سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
سونداي زاڭعار تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى, جەكە دارا ءبىتىم بولمىسىمەن, بولەك تابيعاتىمەن الەمدى مويىنداتقان ساياساتكەر, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. قازاقستان دامۋىنىڭ وزىندىك مودەلى تۋرالى ەلباسى بىلاي دەگەن ەدى: ء«بىز ءبىر رەت تاڭداپ, سودان بەرى ودان تايماعان ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق دامۋ جولىمەن كەلەمىز. الەمدىك تاجىريبەنى ساراپتاي جانە زەرتتەي وتىرىپ, ءبىز ەۆوليۋتسيا جولىن تاڭدادىق. ءبىز دەموكراتيانىڭ جەدەل, اسىرەسە سىرتتان ەنگىزىلۋىنە قارسىمىز. ءبىز ەشكىمگە دە ەلىكتەۋگە تىرىسپايمىز, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە, ءبىزدىڭ حالقىمىزعا كەرەگىن جاساپ جاتىرمىز. جانە بۇل قولىمىزدان كەلىپ جاتىر». نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاڭداپ العان بۇل بايىپتى باعىت قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باعدارعا اينالدى.
ەلباسىمىز جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ەلدىڭ ىرگەسىن سوكپەي, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, دوستىق پەن سىيلاستىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىگى باياندى, جاسامپاز قازاقستان مەملەكەتىن قۇرا ءبىلدى. سوندىقتان سوقتىقپالى, سوقپاقسىز كەزدە تىڭنان تۇرەن سالىپ, وزىنە سەنىم ارتقان جۇرتىن وركەنيەتكە جەتەلەگەن, الەۋەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسقان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ورنى ەرەكشە.
ەل تاريحىن ايگىلى تۇلعالار ارقىلى تانۋ مۇمكىندىگى تاۋەلسىزدىك جەمىستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. راس, تاريحي دامۋعا حالىق بولمىسى نەگىز بولادى, جەكە تۇلعانىڭ ءوزى حالىقتىڭ اراسىنان شىعادى. قازاقستانعا تاۋەلسىزدىك الىپ بەرۋ جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋ ەلباسىمىزعا وڭايعا سوقپادى. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋى مەن بولاشاقتىڭ كەمەلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ارتىلار جۇكتى ابىرويمەن كوتەرۋ, حالىق سەنىمىن اقتاۋ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ, قازاقستاندى الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى تەرەزەسى تەڭ ەلدەر قاتارىنا قوسۋ باتىل شەشىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتتى. ءوز زامانىندا تارىداي شاشىلعان قازاق رۋلارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناعان ابىلاي حاننىڭ قىزمەتى قانداي بولسا, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋدا ەلباسىنىڭ ەڭبەگى دە سوعان پارا-پار بولاتىن. بۇل تۋرالى ەلباسىنىڭ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىندا ايتقان مىنا سوزدەرى دالەل: «ابىلاي, كەرەي مەن جانىبەك حاندار تىككەن قازاق ورداسىن ەڭسەلى ەل ەتۋ ىسىنە سانالى عۇمىرىن ارنادى. ونىڭ قازاق حالقىنىڭ تۇعىرى بەرىك, جۇلدىزى جارىق ەل بولۋىن اڭساپ, وسى قاسيەتتى ماقساتقا جەتۋ جولىندا نايزانىڭ ۇشىن عانا ەمەس, ديپلوماتيانىڭ كۇشىن دە جۇمساعان زامانىنىڭ اسا كورنەكتى حانى بولعانىنا تاريح كۋا… ايبارلى ابىلاي اڭساعان اسقاق ارمانعا, ۇلى مۇراتقا بۇگىنگى ۇرپاق جەتتى. بايتاق ولكەمىزدىڭ شەكاراسىن زامان تالابىنا ساي حالىقارالىق نورمالارمەن بەكىتىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتى مويىنداتتىق. سول ارقىلى كورشىلەرىمىزبەن ماڭگىلىك دوستىققا, ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستارعا نەگىز قالادىق. بۇل كۇندە ەشقانداي ەلدىڭ قازاق جەرىنە قاتىستى داۋى جوق. ەڭ باستىسى, ءبىز بابالار امانات ەتكەن كيەلى جەرىمىزدە قۇرعان مەملەكەتىمىزدە ىنتىماعىمىزدى ساقتاي بىلدىك. سونىڭ ارقاسىندا بەرەكەلى بىرلىگىمىز تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم بولدى. ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرىپ, ەڭسەلى وردامىزدى ورناتتىق. ارقا توسىنە اسەم استانا سالىپ, الەمگە قازاقستان دەگەن ابىرويلى مەملەكەت رەتىندە تانىلدىق. قازىرگى جاسامپاز قازاقستان ىرگەسى بەرىك, ىنتىماعى مىعىم, ءتورت قۇبىلاسىن تەگىس مويىنداتقان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى».
ەگەمەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تەتىكتەرى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ساياسي, ۇلتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپتاسىپ قۇرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت باسشىلىعىنا كەلگەن العاشقى ساتتەن باستاپ حالىقارالىق جانە ۇلتارالىق ماسەلەلەر شيەلەنىسىنىڭ شەشۋىن اسىعىستىققا سالماي, ۋاقىتتىڭ تالابىنا, قازاقستاندىق جولدىڭ ەرەكشەلىگىنە ۇيلەستىرە, جان-جاقتى مۇددەلەردىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابا بىلۋدەگى دارالىعىمەن بىردەن الەم نازارىن اۋداردى. 80-جىلداردىڭ اياعى مەن 90-جىلداردىڭ باسى بۇرىنعى وداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ ازاتتىققا ۇمتىلعان ۋاقىتى ەدى. ول زامان قازىرگى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى باسقا دا ەلدەر سياقتى, قازاقستان ءۇشىن دە ۇلكەن بەتبۇرىستاردىڭ باستاۋى بولدى. جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا قايتا قۇرۋ جانە قوعامدىق جاڭعىرۋ ءتارىزدى يدەيالار سىڭە باستاعان ساتتە حالىق مۇنداي جۇمىستى ىستەي الاتىن كوشباسشىسىن ءدال تانىدى.
1991 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاقستاندىقتار دەموكراتيالىق, وركەنيەتتىك جولمەن تۇڭعىش رەت پرەزيدەنت سايلادى. بۇل قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا ەدى. سول كۇنى بايتاق ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە حالىق جاپپاي ەرەكشە ۇمىتپەن اعىلىپ, سايلاۋعا قاتىسقانداردىڭ 98,78 پايىزى ن.ءا.نازارباەۆتى جاقتاپ داۋىس بەردى. حالىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ن.ءا.نازارباەۆ كەمەل كەلەشەككە باتىل قادامدار جاساپ, سارابدال ساياسات جۇرگىزىپ, ەلدىڭ ءاردايىم بيىك اسۋلاردى باعىندىرۋىنىڭ باسىندا تۇردى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ول جاساعان ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتىلدى. ءدال سول كۇنى الماتىدا پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ ءراسىمى ءوتتى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا الەم كارتاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. 1991 جىلى 17 جەلتوقساندا الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا وتكەن جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ بارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا, تاعدىر قوسىپ, بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە جەتەدى. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن», دەپ ايتقان ءسوزىنىڭ بۇگىنگى كۇنى شىندىققا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز.
قازاقستاندىقتاردىڭ بەرىك قولداۋىنا ارقا سۇيەپ, حالقىنىڭ جاسامپازدىق كۇش-قۋاتىنا كامىل سەنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت تەڭدەسسىز ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتە ءبىلدى. جاڭا استانانى تۇرعىزۋ باستاماسى مەن ونى اقيقاتقا اينالدىرۋى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مودەرنيزاتسيالىق جوباسىنىڭ باستى تابىسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ورنىقتى. قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى شىن مانىندە, جاڭا ءداۋىردىڭ قالاسى بولىپ, ەلدىڭ وتكەنىنەن بولاشاققا, جاڭا داۋىرگە اۋىسۋىنىڭ ءىرى قۇبىلىسى سانالادى.
ن.ءا.نازارباەۆ ساياساتقا الىپ كەلگەن بىرقاتار ءپرينتسيپتى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى. جالپى, جولداۋلار باسقا ەلدەردە دە قولدانىلادى, بىراق ولار ادەتتە مىندەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر شەڭبەرىنەن اسپايدى دا, جوعارى زاڭدى ورگانعا عانا باعىتتالادى. ال قازاقستاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى بۇكىل حالىققا ارنالىپ, وندا بۇكىل ەلدىڭ الدىندا مىندەتتەر قويىلادى جانە ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋىنىڭ كەلەر جىلعا, ودان دا ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن جوسپارلارى ايقىندالادى. ءاربىر ازاماتتىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ – بۇل جايتتاردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ حالىققا ءار جولداۋىندا كورىنىس تابادى. مەملەكەتتىڭ دامۋى قاي باعىتتا ءوربيتىنىن ايقىن ۇعىنا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار بولاشاققا سەنىممەن قارايدى جانە ءوز ءومىرىن ءساتتى جوسپارلاي الادى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الەۋمەتتىك تۇرعىدان باعدارلانعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. ونىڭ جۇزەگە اسىرعان ەكونوميكالىق ۇلگىسى الەمدىك داعدارىس كەزەڭىندە ەڭ ءتيىمدى بولدى. مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر رەتىندە داعدارىستىڭ قاينارلارىن زەرتتەپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار بارلىق دەڭگەيدە ونى ىعىستىرۋدىڭ جۇيەلىك شارالارىن ۇسىندى. قازاقستاننىڭ دامۋىنا الەمدىك داعدارىستىڭ ىقپالىن ىرىقسىزداندىرىپ, قالىپتى ءوسۋ تراەكتورياسىنا دەرەۋ ورالۋعا العىشارتتار تۋدىردى. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ زياتكەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋ باعىتى. جاڭا كوزقاراستاعى قازاقستاندىقتاردى تاربيەلەۋ ادامزاتتىق كاپيتالدىڭ جاڭا دەڭگەيى – جاڭا ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى تەتىگى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان ەلباسىنىڭ ساليقالى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ ەڭ قارقىندى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا نىق قادام باستى. جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىعا ءتۇسىرىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتقان ەقىۇ ءسامميتى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ينۆەستيتسيالىق فورۋم, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋم, ت.ب. ءىرى باسقوسۋلاردىڭ قازاق جەرىندە ءوتۋى – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, الەمدىك سارا ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ۇلكەن بەدەلىنىڭ كورىنىسى ەكەندىگى داۋسىز. وسىنداي كوشەلى ىستەردىڭ جالعاسى ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ بولىپ وتىر. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاماشا تابىستارىنىڭ ءبىرى – بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ 160 جىلدان استام تاريحىندا ورتالىق ازيا ايماعى, ءتىپتى تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ەشقايسىسىندا دا حالىقارالىق كورمە جالاۋى جەلبىرەپ كورگەن جوق.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى مەن ەلباسى ەڭبەگىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتقاندىعىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اجىراعىسىز ەگىز ۇعىم ەكەندىگىن تاريح الدىمىزعا تارتىپ وتىر. قازاق حالقىندا باعزى زامانداردان بەرى «جەرۇيىق» ۇعىمى قالىپتاسقان. «جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىعىن ىزدەگەن» اسان قايعىنىڭ يدەياسى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى اڭساعان ارمانىنا ۇلاستى. بابالارىمىز ءتورت قۇبىلاسى تەڭ, قازىعى بەرىك, مامىراجاي تىرشىلىگى بار مەملەكەت قۇرۋدى, ءىشى مەن سىرتى ءبۇتىن ماڭگىلىك ەل بولۋدى مۇرات ەتتى. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ۇلى باعدار رەتىندە ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جاريا ەتتى.
بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى – باعزى بولمىسىمىزدىڭ, اسىل تۇرپاتىمىزدىڭ زاماناۋي قايتا جاڭعىرۋىنىڭ, وزىق, قۋاتتى ەل بولىپ گۇلدەنۋىمىزدىڭ كەپىلى. وسى اقيقات ءبىزدىڭ بارشامىزدى ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا ەلباسىنىڭ توڭىرەگىنە بىرىگىپ قىزمەت ەتۋگە جەتەلەيدى. ەتنوستار ىنتىماعى مەن دوستىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە مەملەكەتىمىز وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى – ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى.
داريا قوجامجاروۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ رەكتورى, اكادەميك
