ابىزدان شىققان گۋديني

ول ول ما, 1908 جىلى رەسەيگە گاسترولمەن تاعى ءبىر كەلگەن ساپارىندا بۋتىركا تۇرمەسىنەن ء«ولىم جازاسىنا كەسىلىپ تۇرسا دا» امان-ساۋ قاشىپ شىققانىن كورسەتىپتى. شىركىن-اي دەيمىز عوي, سول قابىرعاسى قان ساسىعان تو­زاق تۇرمەدە ءبىزدىڭ قانشاما مارعاسقا تۇلعالارىمىز جازىق­سىز وققا ۇشقان جوق پا؟ تىم قۇرىعاندا ءبىر الاش ارداقتىسى گۋديني قۇساپ قۇتىلىپ كەتسە, ەل يگىلىگىنە ەسەپسىز قىزمەت ەتپەس پە ەدى؟

ءجا, ايتپاعىمىز اقتاڭداق تاريح تا ەمەس, گۋدينيدىڭ سي­قىر­شىلىعى دا ەمەس, اڭگىمە ار­قا­داعى بوقتى تاۋلارىن باۋىر­لاي قونعان ابىز دەگەن اۋىلدان شىققان اسقار ابىلاي ۇلى اتتى قولى شەبەر, ءومىرى قىزىق ادام جايلى بولعالى وتىر. جال­پى, قازاقتىڭ قاي قيىرىنا بارساڭىز دا قولى ىسمەر, جاساعان بۇيىمدارى جالپاق جۇرتتىڭ كادەسىنە مولىنان جاراپ وتكەن جاندار از كەزدەسپەيدى. دەگەنمەن بۇل كەيىپكەرىمىزدىڭ قول­ونەر تۋىندىلارى سوناۋ كە­ڭەس وكىمەتى تۇسىندا ميرزويان مىر­زاڭىزدىڭ ءوزىن تاڭ-تاماشا ەتكەنى ءبىزدى بەيجاي قالدىرمادى.

الدىمەن اسقار ابىلاي ۇلى تۋ­رالى ايتاردا سول ولكەدە ءور­تى تۇتانىپ, حالىقتىڭ نارازى­لى­عىنان تۋعان اتاقتى بوقتى كو­تەرىلىسىن اينالىپ وتۋگە بولماي­تىن سياقتى. ءومىرى وسىناۋ تاريحي كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلگەن ءبىزدىڭ كەيىپكەردى كوزى كورگەن اقسا­قالدار سول كوتەرىلىسكە قارۋ-جاراق دايىنداعان ۇستا دەپ كوپ ايتىپ كەتىپتى. وبلىستىق «Orta­lyq Qazaqstan» گازەتىنە شىققان «بوقتىداعى بۇرقاسىن» دەگەن ما­قالادا جۋرناليست, ءوڭىر­دىڭ ازاماتى قۇرمانعازى وتە­باي سول اسقار ابىلاي ۇلى تۋ­رالى ءبىر تاراۋ ارناپ, جەكە توق­تالىپتى. «اتاماننىڭ قا­رۋى» دەگەن تاقى­رىپشا ىشىندە: «مەنىڭ اۋىلىمدا, ياعني بوقتى­نىڭ ىشىندە باندى اسقار اتان­عان قاريا ءومىر ءسۇر­دى. ءوزى – ۇستا, دۇكەن ۇستاعان شەبەر كىسى. بوكەيدىڭ كوكسال دەگەن بالاسىنان تاراي­دى. كەزدەسە قالسا, اداسىپ جۇر­گەن اقتى دا, قىزىلدى دا وڭدىر­ماعان ەكەن. كۇندىز ۇرى جوتالاردا كەلىمسەكتەردى تورۋىلداپ, تۇندە قارۋ سوققان. بۇل كىسى – ءبىر كىتاپقا ارقاۋ بولار ازامات», دەپ جازادى.

مىنە, وسى جازبادان-اق ونىڭ قولى شەبەر, ۇستا, ءار نار­سەگە يكە­مى بار ەتى ءتىرى ادام ەكە­نى كو­رىنەدى. سونداي-اق ۇرپاق­تا­رى­نىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگىن وقى­ساق, ونىڭ جاي عانا ۇستا ەمەس, ەزگىدەگى ەلى ءۇشىن قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماعان, سول ءۇشىن وققا ۇشا جازداعان ادام ەكەنىن دە بايقاۋ قيىن ەمەس.

«دۋتوۆتىڭ اسكەرى اۋىلدى ويرانداپ, بەيبىت جۇرتقا زور­لىق-زومبىلىق كورسەتەدى. سول­داتتار اتامىزدى ۇرىپ-سوعىپ, جاقپارلى سايدىڭ جەلكەسىندە اتپاقشى بولادى. ول سول مەزەتتە ويلانباستان, قالىڭ بۇرگەندى سايعا قارعىپ كەتكەن ەكەن. جو­عارىداعىلاردىڭ وعى دارىماي, ەش جەرى مايىپ بولماي, ەتەكتەن شىققاندا ۇستىندە لىپا قال­ماپتى. كيىمى بۇتالاردىڭ بىز­دەي تىكەنىندە قالىپتى. سودان ءتۇن ورتاسىندا مۇرجانى بىتەپ, اقتىڭ ءبىراز اسكەرىن قىرىپ سالادى. ولجالاعان وق-ءدارىنى مايلاپ, كيىزگە وراپ, تەرىمەن قاۋسىرىپ بوقتىنىڭ ساي-سالاسىنا جاسىرادى. مۇنداي وقيعالاردىڭ سانى بولىپتى سول كەزدە», دەيدى اتاسىنىڭ ەستەلىگىمەن بولىسكەن حاسەن اسقاروۆ.

شىنىمەن دە ول ادامنىڭ كو­تەرىلىستى باسىپ-جانىشتاۋ ءۇشىن ارنايى جاساقتالعان وتريادتارعا قارسى قيمىل جاساعانىن ەش­كىم جوققا شىعارمايدى. سول ارە­كەت­تەرى ءۇشىن كەيىن ماگادانعا جەر اۋدارىلىپتى. ونى ايتپاس بۇرىن ابىزدىق اسقاردىڭ مير­زويانمەن كەزدەسكەندەگى قى­زىق اڭگىمەگە توقتالعانىمىز دۇرىس. بۇل اڭگىمەنى تاريحشى ارمان احمەتوۆكە اسقارعا اتالاس تۋىس بولات تاڭىربەرگەنوۆ بايانداپ بەرىپتى. تاريحى قىزىق كەزدەسۋ ا.احمەتوۆتىڭ «باراق سۇلتان» اتتى شەجىرە كىتابىندا تولىق ايتىلادى. ال ەندى اسقار ابىلاي ۇلى باراق سۇلتان تۋرالى كىتاپتا قاي­دان ءجۇر دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ ار­عى اتالارى ءالي سۇلتان – باراق سۇل­تان­نىڭ شوبەرەسى, بوكەي حاننىڭ نەمەرەسى, كوكسالدىڭ ۇلكەن بالاسى. بىلايشا ايتقاندا, ونىڭ قۋ­دالانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى, تورە تۇقى­مىنان شىققان ارعى تەگى تىكە­لەي سەبەپ سياقتى.

ارمان قيات ۇلى اتالعان ەڭ­بەكتە: «قارقارالى اۋدانىنىڭ ابىز اۋىلىندا بىرنەشە ءۇي تورە بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى وز­دە­رىن ء«الي تورەنىڭ كىشى ۇلى دو­ساننىڭ ۇرپاعىمىز» دەيدى. دوساننىڭ ارتىندا ابىلاي, ابىلحان ەسىمدى ەكى ۇل قالعان. ابىلايدىڭ جالعىز ۇلى اسقار تورە ەلگە سىيلى, بەدەلدى كىسى بولىپتى. بىردە وكىنباي دەگەن جەردەگى اتاقتى ءتاتىم قۇسا­يى­نوۆ ستارشىندىققا كانديدا­تۋراسىن ۇسىنىپ, شابارماندارىن جان-جاققا شاپتىرىپ, داۋىس جينا­تىپتى. سوندا بار­لىق اۋىل داۋىسىن تاتىمگە بە­رۋ­گە كەلىسىپ وتىر­سا, جالعىز اس­­قاردىڭ اۋىلى ۇندە­مەي قا­لىپ­­تى. «ە, ول ءوزى كەلسىن دەپ وتىر­­­­عانى عوي, جينالىڭدار, جول­­عا شىعامىز» دەپ ءتاتىم ادام­­دا­رىن ەرتىپ, اسقار وتىرعان ابىل­­عاپپار دەگەن جەرگە بەت الادى. ادەيى الىس­تان كوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن «شاشىراپ جۇرىڭدەر!» دەپ بۇيىرادى. وكىمباي مەن ابىلعاپپار اۋىلدارىنىڭ اراسى جيىرما شاقىرىمدىق جەر ەكەن. اسقار دۇربىسىمەن قاراپ, بايبىشەسىنە: «اناۋ يت ءوزى كەلە جاتىر, ساماۋىرىنىڭدى كوتەرە بەر!» دەيدى. اسقاردىڭ ۇلكەن ءۇش ساماۋىرىنى بولىپتى. بىرەۋى ەت پىسىرۋگە, ال ەكەۋى شايعا ارنالعان. تورە اكەسى سياقتى قولىنان ءىس كەلەتىن شەبەرلىگىمەن دە تانىمال ەكەن. اۋلاعا جاقىنداپ قال­­عان سالت اتتىلارعا نازار اۋدار­­ماي, ادەيى زەرگەرلىگىمەن اينا­­لىسىپ وتىرا بەرىپتى. ءبىر-ءبىرى­نىڭ مىنەزىن جاقسى بىلەتىن كو­رىنەدى ەكەۋى. ءتاتىم ونىڭ ادەيى وتىر­عاندىعىن ءبىلىپ وتىرسا دا: «اسسا­لاۋماعالەيكۇم!» دەپ امانداسادى. «ۋاعالەيكۇماسسالام!» دەپ جاۋاپ قايىرعان تورە جۇ­مىسىن ىستەي بەرەدى. سوندا ءتا­تىم: ء«اي, تۇسەيىن بە؟ جوق كەتە بە­رە­يىن بە؟» دەسە, «قويمادىڭ عوي, ءتۇس ەن­دى!» دەپ اسىن سالىپ قوناقتارىن جاق­سى كۇتىپ, ات­تان­دىرىپ سالادى. قوناقتار ەلگە كەتىپ بارا جا­تىپ: ء«بىز وسى ەت جەۋگە باردىق پا؟ داۋىس تۋ­رالى اڭگىمە دە قوزعاعان جوق­­­سىز؟» دەپ سۇراعان ادامدارى­نا ءتاتىم: «سەندەرگە سەنىپ جۇرگەن مەن اقىماق ەكەنمىن. ءاي, ونىڭ «اتتان ءتۇس» دەگەنى كۇللى كەنت ءوڭىرىنىڭ تاسى بىزدىكى دەگەن ءسوز» دەپ جا­ۋاپ بەرەدى. وسى ءتاتىم مەن اسقار ءومىرىنىڭ سوڭىنا دە­يىن جاقسى ارالاسىپ تۇرعان» دەپ اسقاردىڭ بەت-بەينەسى مەن بولمىس-ءبىتىمى تۋرالى كوپ مالى­مەت كەلتىرەدى.

ال ەندى ميرزويانمەن كەزدە­سۋىنە كەلسەك, لەۆون مىرزامىز قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپ­كىرىنەن قولى شەبەر ونەرلى ون ادامدى تاڭداپ, جۇمىستارىن تاماشالاۋعا بايگە جاريالاپتى. زەرگەرلىگىمەن اتى شىققان اسقار سول وندىقتىڭ ىشىندە بو­لىپ, ميرزويانعا سەگىز جاسى­رىن كودى بار ق ۇلىپ ىستەپ اپارىپتى. قۇرىلىسى كۇردەلى ق ۇلىپپەن ءارى الىسىپ, بەرى الىسىپ, اقى­رى اشا الماعان ارميان دالا قا­زاعىنان جەڭىلگەنىن مو­يىنداپ, وزىنە اشۋىن ءوتىنىپتى. ءوزى جاساعان ق ۇلىپتى جىپ ەت­كى­زىپ اشا قويعان اسقار ق ۇلىپ­تىڭ ىشىنەن ەلۋ رۋبل الىپ شى­عىپتى. ميرزويان «بۇل نە اقشا؟» دەپ سۇراسا, «اشقان ادام اقشانى الادى, اشا الماعان ادام اقشا سالادى» دەپ ك ۇلىپ جاۋاپ بەرىپتى. ميرزويان دا جى­ميىپ: «ەكى رەت اشا المادىم, ءجۇز رۋبل سالايىن» دەپ مىرزالىق تانىتىپتى. ەكىنشى اكەلگەن زاتى باكى, ءۇشىنشىسى جە­تى تاسپادان تۇراتىن ساقينا, ءتور­تىنشىسى ون ەكى تاسپالى سىرعا ەكەن. ولار دا ەرەكشە بۇيىمدار رەتىندە وتە باعالى سانالعان. «ماسكەۋگە جارمەڭكەگە باراسىز, جينالىڭىز» دەسە, بارۋدان باس تارتىپ, ەلگە قوماقتى اق­شامەن قايتىپتى. بۇل 1934 جىلى حالىق اراسىنداعى شى­عارماشىل قايراتكەرلەردىڭ ال­ماتىدا وتكەن 1-ءشى سلەتى ەكەن. بىراق كەيىپكەرىمىز كەيىن 1937 جىلى رەپرەسسيا تىزىمىنە ىلى­گىپ, 25 جىلعا سوتتالىپ كەتەدى. جا­عىلعان كۇيە مەن جابىلعان جالا جوعارىداعىداي. الايدا ءبىر جارىم جىلدان كەيىن, ماسكەۋدەن نكۆد ادامدارى ىزدەپ ونى قايتادان تا­ۋىپ الادى. سويتسە, باياعى ماسكەۋگە جىبەرىلگەن زات­تاردىڭ ءبىرى جەرگە ءتۇسىپ شا­شى­لىپ, ونى ەشكىم جيناي ال­ما­عان سوڭ, ادەيى شەبەردىڭ ءوزىن ىزدەپ كەلگەن بەتتەرى ەكەن. «ال­گى زاتتى جيناپ بەرگەنى ءۇشىن بىر­نەشە ايدان كەيىن بوساتىلىپ­تى. اسقاردىڭ ماسكەۋدەگى جار­مەڭ­كەگە بۇيىمدار جىبەرگەنى تۋ­رالى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا جا­زىلعان», دەيدى تاريحشى ا.احمەتوۆ.

سونداي-اق اسقار تورە­نىڭ باي­بىشەسى ءساليما كەرەيباي­قى­زى دا تورە اۋلەتىنەن تارايدى ەكەن. بوكەي حاننىڭ كىشى ۇلى ابىلعازىنىڭ نەمەرەسى. ەكە­ۋى­نەن ءۇش ۇل: ءمۇفتال, مال­كەلدى, امانگەلدى دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە ءمۇفتالدان تاراعان ۇرپاقتار سول ابىز ايماعىندا, ەلىمىزدىڭ باسقا دا قالالارىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءمۇفتالدىڭ ۇل­دارى: قۇسايىن, حاسەن, باقىت­بەك, عازيز.

ايتپاعىمىز, گۋديني سياقتى اتاقتى بولماسا دا, قۇرىلىسى كۇر­دەلى ق ۇلىپ جاساپ, ونى وپ-وڭاي اشا الاتىن ادامدار قازاق دالاسىندا دا بولعانى. ماسەلە, ەل باسىنا تونگەن زاۋال-زوبالاڭ­دار وسىنداي تالانتتى, شەبەر ادامداردىڭ نەبىرىن يتجەككەنگە ايداتىپ, تۇرمەنىڭ تۇبىندە ءشىرىت­تى. ميرزويان الگى ق ۇلىپقا تاڭعالماسا, بۇل ادام دا سول ماگاداننىڭ ماڭ دالاسىندا سۇيەگى قۋراپ قالار ما ەدى. ونەرى ولتىرمەدى, ۇرپاق جال­عاۋىنا جالعىز بۇيىمى سولاي سەبەپ بولىپتى.