قازاقستان – الەم نازارىندا

«وتكەن ايداعى ب ۇلىكتەن كەيىن ورتالىق بيلىكتىڭ قۇلاۋىنان تۋعان ەيفوريا مەن دۇربەلەڭگە قاراماستان, سابىرلى ازيالىق ازامات, قازاقستان دالاسىنان شىققان ازامات ءار قيىن ءساتتىڭ ءتيىمدى تۇسىن تابا ءبىلدى.

قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت ميحايل گورباچەۆ قىرىمداعى ۇيقاماقتان بوساعاننان كەيىن قوڭىراۋ شالعان العاشقى باسشى­لاردىڭ ءبىرى ەدى. مەملەكەت­تەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جاتقاندا نازارباەۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ جولىن ىزدەدى», دەپ جازادى ماقالا اۆتورى سەرج چمەمانن.

بۇدان كەيىن اۆتور كسرو حالىق دەپۋتاتتارى سەزىندە ور­تا­لىق بيلىكتىڭ ءترانزيتىن جا­ساۋ­عا باس-كوز بولۋ مىندەتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆقا بەكەرگە جۇك­تەل­مەگەنىن ءسوز ەتەدى.

«الداعى ايلاردا بىتىراعان وداق پەن جاڭا مەملەكەتتىك كەڭەس قانداي باعىت تاڭداعانى­نا قا­را­ماستان, كەمىندە وسىنداي وت­پەلى كەزەڭدە 51 جاستاعى نازار­باەۆ ءبارىنىڭ باسى-قاسىن­دا جۇرەتىنىنە كۇمان جوق. ول امبيتسياسى زور باسقا دا الەۋەت­تى باسشىلاردى, جەكە باستامالارى مەن ەركىن نارىققا سەنە­تىن مەملەكەتتەردى سابىرعا شا­قىرىپ, سونداي-اق ءوز ەلىندەگى جاعدايدى تۇزەۋگە ۇمتىلادى.

ماسكەۋدەگى شتاب-پاتەرىندەگى كونگرەسس اياقتالعاننان كەيىن بايىپپەن سويلەگەن ن.نازارباەۆ ەكونوميكالىق باتىلدىقتى, ساياسي رەاليزمدى بايقاتىپ, وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە قۇرىلاتىن جاڭا ۇيىمعا سەنىم ءبىلدىردى.

ول ۇلتشىلدىق پەن ەگەمەن­دىكتىڭ جەلىگى كوپ ۇزاماي باسىلىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرى تىكتەلگەننەن كەيىن, كوپتەگەن مەملەكەت قايتا باس قوسىپ, ەكونوميكانى جاڭا «كولدەنەڭ» ۇيىمعا بىرىكتىرەتىنىنە سەنىمدى. بىراق بۇل جولى ورتالىقتان ەشكىم باسقارمايدى.

«مەن پايعامبار ەمەسپىن. مۇنىڭ اياقتالۋىنا قانشا جىل كەتەتىنىن دە بىلمەيمىن. بىراق مەملەكەتىمىزدى قالىپ­تاس­تى­رامىز. بۇعان سەنىمدىمىن. قازىر بارىنە تاۋەلسىزدىك پەن ءوزىن باس­قارۋدى سەزىنۋگە مۇرسات بەرۋىمىز قاجەت. الايدا ءومىر ءسۇرىپ, مىنا داع­­دارىستان شىعۋ­دى كوزدەسەك, كە­لى­سىمگە كەلۋىمىز كەرەك», دەدى ول.

كلاسسيكالىق كوممۋنيستىك جۇيە ارقىلى زاۋىتتاعى جۇ­مىس­شىدان ءوز ەلىنىڭ جوعارعى پارتيا­سىنىڭ باسشىلى­عىنا دەيىن جەتكەن ول ب ۇلىككە (تامىز ب ۇلىگى – ا.ا) دەيىن دە جەرگىلىكتى پارتيانى باسقارۋىن جالعاستىرا بەردى ءارى ونى جويۋعا اسىققان جوق. ايتسە دە, وعان سەنەتىندىكتەن نەمەسە باسقا دا ء«يزمدى» كوزدەيتىندىكتەن ەمەس, ءدال قازىرگى ساتتە پارتيا – ماق­ساتقا جەتۋدەگى ءتيىمدى قۇرال. بۇل – دۇرىس قادام. نازارباەۆ جۇمىس ىستەيتىن تاسىلگە يەك ارتادى», دەپ جازادى اۆتور.

ماقالادا ەلباسىنىڭ ەكونوميكانى ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن ورتالىق بيلىكتىڭ كۇشتى بولۋعا سەنەتىنى ايتىلعان. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ن.نازارباەۆ ادامدار جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلگەننەن كەيىن, دەموكراتيا ءوزى-اق كەلەتى­نىن جەتكىزگەن. سونداي-اق The New York Times گازەتىندە اشىقتىققا دەن قويعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى بىرتىندەپ اياققا تۇرىپ كەلە جاتقانىن جازادى.

Jewish Telegraphic Agency باسىلىمىنىڭ 1991 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ءيزرايلدىڭ كسرو-دان ءبولىنىپ شىققان مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋعا ءازىر ەكەنىن حابارلاعان.

«سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دەۆيد لەۆي يزرايل قۇردىم­عا كەت­­كەن كەڭەس وداعى­نىڭ قۇرا­مىن­دا بولعان مەملەكەت­تەردىڭ تا­ۋەل­سىز­دىگىن مو­يىندايتىنىن مالىمدەدى.

دەگەنمەن لەۆي تاياۋدا عانا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تىعى قۇرامىنا كىرگەن 11 رەس­پۋبليكانىڭ ارقايسىسىندا ەلشىلىك اشۋ جونىندە اڭگىمە قوزعاعان جوق. ساياسي شولۋشى­لاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەل بيلىگى اقش پەن ەۋروپالىق قوعامداستىققا ىلەسىپ, مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قارايدى», دەلىنگەن ماقالادا.

سونداي-اق Jewish Telegraphic Agency باسىلىمى قازاقستان­نىڭ يادرولىق ارسەنالىنا دا توق­تالا كەتكەن. كەڭەس وداعى تارا­عان­نان كەيىن ونداعى يادرو­لىق وقتۇمسىقتار ءتورت ەلدىڭ مەنشى­گىنە بەرىلگەنى بەلگىلى. سوندىقتان شىعار, كوپتەگەن باسىلىم بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ەكپىن بەرەدى.

«بيلىككە جاقىن دەرەككوز­دەرگە سەنسەك, يزرايل قازاقستان­نىڭ يادرولىق قارۋى بار جالعىز مۇسىلمان مەملەكەتى بولعانىن, «مۇسىلمان بومباسىن» جاساۋعا قاتىسۋىنان نەمەسە يادرولىق تەحنولوگياسىن اراب ەلدەرىنە ساتۋدان قاۋىپتەنبەيدى.

«قازاقستاننىڭ باسشىلىعى مۇنداي بۇرىس قادام جاسامايدى, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى», دەدى دەرەككوز Jewish Telegraphic اگەنت­تىگىنە. بىراق كسرو-نىڭ يادرولىق قارۋمەن اينالىسقان مىڭداعان عالىمى جۇمىس ىزدەپ, تاراپ كەتۋى مۇمكىن», دەپ جازادى باسىلىم.

SunSentinel گازەتى 1991 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى سانىندا «69 جىل ءومىر سۇرگەن كسرو 1 قاڭتار­دان باستاپ جويىلادى» دەپ اتالاتىن ماقالا جاريا­لادى. وندا كسرو-نىڭ اقىرعى سات­تەرى تۋرا­­لى جازا كەلە, اقش-تىڭ سول كەز­دەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەردىڭ وداق قۇرا­مىن­­داعى ەلدەرگە ساپارىنا توقتالادى.

«بەيكەر بەيسەنبى كۇنى ور­تالىق ازيا ەلدەرى قازاقستان مەن قىرعىزستانعا ۇشىپ كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماسكەۋدە ايتىلعان ماسەلەلەرگە, يادرولىق ارسەنالعا قاتىستى, دوستاستىققا (تمد – ا.ا) قاتىستى جوسپار­لاردىڭ ورىندالاتىنىنا كوز جەتكىزبەك.

الىپ اۋماقتى الىپ جاتقان ەلدەردە قازىرگى تاڭدا 27 مىڭنان 30 مىڭعا دەيىن يادرولىق قارۋ بار. دەگەنمەن, قازاقتاردىڭ استاناسى الماتىدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەيكەرگە ءوز ەلىنىڭ يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋعا ءازىر ەمەس ەكە­نىن مالىمدەدى. بۇل ەلتسين­نىڭ كسرو-داعى بۇكىل وقتۇمسىقتار­دى رەسەيگە جيناۋ تۋرالى ايت­­قانىنا كۇمان كەلتىرەدى. نازار­باەۆ بەيكەرگە يادرولىق قارۋ­لار رەسەي مەن قازاقستاندا قالا­تىنىن جەتكىزدى», دەپ جازادى SunSentinel گازەتى.

1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەم­لەكەت­تىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر قازاقستانعا كەلىپ, نۇر­سۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەس­كەنى بەلگىلى. بۇل ساپار تۋرالى امەريكالىق بەدەلدى باسى­لىمدار جارىسا جازدى. ماسەلەن, The Washington Post گازەتى «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى اقش وكىلى د.بەيكەرگە يادرولىق قارۋدان ازىرگە باس تارتپايتىنىن ايتتى» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالادى. بۇدان بولەك, The New York Times, Los Angeles Times باسىلىمدارى دا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ساپارى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەردى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازىرگە باس تارتپايمىز دەگەن ۇستانىمىن قىزۋ تالقىلادى.

The Pittsburgh Press گازەتى «كسرو 31 جەلتوقساندا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا دا دجەيمس بەيكەردىڭ قازاقستانعا ساپارىنا توقتالادى. وندا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاقستاننىڭ بۋش اكىمشىلىگى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدەگى يادرولىق ارسەنال تۋرالى, ەلدەگى مۇناي جونىندە اڭگىمە قوزعايدى.