كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءبىر قىزىعى, الىستاعى بيلىك وكىلدەرى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى جەردەگى حالىقپەن قاتار ءجۇر دەلىنەتىن كەيبىر اۋىل, اۋدان اكىمدەرى دە ات ۇستىنەن سويلەۋگە, سىرعىتپا جاۋاپ بەرۋگە ادەتتەنىپ الىپتى. ءبىز مۇنى سوڭعى ايلاردا اۋىل جۇرتىمەن تىكەلەي ارالاسىپ, شەنەۋنىكتەرمەن پىكىرلەسكەندە اڭعاردىق. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى جۇرتقا ميىعىنان قاراپ, قايدا جازساڭ دا, قايدا بارىپ ايتساڭ دا, ءبارىبىر جازعانىڭدى بىزگە جىبەرەدى, ايتقانىڭدى بىزدەن سۇرايدى, سوندىقتان بايقاۋ كەرەك دەگەن ۇستەمدىككە, وزىمبىلەمدىككە ابدەن داعدىلانىپ العان ءتارىزدى. مىسىمەن, سۇسىمەن باسۋعا بەيىمدەلگەندەر دە, داعدىلانعاندار دا جوق ەمەس. مۇنداي قوقىرايعان قىلىق كەي جەردە حالىقتى اشىندىرىپ, اشىق قارسى شىعۋعا, اقپارات قۇرالدارىنان اراشا سۇراۋعا ەرىكسىز اپاراتىن تۇستار دا كورىنىس بەرە باستاعان.
جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بىلدەي دەپارتامەنت باسشىسى د.تاەۆ اۋىلداعى ۇرلانعان مالدىڭ 60%-ى جايىلىمدا قولدى بولاتىنىن ايتىپ قالدى. ايتىپ قانا قويماي, الداعى ۋاقىتتا ارنايى ەرەجە جاساپ, ونى بەكىتىپ, ەرەجەنى بۇزعاندارعا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 408-بابى بويىنشا 3-تەن 10 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەتتىگىن اتادى. ول از دەسەڭىز, ءار ءوڭىر مال باعۋدىڭ ءوز ەرەجەسىن جاساۋى ءتيىس كورىنەدى.
بۇل قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ءوزىن اقتاپ, اۋىل جۇرتىن تۇقىرتىپ الۋ ەمەس پە؟ اۋىلدىڭ اق-قاراسىن بىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇعان ءبىر ءۋاج ايتار دەگەن نيەتتەمىز. اۋىلدى تۇقىرتۋ, اۋىل حالقىن ايىپپۇلمەن تۇنشىقتىرۋ ەرتەڭگى تىرلىكتى وڭالتا ما, ومالتا ما؟
ونسىز دا وڭالا الماي, باسقا تارتسا اياققا, اياققا تارتسا باسقا جەتپەي قينالىپ وتىرعان اۋىلداعىلار مەن ولارعا ءبىر تابان جاقىن جۇرگەن مۇڭداستار مۇنى قاراۋ ءىس, تىعىرىققا تىرەيتىن تۇيىق تىرلىك, كەڭسەدە وتىرىپ جۇرتپەن ساناسپاۋ دەپ قىنجىلىس بىلدىرەدى. العا تارتار ۋاجدەرى, پرەزيدەنت ايتقان «جۇرتقا جاقىن پوليتسيانىڭ» ۇرىعا شامالارى جەتپەگەن سوڭ, سىبايلاستىقتى بۇركەمەلەۋ ءۇشىن بار كىنانى اۋلدىقتاردىڭ وزىنە جاۋىپ, سۋدان تازا, سۇتتەن اق بولۋدى ويلاستىرىپ وتىرعان جوق پا ەكەن دەيدى. جايىلىمداعى مال بىلاي تۇرسىن, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا اۋىل-ءۇيدىڭ ماڭىنان, قورادان اكەتىپ جاتقاندى قايدا قويامىز دەيدى. الدە ءوزىمىز جاراۋلى جاساق ازىرلەسەك پە ەكەن دەگەندەر دە بار. ۇرىنى ۇستاپ بەرسەڭ, قۇقىق قورعاۋشىلار ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن شىعارىپ جىبەرەتىنىنە, كەيدە تەرگەۋدى ساعىزشا سوزىپ, اقىرى جاۋىپ تىناتىنىنا دا دايەكتەر كەلتىرەدى.
ءسويتىپ, ەندى ۇرى كىنالى ەمەس, مالدىڭ يەسى كىنالى بولىپ شىقپاق. ايىپپۇل تولەپ, قالتاسىن قاعۋ عانا قالىپ تۇر ما؟ تاەۆ مىرزانىڭ مىنا ءسوزى اۋىل جۇرتىن قورعاۋ ەمەس, قورلاۋ بولىپ تۇر دەگەندەر دە بارشىلىق. كۇن كورىپ وتىرعان بار مالىمىزعا جاناشىرلىق تانىتپاسا, وندا ساتىپ قۇرتپاساق بولماس دەپ كۇيىنگەندەر دە كەزدەسەدى. جەردىڭ تارىلعانىن, قولىندا بارلار قونىشىنان باسىپ جۇرگەنىن, يەسى بەلگىسىز دەلىنەتىن مىقتىلاردىڭ العان جەرىنە قادام باسا المايتىنىن ايتىپ, بۇل نە ءوزى دەپ تاڭعالاتىندار دا تابىلادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى «اۋىلدىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. اۋىلداعى مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاساتىن بولادى», دەگەن سوزىنە باعىپ, ايىپپۇل تىنىسىمىزدى تارىلتسا, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە قالاي ورىندالادى دەپ سۇراق قويىپ جۇرگەندەر دە از كەزدەسپەيدى. الگى تۇسپالمەن جاسالاتىن ەرەجە قىسپاققا السا, كۇنىمىز نە بولادى, اۋىل گۇلدەنە مە, الدە قۇردىمعا كەتە مە دەگەندەر دە جوق ەمەس.
اقيقاتىنا كەلسەك, كوپتەگەن اۋىل حالقىنىڭ القىمىنان الىپ وتىرعان بۇل تۇيىققا تىرەر تىرلىك جەردىڭ جەتپەۋىنەن, جابايى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە داعدارعان جۇرتتىڭ زامان اعىمىنا ىلەسە الماي شۇبىرىپ كەتۋىنەن دە بولعانى راس. ۇلەسىنە تيگەن جەردەن كوز جازىپ قالعانداردىڭ قازىرگى اششى ايقايى قۇلاق تۇندىرادى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازىر ۇلتىمىزدىڭ ءبىراز بولىگى اۋىلعا بەت بۇردى. بۇل ەل بەسىگىنىڭ دۇرىس تەربەلۋىنە, تۇرمىسىنىڭ تۇزەلۋىنە جان ءبىتىرۋى ءتيىس.
جاسىراتىنىنى جوق, سول اۋىلعا بەت بۇرعاندار كەزدەسىپ وتىرعان باستى قيىندىق – جەر ماسەلەسى. جەرگىلىكتى جەردەگى اكىم-قارالار دا بۇل جاعىنان كەلگەندە دارمەنسىز. «جەر جوق» دەگەننەن باسقا ايتار ۋاجدەرى بولا بەرمەيدى. تالاپايدا قاۋقارى بارلار قامتىپ قالعانىن ايتا المايدى. ولاردىڭ كىم ەكەنىنە كەلگەندە دە تىلدەرىن تىستەيدى. كوبىنىڭ يەلەرى دالادا ەمەس, قالادا, تومەنى وبلىس ورتالىقتارىندا كورىنەدى.
قازىر كەيبىر اۋىلداردىڭ ماڭىنداعى شۇرايلى جايىلىمدى, قۇنارلى سۋارمالى جەردى قورشاپ تاستاعان. ول ءبىر كەزدەرى سول اۋىل حالقىنىڭ مال جايار ءورىسى, جىل ماۋسىمىنىڭ ءتورت مەزگىلىندەگى قونىسى, جەم-ءشوپ ەككەن ءوڭىرى ەدى.
ءتىپتى ءتۇرلى جەمىس ەككەندەر قورشاۋ بىلاي تۇرسىن, توبەسىن تورلاپ تاستاعان. قاراپايىم حالىق وعان قيىلا قارايدى, كىمدىكى ەكەنىنە كوزدەرى جەتپەيدى, ءبىز قايدا قالدىق دەسە, ءسوزى وتپەيدى. امالى قۇريدى, تامسانادى. اتا-بابا, اكە-شەشە, ءوزى ءوسىپ-ونگەن جەردەن وزىنە ۇلەستىڭ كەم تيگەنىنە, بىرەۋلەردىڭ قارپىپ قالعانىنا كۇيىنەدى, كۇيگەلەكتەنەدى. بىراق دارمەنسىز.
اقىرى كىنالى بولۋدىڭ الدىندا تۇر, لاقتى ەشكىسىن, ءبىر سيىرىن ارقانداپ باقپاسا, ايىپپۇل تولەيمىن-اۋ دەپ كوڭىلى كىربىڭ تارتادى. سوندىقتان اقيقاتتى انىقتاپ الماي, سەبەبىن بىلمەي, جەتپەي جاتقان نە, جەردەن نەگە تارشىلىق كورىپ وتىرسىڭ, قانداي قامقورلىققا ءزارۋسىڭ, ت.ب. دەمەي, سالدارىن سالماقتاماي, «جۋاس تۇيە جۇندەۋگە جاقسى» دەپ, اۋىل حالقىن مالىڭا يە بولماعانىڭ ءۇشىن ايىپپۇل تارتاسىڭ دەۋ ەل «بەسىگىن» ەسەڭگىرەتىپ جىبەرمەي مە, كۇنكورىسىنەن ايىرىپ, تاعى دا قالا جاعالاۋعا اپارىپ تىرەمەي مە؟ وسىنى كەڭ اۋقىمدا ويلاستىرساق ۇتىلماس ەدىك, ۇلت تىرەگى اۋىل جۇرتىن جابىرقاتپاي, اجارىن اشار ەدىك.
