بىراق سول ۇرپاقتىڭ شىرىلىنا قاراماي, 10 مىڭعا جۋىعىن شەتەلگە بەرىپ, شەرمەندە بولىپ وتىرمىز
«مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە – قازاقتىكى. ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وتان جاستارىنا: «ءبىزدىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جاتقان قىرۋار شارۋالارىمىز تەك سەندەر ءۇشىن جاسالۋدا. سەندەر تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتىسىڭدەر», دەپ ەدى. وتكەن قازان ايىندا بولعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس حV سەزىندە جاستار ىسىنە سالعىرت قاراعانداردى: «ءبىر جىل بۇرىن «جاس وتاننىڭ» ەكىنشى سەزىندە مەن جاستارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ۇسىندىم. بىراق, اشىعىن ايتايىن, مەنىڭ تاپسىرمامنىڭ ورىندالۋى جارتىكەش جۇرۋدە», دەپ سىن تەزىنە الدى.
بىراق سول ۇرپاقتىڭ شىرىلىنا قاراماي, 10 مىڭعا جۋىعىن شەتەلگە بەرىپ, شەرمەندە بولىپ وتىرمىز
«مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە – قازاقتىكى. ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وتان جاستارىنا: «ءبىزدىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جاتقان قىرۋار شارۋالارىمىز تەك سەندەر ءۇشىن جاسالۋدا. سەندەر تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتىسىڭدەر», دەپ ەدى. وتكەن قازان ايىندا بولعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس حV سەزىندە جاستار ىسىنە سالعىرت قاراعانداردى: «ءبىر جىل بۇرىن «جاس وتاننىڭ» ەكىنشى سەزىندە مەن جاستارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ۇسىندىم. بىراق, اشىعىن ايتايىن, مەنىڭ تاپسىرمامنىڭ ورىندالۋى جارتىكەش جۇرۋدە», دەپ سىن تەزىنە الدى.
شىنىندا, جوعارى بيلىكتەگى جايباسارلىق, نەمقۇرايدىلىق, وزگەگە سىلتەي سالاتىن سىلقىم ءجۇرىس, كوپ جاعدايدا اتقارعان ىستەن بىتىرەتىن جۇمىستىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءبىز ونى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اعىمداعى جىلدىڭ 11 قازانىنداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىنان, اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ, ول تۋرالى نە بىتىردىڭدەر, قورىتىندىسى قايسى دەپ ناتيجەسىن قاتاڭ تالاپ ەتۋىنەن كورىپ وتىرمىز. بۇرىن مۇنداي القالى جيىنداردا ايتىلعان ەلباسى تاپسىرماسىنا كەيدە سالعىرتتىق تانىتىپ, ءتىپتى, ۇمىتتىرىپ جىبەرىپ, ەسكى اۋەنگە باساتىن كەزىمىز از بولمايتىن. بۇل جولعى تالاپ تالاي شەندى مەن شەنەۋنىكتىڭ ەسىن كىرگىزىپ, جيناقى جۇمىس ىستەۋگە جۇمىلدىرا باستادى. ەركىندىك ەركەلىك ەمەس ەكەنىن تامشىلاعان ماڭداي تەر ارقىلى دالەلدەۋ كەرەك بولىپ تۇر.
ەل بولعاننان كەيىنگى ساناۋلى ۋاقىتتان سوڭ ايتىلىپ كەلە جاتقان ءبىر كۇرمەۋى قيىن ماسەلە بار. قاراپايىم جۇرتشىلىقتان باستاپ, قالامگەرلەر مەن جۋرناليستەر, دەپۋتاتتار جارىسا جازىپ, جامىراي تىلگە تيەك ەتىپ ءجۇرگەن ول تۇيتكىل – شەتەلدەرگە بالا بەرۋ ماسەلەسى.
ماسەلەن, 2001 جىلى شەتكە كەتىپ جاتقان بەيكۇنا بالالاردىڭ سانىن ەشكىم ناقتى بىلمەدى. ءبىر دەرەكتە 1999 جىلى 758 جەتكىنشەك سىرتقا كەتكەن دەلىنسە, ول تۋرالى ادىلەت مينيسترلىگى – 937, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 158 دەگەن مالىمەتتى العا تارتتى. «بۇل قالاي, مال ەمەس بالا سانىنا جەتپەۋ نە ماسقارالىق؟» دەپ سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان باس پروكۋراتۋراعا سۇراۋ جولداپ: «مىنا دەرەكتىڭ قايسىسى اقيقات, قايسىسى جالعان؟» دەپ شىر-پىر بولدى. بىراق سۇراق جاۋاپسىز قالدى. بيلىك باسىن بۇركەپ, ۇيدەي داۋدى ەستىمەگەن سىڭاي تانىتتى. ولار ءۇشىن بالا تاعدىرى كوك تيىنداي كورىندى. ءوز وتباسى امان, وزگەنى قايتەدى. ءبىز جەتىمدەر جايىن, دەپۋتات ساۋالىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەردىك. ودان دا پايدا بولمادى. اقىرى «بالام دەيتىن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) دەپ «ءىز كەسۋشىلەر» قاتارىندا ايلاسىزدىق تانىتتىق.
2006 جىلى امەريكالىق «اكە» البەرت ساينس دەگەننىڭ 10 جاسار قازاق قىزىنا جاساعان ايۋاندىق ارەكەتىن ايتىپ, ءبىراز شۋىلداستىق. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «قازاق تەرىس مىنەزىن ءوزى ىستەگەن ءىسىنىڭ قاتەسى شوقپارداي بولىپ, ءوز باسىنا تيسە تۇزەلەدى», دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, ەندى ءبىر جاۋاپ بولاتىن شىعار دەگەنبىز. جازعان قۇلدا جازىق جوق دەپ ۇلت ۇرپاعى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن ءۋاليحان قاليجان تاعى دا باس پروكۋراتۋراعا ساۋال جولدادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى قايرات شالاباەۆ جەتىمدەردىڭ ارقايسىسى 20-25 مىڭ اقش دوللارىنا تاۋار رەتىندە ساتىلىپ جاتقانىن اشىنا ايتىپ, دابىل قاقتى. سەناتور سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا شەتكە كەتكەن جەتىمدەردىڭ ۇزىن سانى – 5017, ونىڭ 4500-ءى اقش-تىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن نازارعا سالدى. بيلىكتەگىلەر مۇنى دا قۇلاقتان اسىرىپ جىبەردى. «ارىنداپ, ادىمداپ قايدا بارماقسىڭدار باستاماشى, اعايىندار» دەگەن كەيىپ تانىتتى. بۇدان كەيىن تاعى ءبىر دۇربەلەڭ باستالىپ, ءۋاليحان قاليجان, امالبەك تشان باستاعان حالىق قالاۋلىلارى ءار جەتىم شەتەلگە 50 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە «بەلدەرىنە بەلبەۋ جاراسىپ» كەتىپ جاتقانىن جۇرت تالقىسىنا ۇسىندى. ولار بايتاق جەرگە يە, وتانداستاردىڭ ۇرپاعىن بۇلاي شاشىراتۋعا بولمايتىنىن قانشا ايتقانمەن, ءتيىستى ورىندار تىڭداي قويمادى. امالى تاۋسىلعان جاماعات ايلاسى قۇرىپ, قالا بەردى. بۇل قاسىرەتتى العاش باسپاسوزدە كوتەرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى كەزىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان اكىم ىسقاق ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.
«بۇل قالاي سوندا؟» دەيتىن ادام تابىلسا ونىڭ تامىرى تەرەڭدە ەدى. استارىندا ەل, ۇلت مۇددەسى ەمەس, جەكە باستاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ءتىس باتا قويمايتىنداردىڭ «ينتەرەسى» بولدى-اۋ شاماسى. بۇعان جوعارىداعى ءمۇيىزى قاراعايداي دەپۋتاتتاردىڭ, سەناتوردىڭ ايتقانىنىڭ ايدالادا دا قالۋى دالەل بولسا كەرەك. ەگەر: «جۇرت ىسىنە جانى اشىپ, جۇرت نامىسىنا قانى قىزاتىن قازاقتا ادامدار از بولادى. سەبەبى, جۇرت جۇمىسى دەگەن قازاقتىڭ ادەتىندە بولعان ەمەس. وزگە جۇرتتان وڭاشا ءجۇرىپ, قازاق باسقا حالىقتارمەن باسەكەلەسىپ جارىسقا تۇسكەن جوق. سوندىقتان, جۇرت نامىسى, ۇلت نامىسى دەگەن ءسوز قازاقتىڭ كوبىنە تۇسىنىكسىز نارسە. وتباسىنا كەلەرلىك بالە بولماسا, جۇرت باسىنداعى بالەنى ويلاپ ۋايىمدامايدى. قۋانىشى, قايعىسى وتباسىنان اسپايدى. ۇلت نامىسى دەگەندى قازاقتىڭ كوبى ەكى اۋىلدىڭ, ەكى توپتىڭ يا ەكى رۋدىڭ نامىسى دەپ ۇعادى» دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتالى سوزىنە جۇگىنسە, ۇل مەن قىزىن شەتەلگە قاڭعىتپاس ەدى عوي. كوتەرىلگەن ماسەلەگە, كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە ءتيىستى مەكەمەلەر جاۋاپ بەرىپ, بۇل اقىلعا قونبايدى ەكەن دەپ اقيقات الدىندا اقتالىپ, شىنايى شەشىم شىعارار ەدى.
نە كەرەك, سودان بەرى ءومىر اعىسى جالعاسۋمەن كەلەدى. ەلدىك ءىس ىلگەرى باسا كەلە مۇنداي قاسىرەت ايىلىن جيار, ۇلت ۇرپاعى ءوز جۇرتىندا قاناتتانار, ءسويتىپ, تۇيىلگەن قاباق جازىلار, جابىرقاۋ كوڭىل سەرگىر دەگەنبىز. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن: «بۇل نە ءوزى, راس ءسوز بە, الدە جالعان با؟» دەپ ءتيىستى ادامدار ءتىل قاتا قويمادى. جالپى, شەتەلگە بالا جىبەرۋ «ناۋقانى» تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق بەل العان. ءبىز ەل بولدىق دەپ دۇركىرەپ جۇرگەندە, جىلان باۋىرلاپ كەلگەن جىلماقايلار جەر بايلىعىمىزعا قوسا, وزدەرىندە دەمىگىپ قالعان دەموگرافياسىن وڭالتۋ, حالىق ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراۋسىز قالعان سابيلەردى, جەتىمدەردى سۋىق قولدار ارقىلى اكەتە باستاعانى بەلگىلى. ءتىپتى بۇل ىسپەن اينالىسقان فيرمالاردىڭ سانى ونداپ سانالعانىنان دا حاباردارمىز. وسى قيىن ءتۇيىن ماسەلە 1998 جىلى «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 1999 جىلى ىسكە قوسىلعان سوڭ عانا ايتىلا دا جازىلا باستادى. ونىڭ الدىنداعى الاساپىراندا قانشا بالا سىرتقا كەتتى ەكەن؟ ولار قازىر سۇراۋسىز. ءبىر جىلدارى عايىپتان پايدا بولىپ: «مەن دە قازاق ەدىم. ەگىندەرىڭە تۇسكەندەي, ويلانباي قاڭعىرتىپ جىبەرىپسىڭدەر عوي. مۇنداي قاتىگەزدىك قاندارىڭا قايدان دارىعان. سەندەرگە ەل قورعايتىن ۇرپاق ەمەس, قالتاڭدى تومپايتاتىن تيىن-تەبەن قىمبات بولعان-اۋ!» دەسە ءۇنسىز قالامىز با, الدە اردى اتتاي سالىپ, «ۋاقىت سولاي بولدى عوي!» دەپ جالت بەرەمىز بە.
ەسەپكە العاننان بەرى شەتكە كەتكەن بالا سانى ون مىڭعا تاياپ قالىپتى. قايتالاپ ايتامىز, قانشا ءۋاج كەلتىرىپ, اقتالساق تا بۇل جان شوشىتار ماسەلە. مۇنى ءبىراز جىلدان بەرى قوزعاۋ ۇستىندەمىز. كەزىندە «شىرىلداعان ءسابيىڭ جاتقا كەتتى», (2000 جىل), «جەتىمدەردى جەرگە قاراتتىق», (2001 جىل), «شەتكە كەتكەن جەتىمنىڭ وبالىن كىمنەن سۇرايمىز؟» (2002 جىل), ت.ب. دەپ ماسەلە كوتەردىك. قۇدايعا «قاراعان» فيرما وكىلدەرى: «بۇل شىرىلىڭ نەگىزسىز, ازات ەلدىڭ جەتىمدەرىنە, جارلى-جاقىبايلارىنا قول سوزىپ, اۋرۋ-سىرقاۋلارىنا, كەم-كەتىكتەرىنە جاقسىلىق جاساپ جاتىرمىز, 18 جاسقا تولعانشا باعىپ-قاعامىز, ودان كەيىن كىندىك قانى تامعان ەلىندە, بولماسا قاناتىن قاتايتقان مەملەكەتتە تۇرۋ جەتىمدەردىڭ ءوز قالاۋلارىندا, ەش قىسىم بولمايدى», دەگەن ءوز ۋاجدەرىن العا تارتتى. بىراق جەرىمىز بايتاق بولعانىمەن حالقىمىزدىڭ ازدىعىن, بايلىعىمىزدىڭ مولدىعىن ايتىپ قويماعان سوڭ, 2001 جىلى مۇحيت اسقان بالالاردىڭ «گۇلدەنگەن» تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىرۋ نيەتىمەن ولار اقش-قا ساپار ۇيىمداستىردى. باردىق, كوردىك. بەس قولدىڭ سالاسىنداي جات جۇرتتا جۇرگەن ۇل مەن قىزدىڭ مۇڭدى جانارى, قان تارتقاندا قولىڭنان ۇستاپ, جات ءتىلدە كوتەر دەپ ەمەۋرىن تانىتقان سوڭ, كوتەرسەڭ موينىڭنان قۇشاقتاپ, بەتىڭە بەتىن تيگىزگەنىن كورىپ, كوڭىلىمىز بۇزىلىپ, كوپ جۇرە الماي, «بۇل نە سۇمدىق؟» دەپ قابىرعا قايىسىپ, ەكى ايلىق ساپاردى ەكى اپتادا امالسىز اياقتاپ ەلگە قايتقانبىز. ولاردىڭ جۇرەك تۇبىندە كوك ءبورىنىڭ ۇلىعان ءۇنى بارىن ىشتەي سەزدىك. «كەسەلدى» دەگەن بالانى كەزدەستىرە المادىق. كەز كەلگەن حيرۋرگ ەمدەيتىن قويانجىرىق ءبىر بالانى كوزىمىز شالدى.
كەلگەننەن كەيىن, «شەتكە كەتكەننىڭ ءبارى بەيبارىس ەمەس, كۇنى ەرتەڭ «وسىنداي دارقان ەلدە, بايتاق جەردە تۇرىپ, ءبىزدى نەگە مۇحيت اسىردىڭدار, كوز جاسىمىزدان قالاي قورىقپادىڭدار, ۇلتسىزدىقپەن ۋلانعان جات سانا ءۇشىن سەندەر جاۋاپ بەرەسىڭدەر!» دەپ جۇرمەي مە؟» دەگەن ويدى ارقاۋ ەتىپ ماقالالار توپتاماسىن جازدىق. سونىڭ ءبىرى «شەڭگەل دە ءوز جەرىندە دۇرىلدەيدى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. ارتىنان «ار تازالىعى بار تازالىقتان بيىك قوي, ار تازالىعىنا جۇگىنەيىك», دەپ 2004 جىلى «ار الدىندا...» اتتى كىتاپ تا شىعاردىق.
ءبىر عاجابى سول, اقش-قا بارعان ساپاردا بالا اسىراپ العاندار ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ بەلگىلى ايەلدەرى مەن ەركەكتەرىنىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىرعانىنا كۋا بولعانىمىز بار.
«ءتۇزۋ قالام قيسايعان, وتكىر قالام مۇجىلگەن» ء(ا.بوكەيحانوۆ) كۇيدە جۇرەتىن ەدىك. بيىل جازدا اقش-تىڭ ۋيتينسۆيلل قالاسىنداعى تاعى ءبىر تاعىلىق وقىس وقيعا دۇربەلەڭ تۋعىزدى. بۇل سۇمدىق وسىدان 4 جىلعا تاياۋ ۋاقىت بۇرىن, ياعني 2009 جىلى ىسكە الىنىپ قاتىگەز «اكە-شەشەنىڭ» ايۋاندىق ارەكەتى تەكسەرىلىپ, تەرگەلىپ, زورلىقشىل ەرلى-زايىپتىلار تۇرمەگە توعىتىلىپتى. ماسەلە بىلاي ەكەن, 2004 جىلى دجوزەف مەيوتت پەن ونىڭ ايەلى قازاقستاننان 8 جاسار قىزدى, 13 جاسار ۇلدى «اسىراپ» العان. بىراق يمانسىزدار قىزدى «اكە», ۇلدى «شەشە» جات قىلىققا جەتەلەگەن. ارام پيعىلدارىن جۇزەگە اسىرعان. الجاسقان «انا» «ۇلدان» ۇل تاپقان. وسىنى وكرۋگتىك پروكۋرور كومەكشىسى 5 جىلدان بەرى تەرگەپ-تەكسەرىپ كەلگەن. ال «مال يەسى» ءبىز حابارسىزبىز. ول جاقتاعى ەلشىلىك ازاماتتارى دا ءۇنسىز. سۇراۋسىز قالعان ۇرپاق وسىنداي سۇمدىقتى وزدەرىنە وزدەرى كەلىپ, ەس جيعاندا عانا زاڭ ورىندارىنا حابارلاپتى. وسى جەردە مىنا ءبىر وقيعا ويعا ورالادى. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا جىبەرەتىن تالاپكەرلەردى ىرىكتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا وتىرىسى ۇستىندە شەتەلدەرگە وقۋعا بارعان جاستاردى, اسىراۋعا العان بالالاردى ەلشىلىكتىڭ ءبىر قىزمەتكەرى قاداعالاپ, ءتىپتى, اندا-ساندا جاعدايىن ءبىلىپ وتىرسا, «ولار مەنىڭ دە ىزدەۋشىم بارا ەكەن عوي» دەر ەدى, ەرتەڭ ءبىزدىڭ دە ءجۇزىمىز شارىق ەمەس, جارىق بولادى» دەگەن ماسەلەنى قازاقتىڭ اياۋلى قىزى ش.بەركىمباەۆا (ول كەزدە سەناتور بولاتىن) كوتەرىپ, «وسىعان قارجى قاراستىرساق» دەگەن ويدى قارجى تۇتقاسىن شىركوبەلەك اينالدىرىپ وتىرعان ن.كورجوۆانىڭ الدىنا تارتقاندا, ول اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, ات-تونىن الا قاشتى. داۋ-داماي ورىستەدى. «ەل كەلەشەگى سانالاتىن جاستاردان قارجى اياۋ نە سۇمدىق. مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن بىلەسىز بە؟» دەگەن ەدى سەناتور. قارجىگەر دە ءوز ۋاجىنەن تايمادى. ءسويتىپ, ەكى ازاماتشا ءبىراز جەرگە باردى. ەندى, مىنە, سول اڭگىمەنىڭ «ناتيجەسى» قالاي بولعانىن كورىپ وتىرمىز. قورعانسىز قالىپ, شەتكە كەتكەن ۇل مەن قىز قابىرعاسى قاتايعاندا وزدەرىن قورعاۋعا كوشكەنى ايداي الەمگە بەلگىلى بولدى.
بۇل قاسىرەتتى جاز بويى گۋىلدەتتىك. العاشقى كەزدەگى جۋرناليستەردىڭ اششى ايقايى, دەپۋتاتتاردىڭ سىلكىنىسى, سۇراۋ سالۋى قازىر سيرەكسىدى. ءايتسە دە تاياۋدا تەلەديداردا بولعان ءبىر ءاڭگىمەدە ءماجىلىس دەپۋتاتى شەتكە كەتكەن ۇل-قىزدىڭ باعاسى 25-تەن 75 مىڭ دوللارعا كوتەرىلگەنىن جايىپ سالدى.
قاراپ وتىرساق, ءار ءتورت-بەس جىلدا وسىلايشا ايقاي-سۇرەڭ سالۋ بىزگە «ءداستۇر» بولىپ كەتكەندەي. بيىلعى «كوتەرىلىستە» شەتكە كەتكەن اسىراندىلار سانى اۋىزەكى اڭگىمەدە, الدا مەڭزەگەنىمىزدەي, 10 مىڭعا تاياۋ دەلىنەدى. ال رەسمي دەرەكتەردە – 8806. مۇنىڭ 6 مىڭى – اقش-قا «اتتانىپتى». 721-ءى – يسپانيادا, 426-سى بەلگيادا جۇرگەن كورىنەدى.
ۇرپاق ءۇشىن سور بولعان وسى ءبىر قاسىرەتتى اڭگىمە قاشانعا دەيىن جالعاساتىنىن بىلەتىن ادام ءدال قازىر تابىلاتىن ەمەس. ءوزىمىز كوپ قارايلايتىن, ءجۇز مىڭنان اسا بالادان كوز جازىپ قالعان رەسەي وتكەن جىلى «ديما ياكوۆلەۆ» زاڭىن قابىلدادى. اقتالۋ جولىندا, بۇل ساياسات ءۇشىن دەيتىندەر تابىلار. قالاي دەسەك تە, اقش-قا بالا بەرۋدى كورشىمىز پىشاق كەسكەندەي توقتاتتى. قازىر رف پرەزيدەنتى جانىنداعى بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل پ.استاحوۆ ءوز جەتىمدەرىن تۇگەندەپ ءجۇر. سوڭعى ون جىلدا اقش-تا 20 رەسەيلىك جەتىم كوز جۇمعانىن ايتقاندا, 1997 جىلى تۋعان 2 قازاقستاندىقتىڭ سول ەلدىڭ «بالالار رانچوسىندا» تاربيەلەنىپ جاتقانىن ءبىزدىڭ ەلگە جەتكىزگەن دە سول. ال ءبىز بولساق, 6 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى قازاق ەلىنەن بارىپ, زورلانعان, قورلانعان, ارى تاپتالعان ۇلتتىق رۋحىن جاسىتقان مەيوتتيكتەردىڭ يتتىگىن «قۋ كەتتى, ءىس ءبىتتى» دەپ حابارسىز وتىرا بەرىپپىز.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە دە بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت جۇمىس ىستەيدى. ونى ءبىراز جىلدان بەرى, كەزىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان ر.شەر باسقارىپ كەلەدى. دەگەنمەن, اتالمىش مەكەمە ەل شۋىلداپ جاتسا دا ءبىر ناقتى ءۋاجىن العا تارتپاي, «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن سىدىرتپا جاۋاپ بەرۋمەن كەلەدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن 6 مىڭ «بالامىزدى» باعىپ وتىرعان اقش-تان سيۋزەن دجەيكوبستىڭ كەلىپ كەتكەنى ءمالىم. ول وسى ساپارىندا جوعارىداعى مينيسترلىكتىڭ اتالعان كوميتەتىندە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرودا كەزدەسۋلەر وتكىزگەن. ول قازاقستان مەن اقش بالا اسىراپ الۋ جونىندە ورتاق جۇمىس توبىن قۇراتىنىن مالىمدەپ, الداعى جۇزدەسۋ ۆاشينگتوندا وتەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن اقش-تا قاراشا ۇلتتىڭ بالا اسىراپ الۋ ايى بولىپ بەلگىلەنگەنىن دە ەسكە سالا كەتكەنى بار. ول جۇزدەسۋلەردەن كەيىن قازاقستاندىق بالالاردى اقش ازاماتتارىنىڭ اسىراپ الۋى جاندانادى دەگەن ءۇمىتىن دە ۇكىلەدى. س.دجەيكوبس الداعى ۋاقىتتا بالالاردىڭ قۇقىعى ءجىتى قورعالاتىنىن, وكىنىشتى جاعدايلارعا ورىن بەرمەيتىنىن, ارنايى جۇمىس توبى جۇمىس ىستەيتىنىن, ءتىپتى, زاڭ, بولماسا بار زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلايتىنىن دا جەتكىزگەن-ءدى. وسىعان قاراعاندا, ءبىزدىڭ شەتەلگە كەتەتىن بالالار تۋرالى ايقاي-سۇرەڭىمىز وقتىن-وقتىن جاڭعىرىپ, تاياۋ جىلدارى تىيىلا قويماس.
ءيا, سوڭعى بايلام, ۇرپاقتان ارتىق قانداي بايلىق بار ەدى بىزدە؟ بۇل اتا زاڭدا دا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن جازىلعان. سول ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا سەلقوستىق تانىتۋ – ەكى جاستى جوعارىداعىداي تاعدىر تالكەگىنە سالدى. ءبىز كوبىنە سەبەبىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەسەمىز. كەيدە «دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭا بولسا, ءوزىڭ شامالى ادامسىڭ», دەگەن اباي سوزىنە باعىنىپ, «وسى قالاي دەگەن؟» سىن ايتىلسا, ول جالاداي كورىنەتىنى بار. شىندىعىنا كەلگەندە, ونداي سىن ەل بولۋدىڭ قامى, ۇرپاق تاعدىرىن تالكەككە سالماۋ جايى. بۇل از دەسەڭىز, ايتىلعان سىنعا «بۇرىسى مىناۋ, دۇرىسى اناۋ» دەپ جاۋاپ بەرمەيتىن ادەتتى «قالىپتاستىرىپ» العانىمىز دا انىق. بىراق, ءبىزدىڭ بۇل دارمەنسىز كەيپىمىزدى كەيىنگى ۇرپاق قالاي باعالايدى, تاريح بەتىنە قانداي تاڭبامەن جازادى؟ ەڭ وكىنىشتىسى, ءبارىن پىكىر اشىقتىعىنا, ەركىندىگىنە, دەموكراتياعا تەلي سالاتىن ادەتكە بوي الدىردىق. دەموكراتيانىڭ تۋىن تىككەن ەلدەردەگى دەموكراتيانىڭ دا قول «يىنىنە» قالاي يكەمدەلەتىنىن كوزى بار كورسە, سەزىمى وياۋ سەزسە كەرەك. تەرىس باسقان قادامدى دەموكراتياعا يتەرە سالىپ اقتالام دەۋ, ءتۇبى وپىندىرماي قويمايتىنى اقيقات. اسىرەسە, ۇلت پەن ۇرپاققا قاتىستى ماسەلە كوپ جاعدايدا دەموكراتيانىڭ تار شەڭبەرىنە سىيمايتىنى بەلگىلى.
قازىر سول شەتەلگە كەتكەن بالالار تۋرالى شۋىلداپ جاتىرمىز. ولار قالاي كەتتى, سەبەپكەر ادامدار كىم, قىزمەتتە وتىرعاندار نە تىندىرۋدا, نە بولماسا, بۇرىن ءىس باسىندا, قازىر دەمالىپ جاتقانداردىڭ دا «قوسقان» ۇلەسى بولىپ پا ەدى, ءتۇرلى جولمەن «شىعارىپ سالعاندار» تاۋبەسىنە كەلىپ, كەش تە بولسا سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, اقيقاتتى انىقتاپ, كىنالى كىم, كۇنانى كىم ارقالاۋى ءتيىس دەي مە ەكەن؟ الدە «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» جاۋاپسىز قالدىرساق, جار سالۋشىلار جالىعىپ جاقتارى قارىسادىعا دەن قويىپ, ءىسىن ىلگەرى جىلجىتىپ ءجۇر مە؟ ءتىپتى, وندايلار وزدەرىن مىقتى ساناپ, ۇيىمداستىرۋشى مەنەدجەرمىن دەپ بىلە مە؟ ونى ايتاسىز, ولار كەلەشەكتە «دەگدار ادام ءۇش نارسەدەن قايمىعادى: كوكتىڭ قۇدىرەتىنەن, ۇلىلاردىڭ بولمىسىنان, دانالاردىڭ سوزىنەن» دەگەن كونفۋتسي قاعيداسىن اتتاپ ءوتىپ, ءبىز زيالىلار قاتارىنان ورىن الۋىمىز كەرەك دەۋى مۇمكىن عوي. وسى ءۇش قاعيداعا ادال بولماعاندىقتان, ءىسىمىز بەن ءسوزىمىز الشاق كەتىپ, بايلىقتىڭ باسى سانالاتىن ۇل مەن قىزدىڭ تاعدىرىن ساۋداعا سالىپ, جاناشىرسىز قالىپ, دىڭكەسى قۇرىعاندا ءوزىن-ءوزى قورعايتىن كۇيگە جەتكىزىپ وتىرمىز. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن ەكى جاستىڭ جاسىعان كوڭىلىنە دەمەۋ جاساي الماي, نەمقۇرايدىلىق تانىتۋدامىز. «ءبىز, زيالىلار تىشقان اۋلاعان ارىستانعا ۇقساپ بارامىز» دەپ كەتكەن مىنەزدى قالامگەر ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ ءسوزى ەندى نامىسقا تيسە, ءالى دە كەش بولماس ەدى. ۇلتتىق رۋحتىڭ جىرشىسى ماعجان جۇماباەۆ: «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى, قىرانداي كۇشتى قاناتتى, مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەگەن جاستارىمىزدى سۇراۋسىز قالدىرا بەرۋ ارعا سىن بولىپ تۇر. بۇعان ءبىر تىيىم جاسالماسا, شەتكە كەتكەن ۇل مەن قىز ىزدەۋسىز, ناعىز تۇلدىر كۇي كەشسە, ولاردىڭ قازاق ەلىنە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي بولماسىنا كىم كەپىل بولار ەكەن؟ سەبەبى, شەتەلدىكتەر اسىراپ العان بالالارعا كيەلى تەگى تۋرالى بۇكپەسىز ايتىپ وتىرادى. ونداي جاعدايدا بالالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى «ول قانداي كيەلى ەل» دەپ شىققان مەملەكەتىنە كۇمانمەن قارامايدى دەپ ايتا الامىز با؟ جوق.
جوعارىدا ايتقان ءبىراز ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى قالاي شەشىلەدى دەگەن سۇراق كوكەيدە تۇر. جاڭا باعدارلامالار جاساۋعا نيەتتەنىپ وتىرعان مينيستر اسلان ءسارىنجىپوۆ بۇل ءبىر كەلەلى ءىس ەكەن دەپ ءتۇيىن قويار دەگەن ۇمىتتەمىز. ەلباسى تالابىن ەسكەرىپ, قادام بارىسىندا قازاق جەتىمىن جىلاتپاعان دەپ وسىعان دەيىنگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە تەرەڭ ساراپتاما جاساپ, اق-قاراسىن انىقتاپ, قاجەت دەپ تاپسا جوعارىداعىداي جاندى كۇيزەلتەتىن وقيعالاردىڭ ءتۇپ-تامىرىن تۇگەندەپ, كىنالى ادامداردى اتاپ جاتسا, كەيىنگىگە ساباق بولار ەدى. «شىن جىلاسا سوقىر كوزدەن جاس شىققانداي» كونۆەنتسيا, قۇقىق, ت.ب. ەل مۇددەسى ءۇشىن «اتتى ءولتىرىپ, اربانى سىندىرمايتىن» ساۋاتتىلىقپەن ىسىرىلسا, پاناسىز قالعان دەلىنەتىندەرگە ءوز وتانىمىزدان دا پانا تابىلار ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس شەتەل ازاماتتارىنىڭ استارلى جەلەۋىنە توسقاۋىل بولار ەدى. ءوز ەلىمىزدەگى بالا اسىراپ الامىز دەگەندەرگە ءتيىمدى جول قاراستىرىپ, ءار بالاعا, ءار قاراكوزگە وتان-اناسىندا, ءوز وتباسىندا باسقالارمەن قاتار ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى دەسە, بۇعان قانى بار, جانى ءتىرى بار قازاق ۇيىسىپ, وزگەگە ۇيىتقى بولسا, ياعني جۇرت بولىپ جۇمىلسا ۇرپاق الدىنداعى, اللا الدىنداعى ساۋاپتى ءىستى سانالى اتقارىپ, پارىز-قارىزىمىزدى ءمىنسىز وتەر ەدىك.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
