ ناقتىلانعان. بىلە بىلگەن جانعا بۇل ۇلكەن وي تاستاپ قانا قويماي, سالا ماماندارىنىڭ ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە تۋعىزىلاتىن ءبىر ءمۇمكىندىك.
وسى جايتتى ءبىز قىزمەت ورنىمىزدا بولسىن, بەيرەسمي كەزدەسۋلەردە بولسىن, ءتىپتى, داستارقان باسىندا وتىرىپ تا ءجيى تالقىلايمىز. ءبىرىمىزدى ەكىنشىمىز تولىقتىرىپ, «ستراتەگيا-2050» ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە اكەلۋى ىقتيمال سان جاقسىلىقتى ايتامىز. ارينە, سول اڭگىمەمىزدى بالالار دا ەستىپ, توسىن سۇراقتار قوياتىنى دا جاسىرىن ەمەس. سونداي ءساتتەردە دە ايتار جاۋابىمىز وسى قۇجاتتان تابىلادى. بۇگىنگى كۇنىمىزگە تاۋبە.
تۇيىندەپ ايتقاندا, بەرگەنىنەن بەرەرى مول قۇندى قۇجاتتى قادىرلەي وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە ساپالى جۇمىس ىستەۋىنە ۇندەي ءبىلۋ ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ سانايمىن.
يگور ۆوزچيكوۆ,
الماتى وبلىستىق «اۆيۆ» ەۆرەي
ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى.
تالدىقورعان.
جەر – ادامنىڭ اسىراۋشىسى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتىپ بەردى. قازاقستان مال جانە اۋىل شارۋاشىلىعى قاتار دامىعان اگرارلى مەملەكەت قاتارىنا جاتادى. جولداۋدا ەت ەكسپورتىن شىعارۋدى دامىتۋ, مال باسىن اسىلداندىرۋ, استىقتىڭ سورتىن جاقسارتۋ ارقىلى ونىمدىلىگىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ مىندەتى قويىلعان.
شەمونايحا اۋدانىندا مال جانە اۋىل شارۋاشىلىعى قاتار دامىعان. بيىل اۋدان ديقاندارى 146 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەگىپ, گەكتارىنان 22-24 تسەنتنەردەن ءدان باستىردى. ءبىزدىڭ قوجالىق تا كۇنباعىس, بيداي, ارپا ەگىپ, گەكتارىنان 25 تسەنتنەردەن استىق جينادى. ءىرى قارا مالدى اسىلداندىرۋدىڭ, مەملەكەتكە ەت, ءسۇت تاپسىرۋدىڭ جوسپارىن اسىرا ورىندادىق.
قوجالىقتا 300-گە تارتا ادام ەڭبەك ەتەدى. ولار جالاقىسىن اي سايىن الىپ تۇرادى. شارۋا ادامدارىنا جەم-ءشوپ تەگىن بەرىلەدى. ەلباسى جولداۋىندا حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. ءبىز ۇزدىكتەرگە دەمالۋعا تەگىن جولداما بەرەمىز, جىل باسىنان بىرنەشە وزاتقا اقشالاي سىيلىق تاپسىرىلدى. اۋدان اكىمى امانگەلدى توقتاروۆتىڭ قاتىسۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى كۇنى ەڭبەك وزاتتارىنا قۇرمەت كورسەتىلدى.
جەر انا ادامداردى اسىرايدى. ول ءۇشىن جەردى باپتاپ, كۇتىپ, اگروتەحنيكالىق جاعىنان بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا دا ءبىز ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداي بەرەمىز.
الەكساندر بەلكين,
شەمونايحا اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
شەمونايحا اۋدانى.
