سۇحبات • 18 قاراشا، 2020

سارباس اقتاەۆ: «ەگەمەننىڭ» ەڭ باستى ەرلىگى – قازاققا قازاق اتىن قايتارىپ بەرگەنى

101 رەت كورسەتىلدى

– سارباس اعا، «گازەت – قوعام ايناسى، ءتىلشى – جاڭالىق جارشىسى» دەگەن قوعامنىڭ وزىق ناسيحاتشىسى بولا ءجۇ­رىپ، ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ايا­عىنان نىق تۇرۋىنا قىزمەت ەتتىڭىز­دەر. بۇگىنگى «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى رە­تىن­دە ايتارىڭىزدىڭ كوپ ەكەنىنە دە ەش كۇمان جوق...

– «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى، باس باسىلىم، تورە گازەت، توبە گازەت، ەل گازەتى» دەيمىز، قالاي ايتساق تا، ءتول­باسى بولعان «Egemen Qazaqtan» – باس­پاسوزدەگى العاشقى ينستيتۋتىمىز. سوناۋ الاش ارىستارىن دۇنيەگە اكەلگەن «قازاق» گازەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى بولعان بۇل باسىلىم شىن مانىندەگى جاڭا ادە­بيەتىمىزدى وركەندەتۋدى، تۋعان ءتىلىمىزدى با­يىتۋدى، مادەنيەتىمىزدى ماۋەلەندىرۋدى سالا-سالاسىمەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان باس باسىلىم ەكەنىندە داۋ جوق. اسىلى، ول انا ءتىلىمىزدى دامىتۋ، كوركەم ويىمىزدى ورىستەتۋ جولىنداعى مەكتەپ بولدى. بىراق مەنىڭ ءوز ويىم، باستى ەڭبەگى – قازاققا قازاق اتىن قايتارىپ بەرگەنى. بۇرىنىراقتا ءبىر جيىندا «گازەتتىڭ ءوزى ءبىر كۇندىك، ءسوزى مىڭ جىلدىق» دەپ ايتقانىم بار ەدى. شىنىندا دا گازەت ءسوزى – تاسقا باسىلعان تاريح. جىلداردى جىلعا جالعاستىراتىن شەجىرە. ال ءجۇز جاساعان «ەگەمەن» – ءتىرى تاريحىمىز، عاسىرلىق شەجىرەمىز. باسىلىمنىڭ كو­تەر­مەگەن تاقىرىبى، قوزعاماعان ماسە­لەسى، بارماعان سالاسى جوق دەۋگە بولادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە عىلىمي دەرەك كوزى ەسە­بىندە وسى «ەگەمەننىڭ» ماتەريالدارى تىركەلەدى دەپ ويلايمىن.

دەربەس دەگەن اتىمىز بولماسا، «كير­رەۆكوم»، «كيرتسيك» دەگەندەر، اۋزىنان اق جالىن اتىپ، ارقىراپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ۇلتجاندى، مەملەكەتشىل ازاماتتار 1921 جىلى «ۇشقىن»، «ەڭبەك تۋى» سياقتى قاڭباق اتاۋلاردى ىسىرىپ تاستاپ، «ەڭبەكشى قازاق» دەپ گازەتتى شى­عاردى. بۇل كادىمگى قازاقتىڭ اتىن قايتارۋدىڭ العاشقى قادامى ەدى. ەكى ءجۇز جىل بودانى بولعان ورىستان وتاۋ الىپ، جاڭا ءداۋىر تۋسا دا، ورتالىقتان اۋىزدىقتاپ بوساتپاعان تار زاماننىڭ تۇساۋىندا ءجۇرىپ «ەڭبەكشى قازاق» دەپ گازەت شىعارۋ، شىن مانىندە جۇرەك جۇتقان جولبارىس مىنەزدىلىك ەمەس پە؟! بۇل ءۇشىن سول تۇستا جيىرماعا جاسى ءالى تولماعان سماعۇل سادۋاقاسوۆقا تاعزىم ەتىپ، باس يگەنىمىز ءلازىم. س.سەيفۋلليننىڭ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى دەگەن ەڭ بيىك لاۋازىمدى اتقارا ءجۇرىپ «ەڭبەكشى قازاققا» قوسىمشا رەداكتور بولۋىنىڭ ءوزى بۇل قىزمەتتىڭ قان­شا­لىقتى جاۋاپتى بولعانىن اڭعارتسا كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە، وسىنىڭ ءبارى ءتول اتاۋىمىزدى قايتارىپ الۋدىڭ العى­شارتتارى ەدى. قازاق رەسپۋبليكاسى اتانۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. گازەت 1921 جىلى ماڭ­دايىنا «قازاق» اتاۋىن ىلسە، 1925 جىلى عانا قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى اتاندى. دەمەك، بۇل ارالىقتا 4-5 جىل جانكەشتى كۇرەس ءجۇردى دەگەن ءسوز. سون­دىقتان گازەتتىڭ قايراتكەرلىك، ۇلت­جان­دىلىق كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا ەل­دىڭ تاريحي اتاۋىن وزىنە قايتارۋعا ەسىك اشىلعانىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

ءبىزدىڭ ءتىلى­مىز بيلىكتىڭ عانا ەمەس، بيزنەستىڭ، ەكونو­ميكانىڭ ءتىلى بولادى، سوندا عانا شىن دەربەستىككە قول جەتكىزەمىز. شىن مانىندە قازاق ءتىلى باۋىر­مال ءتىل. تۇركى تىلدەرى ىشىندەگى ەڭ باي، ەڭ مايەكتى، ەڭ بەي­نەلىسى، قۇنارلىسى دەپ جاتامىز عوي، وسى شىن ءسوز. اسىرا سىل­تەيتىن ادەتىمىز تىلىمىزگە دە اسەرىن تي­گىزىپ وتىر. ال بۇل جاعىمسىز ءۇردىستىڭ باس­­تاۋى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق كورىن­گەن. «زناچيت تاك» دەپ تاقىلداپ تۇ­راتىن كوممۋنيست اتالارىمىز ورىسشا ءسوز ارالاستىرىپ سويلەۋدى ءسان كوردى. ال وسىعان قارسى «ەڭبەكشى قازاق» سوناۋ 1920-1930 جىلدارى-اق ىمىراسىز كۇرەس اشقان. باسىلىمعا جەتى جىلداي باس رەداكتور بولعان عابباس توعجانوۆ 1925-26 جىلدارى: «قازاق كوممۋنيستەرى قازاقشا سويلەۋدى ار كورەدى، ال قازاقشا سويلەمەگەن كوممۋنيست جاڭا زاماندى قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىندا قالاي ناسيحاتتايدى؟» دەپ جازعان. ال س.سادۋاقاسوۆ ءوز وچەركتەرىندە ءتىپتى ورىس پەن قازاقتىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بار ەكەنىن، ونى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ەش قورىقپاستان اشىق جازادى.

 – سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ باتىل­دىعىن ءسوز باسىنان مىسال ەتىپ جا­تىر­سىز. ال ونى كەيىنگى كەيبىر تا­ريح­شى­­لا­رىمىزدىڭ ءالى كۇنگە الاش قاي­رات­­كەر­لەرى قاتارىنا قوسقىسى كەل­مەي­تى­نىنە قا­لاي قارايسىز؟

– تاريحشىلارىمىزدىڭ كوپشىلىگىندە وزىمشىلدىك بار. وزىنە جاقىندى دانىشپان كورەدى دە، باسقالاردىڭ ءىسىن بالاڭدىققا بالايدى. ال سماعۇل – جانىپ تۇرعان جالىن ەدى. سادۋاقاسوۆ پەن توعجانوۆ ءبىر اۋىلدىڭ ادامدارى. كوكشەتاۋدىڭ جارقىن دەگەن اۋىلىندا ەكى سادۋاقاس بولعان: ءبىرى مولدا سادۋاقاس، ەكىنشىسى باي سادۋاقاس. مول­دا سادۋاقاستىڭ بالاسى سماعۇل، باي سادۋاقاس­تىڭ بالاسى عابباس. ەكەۋى دە ورىسشا ءبىر مەكتەپتە وقىعان. سماعۇل ون سەگىز جاسىندا «قازاق ادەبيەتى» دەگەن ماقالا جازعان. ورىسشا جازىلعان سول ماقالاسىندا «اباي قازاق­تىڭ ۇلى اقىنى، شاكارىم ەلىكتەۋشى شا­كىرت» دەيدى. ماعجاندى ابايدان كەيىنگى ورىنعا قويادى، جاس اقىنداردىڭ ىشىندە ءسابيت دونەنتاەۆتى جەكە-دارا اتايدى. اناۋ-مىناۋدى كوزىنە ىلمەيتىن ساكەننىڭ قالامىنا ىلىگىپ جۇرگەن ون سەگىز جاستاعى جىگىتتىڭ وڭاي-وسپاق ەمەس ەكەنى وسىدان كورىنەدى، سوندا ونىڭ باعا بەرگەنىنە قا­راعاندا ءوز تۇسىنداعى قازاق ادەبيەتىن تۇ­تاس بىلەدى دەگەن ءسوز عوي بۇل. ال عابباس كاسىبي دەڭگەيدەگى ادەبيەت سىنشىسى، كور­مەيسىز بە، سوندا ەكەۋى تۋعان جارقىن اۋى­لىنا ءسوز ونەرى قونعان بولىپ تۇر عوي. سماعۇل ومبىدا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن-اق قاناتتاستارىن الاش جاعىنا تارتتى، الاش يدەياسىن تۋ ەتتى. قازاق دەگەندە شىبىن جانىن قۇربان قىلۋعا دايار سماعۇل، كەرىسىنشە، الاششىلداردىڭ باسىن قوسىپ، ۇيىستىرا ءبىلدى. ول وتە ال­عىر ادام بولعان، دنەپروپەتروۆسكىدە كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ءوزى سىزىپ، ءوزى باسشىلىق جاساعان. بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، ويىن اشىق ايتاتىن ادامداردى ءوز ورتاسى ۇناتا بەرمەيتىنى بەلگىلى، سالماقتى، سابىرلى الاششىلداردىڭ ءوزى ونىڭ وسى مىنەزىنە تىكسىنە قارايتىن. قاي جاقتاعى قارسىلاستارىنىڭ جوسپارىمەن جاسالسا دا، ماسكەۋدە اجال قۇشقان سماعۇل ءولىمىنىڭ سىرى ءالى اشىلعان جوق. بۇل ءالى زەرتتەلۋى كەرەك. سماعۇلدىڭ سوڭىندا قالعان ەكى جاشىك جازباسىن كەيىن زايىبى زەينەپ-ەليزاۆەتا: «بىرەۋلەردىڭ قولىنا تۇسسە قۇرتىپ جىبەرەدى، ەلگە جەت­سىن» دەپ، مۇقاڭا بەردى دەگەن جاڭا دەرەك شىعىپ جاتىر. ول قولجازبالار قايدا، بۇل دا ىزدەستىرىلۋى كەرەك. سماعۇل سياقتى سيرەك جان «ەگەمەنگە» ءبىر ەمەس، ەكى رەت باس­شىلىق جاسادى. كەلگەن سايىن ساناسى جاڭاشا قالىپتاسا باستاعان قازاققا كەرەك تاقىرىپتى قوزعاپ، گازەتتى باتىلدىعىمەن دۇركىرەتىپ جىبەرىپ وتىرعان.

– باس باسىلىمدى قىرىققا جۋىق قايراتكەر باسقارعان ەكەن، بەرگى كەزەڭ­دە باسقارعانداردىڭ كاسىبي بىلىگى قالىڭ وقىرماننىڭ كوز الدىندا بولدى، ءوزى-اق باعاسىن بەرىپ جاتادى. مۇراعاتتى ءبىر كىسىدەي اقتارعان بولارسىز، عاسىردىڭ باستاپقى كەزىندە گازەت تىزگىنىن ۇستاعان­دار­دىڭ قايراتكەرلىگىنەن بولەك، شى­­عارماشىلىق شەبەرلىگىن قالاي سا­را­لاعان بولار ەدىڭىز؟

– ارينە جان-جاعىن ۇيپاپ، قۇبىلا سوققان ساياسات جەلىنىڭ وتىندە ءجۇرىپ ۇلت­قا ءوتىمدى گازەت شىعارىپ، ونى باس­قارۋ قاي كەزەڭدە دە وڭاي بولماعان. باس­شىلاردىڭ ءبىلىم-بىلىك دەڭگەيى دە بىر­دەي بولعان جوق، سوندىقتان جاقسى رەداك­توردىڭ دا ساۋساقپەن سانارلىق بولۋى زاڭدى جاعداي. ولاردىڭ ىشىنەن س.سەيفۋلليندى، س.سادۋاقاسوۆتى، سوسىن گازەتكە ەكى رەت كەلىپ، ون جىلداي باس­قارعان ق.ءشارىپوۆتى ايرىقشا اتار ەدىم. قاسىم ءشارىپوۆ ۋنيۆەرسيتەتتە وقى­تۋشى بولا ءجۇرىپ، سەگىز بىردەي جاس جىگىتتى قىزمەتكە العان. سولاردىڭ ىشىنەن قابىرعالى قايراتكەرلەر، ادەبيەت پەن جۋر­ناليستيكانىڭ ساردارلارى شىقتى. شەراعاڭنىڭ شەبەرلىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە، سودان كەيىن بەس اي باسقارسا دا، ءابىش كەكىلباەۆتىڭ باسىلىم ءۇشىن ورنى بولەك. ءوز باسىم ابىشتەي تەرەڭ، وي­شىل عۇلاما قالامگەردى بىلمەيمىن. بەساسپاپ ءبىلىمداردىڭ ناق ءوزى. ونىمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەنىم جوق. بىراق گازەتتەرگە قول قويىپ وتىرعان كەزىمدە ەرتەڭگى ءنومىردىڭ باس ماتەريالىن تاپپاي ءبىر قىسىلىپ قالعانىڭدا، تەلەفون سوقساڭ، تاڭەرتەڭ سول ماقالانى جازىپ الىپ كەلەتىن. ءابىش – كەلەشەكتىڭ ادامى، ەندەشە ونىڭ ۇلتجاندىلىعى، قالامگەرلىگى ءوز الدىنا، مەيىرباندىعى، بيازىلىعى تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز دە ەرتەڭنىڭ ەنشىسىندە بولماق.

– ءوزىڭىز «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ۇزدىكسىز-ءۇزىلىسسىز ون جەتى جىل باس رەداك­توردىڭ ورىنباسارى بولعان ەكەن­سىز. ءوزىن ءار باعىتتا، سان سالادا سىناپ كو­رىپ جاتاتىن بۇگىنگى جاستىڭ كوزى­مەن قا­راعاندا، تاڭعالۋعا تۇراتىن ۇزاق مەر­زىم. ءبىر گازەتتە وسىنشا جىل ورىن­باسار بولىپ وتىرۋعا شىدا­مىڭىز قا­لاي جەتتى؟

– مەن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىرىققا جەتەقابىل جاسىمدا كەلدىم. سوندا بالعابەك قىدىربەك ۇلى: «سەن مۇندا قىرىققا قاراعانىڭدا كەلدىڭ، قىرىقتا قونعان باق ۇزاققا سوزىلادى» دەگەن ەدى. العاش «سق»-عا شاقىرىپ، سەنىم ارتقان ۇزاق باعاەۆ اعامىز بولاتىن. امال نە، «ۇلكەن ءۇيدىڭ» نەشە ساتىلى سۇزگىسىنەن ءوتىپ، كەزەكتى بيۋرو ماجى­لىسىندە بەكيمىن دەپ وتىرعاندا، ۇزەكەڭ قاي­تىس بولىپ كەتتى. ەكى ايعا جۋىق باس رەداك­توردىڭ دا، ورىنباسارىنىڭ دا ورنى بوس تۇردى. ورتالىق كوميتەتتە ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ وتىر­عان ساپار بايجانوۆ باس رەداكتور بولىپ كەلدى دە، ءبىر اپتادان كەيىن مەنى ورىنباسارلىققا بەكىتتى. جاسىم قىرىققا كەلمەگەندىكتەن، سول كەزدەگى ولشەممەن الىپ قاراعاندا، مەن جاس باسشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. پارتيا تۇرمىسى، سوۆەت قۇرىلىسى، ادەبيەت، ما­دەنيەت، تىلشىلەر ءبولىمى قارايتىن يدەولوگيا جونىندەگى ورىنباسار بولدىم. كۇن ءجۇرىپ، ءتۇن قاتىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. گازەتتىڭ ءتىلى قاساڭ، تاپتاۋرىن تا­قىرىپتار، جاڭا يدەيا جوقتىڭ قاسى. ءتىلشى ءوز اۆتورلىعىمەن جازۋى مىندەتتى ەمەس. ول ەڭبەك ادامىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلىپ، ءسوزىن ۇيىمداستىرۋى كەرەك دەگەن ءۇردىس بە­لەڭ العان. سوندىقتان ءتىلشى ساۋىنشى بو­لىپ تا، قۇرىلىسشى بولىپ تا، شوپان، ديقان بولىپ تا جازۋى كەرەك. ءالى ەسىمدە، كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى ەركەش ءيبراھيمنىڭ بەس تىركەمەمەن تىڭ استىعىن تاسىعان ءجام­شيت قوجانتاەۆ دەگەن جۇرگىزۋشى تۋرالى وچەرك-ولەڭىن باس ماقالانىڭ ورنىنا بەردىك. وقىرمانعا اسەرى كۇشتى بولدى. وسىدان باستاپ باسقا تىل­شىلەرگە دە جول اشىلىپ، قوزعالا باس­تادى.

– قازىرگى «Egemen Qazaqtan» ورتالىق كوميتەتكە دە، بۇگىنگى بيلىككە دە، بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، مەملەكەتتىك قىز­مەتكەردىڭ قالىڭ شوعىرىن قالىپ­تاستىرىپ بەردى. مەملەكەتشىل، حالىق­شىل ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ءسىز نەگە كورىنبەدىڭىز دەپ سۇراعىم كەلگەن...

– «ەگەمەنگە» سىڭىرگەن ەڭبەگىمنىڭ قاتا­رىندا ءار وبلىستا جۇرگەن قالامىنىڭ جەلى بار، زەردەسى بيىك ازاماتتاردى ورتالىققا شاقىرىپ، جيناعانىمىزدى ايرىقشا ايتامىن. مىسالى، الماتىداعى باسقا باسىلىمداردا جاقسى كورىنىپ جۇرگەن جانات ەلشىبەك، قويشىعارا سالعارين، توقتاربەك قىزىقباەۆ، كەڭەس يۋسۋپوۆ، بەكبولات ادەتوۆ، سابىرجان شۇكىروۆ، بولات بوداۋباەۆ، ەرجۇمان سمايىلوۆ، ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سياقتى جىگىت­تەرمەن الدىمەن تانىسىپ، تاپسىرما بەرىپ، اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ، «قىزمەتكە شا­قى­رايىق» دەپ باستىققا قولقا سالۋشى ەدىم. كەيدە كەيبىرىنىڭ سۇحباتىن وقىپ وتىرسام، «ساپار بايجانوۆ مەنى بىردەن جۇمىسقا قابىلدادى» دەپ جاتادى. كۇ­لەمىن دە قويامىن. ولاردىڭ ايتپايتىن سەبەبى، مەن بار بولعانى ورىنباسارمىن عوي، ال ورىنباسار دەگەن – كەبەپ جۇمىس. ۇجىم مەن باستىقتىڭ اراسىن ۇشتاستىرىپ وتىراتىن كوپىر. كوپىر التىن بولا ما، كۇمىس بولا ما، ول ءوز الدىنا باسقا اڭگىمە. ورىنباسارلىق – ەڭبەگى ەش، تۇزى سور قىزمەت. ۇجىمدى ۇيىستىراتىن دا، جۇمىستى ۇيىمداستىراتىن دا سول. «جەتىسۋ» مەن «سوتسياليستىك قازاق­ستاندى» بىرگە ەسەپتەگەندە، ەكى گازەتتە جيىر­ما التى جىل ورىنباسار بولعان ەكەن­مىن. بەيمازالىعىم، الكەتتىگىم، اپەت­پەلىگىم جوق، بارلىعىن سارالاپ، كەڭ ويلايتىنىمنىڭ ارقاسىندا ورىنباسار­لىقتى وسىنشا جىل اتقارعان شىعارمىن دەپ ويلايمىن. «ارا» جۋرنالىنا باس رەداكتورلىققا ۇسىنعاندا، ۇلكەن ۇيدەگى يماشەۆ دەگەن باستىعىمىز «اقتاەۆ ورنىندا وتىر» دەپ ءبولىمنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي، قايتارىپ جىبەرەدى ەكەن. ءسويتىپ «ورنىمدا» جيىرما التى جىل وتىرعان اداممىن.

– ءسىزدىڭ الپىس جىلدان اسا اتقارعان جۋرناليستىك قىزمەتىڭىزدە 600-گە جۋىق باس ماقالا جازعان جۇيرىكتىگىڭىزدى وقىپ، تاڭ­عالدىم. باسشىلىق پەن سە­كرە­تاريات­تىڭ اراسىندا قايناپ ءجۇرىپ، سونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرىپ ءجۇرسىز؟

– جاسىمنان گازەت باسشىلىعىندا جۇرسەم دە، قولىمنان قالامىمدى تاس­تاعان ەمەسپىن. ايىنا باس ماقالا، وچەرك­تەر، تانىمدىق تاقىرىپتاعى دۇنيەلەر، اۋدارمالار جاساپ گازەت جۇمىسىنا ءوزىم دە اتسالىسىپ وتىردىم. جازۋدىڭ ۇلگىسىن رەداك­تورلار الدىمەن ءوزى كورسەتۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا بۇگىنگى «ەگەمەننىڭ» باسشىسى دارحان قىدىرالى قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە دۇرىس ۇلگى كورسەتىپ ءجۇر. «مەن عالىممىن» دەپ باعىت-باعدارىن بەرىپ، وتىرا بەرسە دە بولار ما ەدى، بىراق باسەكەسى بيىك بۇگىنگى قوعام ونى كوتەر­مەيدى. دارحاننىڭ قالام قۋاتى مول، قويۋ جازادى. شىعارماشىلىقتىڭ شىرايىن شىعارىپ، قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، ءىرى تۇلعالاردىڭ تولىمدى پورترەتىن جا­سايدى، كەيدە كىتاپتارعا رەتسەنزيا جازادى، ەندى بىردە ءوزىن ازامات رەتىندە تول­عاندىراتىن ويلى باعان بەرەدى. مىنە، وسىلاي جۇكتىڭ اۋىرلاۋ جاعىنا باسشىنىڭ ءوزى يىعىن توسەسە، باسقا تىلشىلەر دە شي­راي تۇسەدى. ساپار اعامىز ءوزى دە جازاتىن، مەن ءسال ارقا-باسىمدى كەڭگە سالىپ، وي ايتپاي، جازباي جۇرسەم، «نە بولدى ساعان» دەپ قايناپ جاتقان قازاننىڭ قامىن ويلاپ الاڭداي باستايتىن. ول كەزدە ورتالىق كوميتەت اپتا سايىن، اي سا­يىن انىقتاما سۇرايدى، قىزمەتكەرلەرگە جازىلاتىن ۇسىنىس، مىنەزدەمە تاعى بار جانە ونىڭ ءبارى ورىسشا جازىلۋى كەرەك. انىقتاما جازۋدان كورىك دۇيسەەۆ باسشى بولعان ەكى جىلدا عانا قۇتىلدىم. ءتىپتى باس ماقالالاردىڭ ايلىق جوسپارىن دا ورتالىق كوميتەتتەگىلەر سۇرايدى، ارينە ونى دا ورىس تىلىنە اۋدارىپ بەرۋىڭ كەرەك. مىنە، وسىنداي قارا جۇمىستىڭ ءبارى مەنىڭ موينىمدا بولدى. قۇدايدىڭ بەرگەن قۋاتى، تۋعان جەردىڭ بويىما سىڭىرگەن قاسيەتى شىعار، سونداي اۋىرتپالىققا، ادامدى قاراداي قاجىتىپ جىبەرەتىن قيىن جۇمىسقا شىداپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن امان-ساۋ كەلگەنىمە كەيدە ءوزىم تاڭعالامىن. 

– العاشىندا ادەبيەت ەسىگىن اقىن بولىپ اتتاپ، جۋرناليستيكانىڭ دەل­بەسىن قولىڭىزعا كەيىن العان ەكەنسىز. اقىندىعىڭىزدى جۋرناليستيكا ءۇشىن قۇر­بان ەتتىڭىز. ءسىزدىڭ جيىرما جىلدان اسا ورىنباسار بولىپ وتىرۋىڭىزدىڭ ءوزى قۇر­باندىق سياقتى، جالپى، ومىردە وسىن­داي قۇرباندىققا ءجيى باردىڭىز با؟

– اقىن دەگەن ات ءبىر ادامعا جەتىپ جاتىر. ۇلى اقىن اتانۋ، كلاسسيك بولۋ مىندەت ەمەس. العاش اقىن بولىپ تانىلدىم. بىراق قابىلەتتىڭ ءبىر قىرىن ۇشتاۋ ءۇشىن ءبىر قىرىن تىزگىندەي تۇرۋ كەرەك ەكەن. سوندىقتان ءبىر-ەكى جيناق شىعاردىم دا، ولەڭ جازباي كەتتىم. بىراق تۇپتە بار دۇنيە تۇرتكىلەپ، شىقپاي قويمايدى. ارا-تۇرا سوندا دا ولەڭ جازىپ جۇرەتىنمىن. كەيىنگى كەزدە ولەڭمەن قايتا تابىستىم. ال قۇرباندىق، ەگەر ول جاقسىلىقتىڭ ءورىسىن اشار بولسا، جالپى جامان نارسە ەمەس. مەن ەشقاشان «مىناۋ مەنەن وزباسا ەكەن، قالاي بولعاندا دا وزىمنەن كەيىن جۇرسە ەكەن» دەپ ەشكىمدى قاقپاقىلداپ، جولىن كەسكەن ادام ەمەسپىن. ورتالىق كوميتەتكە ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتقان ارىپتەس ىنىلەرىمنىڭ بارىنە ءوز قولىممەن مىنەزدەمە جازىپ بەردىم. وبلىستىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى قاراعاندىدان الدىرىپ، ادەبيەت بولىمىنە مەڭگەرۋشى ەتىپ قويعان ەدىك، تالانتىنىڭ ارقاسىندا توپ جارىپ، وقىرمان اراسىندا دا، ادەبي ورتادا دا ول ۇلكەن بەدەل جينادى. بىراق ءبىر ورىندا وتىرىپ قالار ءتۇرى بار. رەداكتورلار وعان ورنىن بەرە قويمايدى، ورىنباسارلىقتىڭ دا اۋىلى الىس، ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورنى بوساعاندا «قاشانعى تىزگىندەپ ۇستايمىز» دەپ ونى سوندا جىبەردىك. ءوزىم باس رەداكتور بولماعانىممەن، ءبىراز جاستاردىڭ باسشى بولۋىنا كومەگىم ءتيدى. ساۋىتبەك، ءۋاليحان، ەرجۇمان، جانبولات ءبارى دە مەنىڭ قاناتىمنىڭ استىنان شىقتى، قايسىسى بولسا دا، ءوز كەڭىستىگىندە ەركىن سامعادى، ەلدىڭ ءسوزىن ايتۋدان ىركىلگەن جەرى جوق. وسىنداي تالانتتى جاستاردىڭ ورلەۋىنە حال-قادەرىمىزشە جاعداي جا­ساساق، ودان اسقان ابىروي دا جوق قوي دەپ ويلايمىن.

– باس باسىلىمدا ەشقاشان سىن جاريا­لانباعانداي، سىننان ناتيجە بولماعانداي، ونىڭ پارمەنىنەن سوڭ ادىلدىك ورناماعانداي، كەيبىر كىسىلەر العاشقى بەتتەرىندەگى ازىن-شوعىن رەسمي اقپارلارعا بايلانىستى تۇتاس گازەتتىڭ جۇمىسىن جوققا شىعارعىسى كەلىپ جاتادى. ونىڭ اراسىندا قان­شاما تانىمدىق، تاريحي ماتەريالدار، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق سا­راپ­تامالار، ادەبي، مادەني مازمۇنى مىق­تى دۇنيەلەر جاريالانادى، بىراق ونى كوزگە ىلگىسى كەلمەي «سىقيعان سق» دەگەن ءسوز شىعارادى. ەستىگەندە شىم­بايىڭىزعا باتىپ، شامدانىپ قالىپ، شامىر­قاناتىن با ەدىڭىز؟

– قانداي سىن بولسىن، ءوز باسىم اۋىر قابىلداعان ەمەسپىن. سىن بولۋى كەرەك. گازەت وقپانى كەڭ جايىن سياقتى عوي، كومەيىنە سالىپ جاتساڭ دا، تولمايدى. سوندىقتان ونىڭ ءبىر كۇن جاقسى، ءبىر كۇنى ورتا شىعۋى قالىپتى جاعداي. «سوتسياليستىك قازاقستاندا» سىن نەگە بولماسىن، بولدى. ويتكەنى كۇندە جاريالاناتىن باس ماقالادا جەتىستىكتەر ناسيحاتتالا وتىرىپ، كەمشىلىكتەر سىنالاتىن. باس ماقالادا اتى اتالعان شارۋاشىلىق باسشىسى نە پارتيا قىزمەتكەرى ەرتەڭىندە ورنىنان كەتەتىن. ايىنا ءبىر رەت حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى تۇتاس بەت سۇرايدى. مەن ءتورت رەت ءتورت جىلدان وسى حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندىم. كەمشىلىك تە، ناعىز سىن دا سوندا بولدى. ال ەندى وسىنداي گازەتتى قالاي سىقيعان دەيسىڭ؟ راس ورتالىق كوميتەتتىڭ ورگانى بولعان سوڭ ارتىق قيمىلداي المايسىڭ، بۇرا باسپايسىڭ. باس ماقالانى سىرەستىرىپ، «پارتيانىڭ پالەن سەزىنىڭ شەشىمدەرى ارقاسىندا» دەپ جاتتاندى ەتىپ جازاتىندار دا ۇشىراستى، سول ءۇشىن «تسك سياقتى سىقيعان سق-نىڭ جىگىتتەرى» دەگەن ءسوزدىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولعاندار دا بار ەدى. ءوز باسىم وندايدان اۋلاق بولدىم. ءوزىڭ ايتقان 600-گە جۋىق باس ماقالانىڭ بەرى قويعاندا تەڭ جارىمى تولىققاندى پۋبليتسيستيكا ەكەنىن قول قويىپ ايتا الامىن.

– سارباس اعا، جاسىڭىز سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنان استى. بۇل كۇنى كوبىرەك وقيسىز با، كوبىرەك جازاسىز با، الدە كوبىرەك تەلەديدار كورەسىز بە؟   

– كوبىرەك وقيمىن. كوز ناشار، ەكى كوزىم دە اينەك بولعانىمەن، كۇندەلىكتى كەلەتىن پوشتانىڭ ءبىرىن قالدىرماي، تۇتاس قاراپ شىعامىن. رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ ءبارى كەلەدى ۇيگە. قالاي ونى وقىمايمىن؟ تىڭ دۇنيە وقىعان سايىن بۇرىن بىلەتىنىم تۇككە تۇرمايتىنداي كورىنەدى. ادەتتە قالامگەر قاۋىمى جازۋشى جانە جۋرناليست دەگەن ءبىر-بىرىنە تىلەكتەس، ءبىر-بىرىمەن نيەتتەس ەكى توپتان تۇرادى. جازۋشى قيال ساۋىپ، ويدان وقيعا قۇراپ، كەيىپكەر جاسايدى. ەكىنشىسى ومىردە بولعان وقيعانى بايانداپ، وعان قاتىستى ادامداردى قارەكەت-قيمىلىمەن كورسەتىپ، دەرەكتەندىرىپ، اقيقاتىن جازادى. ياعني تۋراسىن ايتىپ، تۋعانىنا جاقپايدى، ال شىندىق جۇرتتىڭ بارىنە، اسىرەسە بيلىككە ۇناي بەرمەيدى. سودان دا بولار، جۇرتتىڭ كوبى جۋرناليستەردى ەكىنشى دەڭگەيدەگى قالامگەر قاتارىنا قوسىپ، ەڭبەگىن ونشا باعالامايدى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سىيلىق العان بىردە-ءبىر ءجۋرناليستىڭ بولماۋى وسىعان دالەل ەمەس پە؟

الايدا زامان وزگەردى، قوعام جاڭعىر­دى، سوعان سايكەس جۋرناليستكە دەگەن كوزقاراس تا وزگەردى. قازىرگى جۋرناليست حابار-وشار عانا جازىپ جۇرتشىلىقتى جاڭا­لىقتارمەن عانا تانىستىرىپ وتىراتىن ءتىلشى ەمەس. بيىك مىنبەرلەردەن وي تولعاپ، ەلدى ەرتەڭگە جەتەلەيتىن قايرات­كەرگە، شىندىق ءۇشىن جان ۇرىپ، جار سالاتىن كۇرەسكەرگە اينالدى. ومىردە ولار ارالاسپايتىن سالا، ولار قاتىسپايتىن شارا جوق. بىزدە وسىنداي جۋرناليستەر ءوسىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ولارعا حابار-وشار تاسۋشى دەپ قاراماي، قايراتكەر دەپ قاراۋ كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار