ينۆەستيتسيا – يگەرگەنگە يگىلىك
عاسىردان استام مەرزىمنەن بەرى جەتى قات جەر استىنان «قارا التىن» وندىرەتىن ءوڭىر ەكونوميكاسى مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. قازىر ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى وسى ءوڭىردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى ون ايدا كەن ورىندارىنان 39,3 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇل – رەسپۋبليكادا وندىرىلگەن مۇنايدىڭ 55 پايىزى. قاينار بۇلاقتاي «قارا التىننىڭ» مولدىعىمەن تانىلعان اتىراۋدا ەكونوميكانىڭ بار سالاسىن وركەندەتۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, بۇل ءوڭىر ينۆەستيتسيا تارتۋدا دا كوشباسشىلىق دەڭگەيدەن تۇسكەن ەمەس. بۇعان ناقتى دالەل رەتىندە ون ايدا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 2 ترلن 657 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن كەلتىرۋگە بولادى. قازىر ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسيادا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ۇلەسى – 28,2 پايىز.
– ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ. سوعان وراي اتىراۋ وبلىسىندا ىرگەلى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى وسى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا 3 ترلن 930 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, – دەيدى وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.
ينۆەستيتسيانى يگەرۋدىڭ يگىلىگى ەكونوميكانى ورگە سۇيرەيتىن ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سونىڭ قاتارىندا جىلىوي اۋدانىندا ورنالاسقان «تەڭىز» كەنىشىندە كەلەشەك كەڭەيتۋ جوباسىمەن ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى سالىنىپ جاتىر. قۇنى 45 ملرد دوللارعا باعالانعان جوبا كەن ورنىنان وندىرىلەتىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 12 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر اتالعان جوبادا 300-گە جۋىق قازاقستاندىق كومپانيا تارتىلدى. وڭىردە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى تىركەلگەنگە دەيىن مۇندا وتاندىق 45 ادام جۇمىس ىستەسە, قازىر ولاردىڭ سانى – 27 مىڭ وتاندىق مامان جۇمىسشى ىستەيدى. بۇل جوبانى 2023 جىلى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەل مۇنايشىلارى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن تەك قۇرلىقتان عانا مۇناي وندىرسە, ەندى كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىنەن دە «قارا التىن» الۋدى ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى ورايدا كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرۋدىڭ ءساتتى جوبا بولعانى دالەلدەندى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەلىمىزگە ءدال وسى جوبا ارقىلى شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. ەكىنشىدەن, قازاق جەرىندەگى مۇناي قورى ەسەلەپ كوبەيدى. ۇشىنشىدەن, قازاقستاندىق مۇنايشىلاردىڭ شەتەلدىكتەرمەن باسەكەلەس بولاتىنداي بىلىكتىلىگى ارتتى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان العاش مۇناي الىنعان كەن ورنى – «قاشاعان». بۇل وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جوبا بولۋىمەن تاريحقا ەندى. قازىر «قاشاعان» كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن كەڭەيتۋ ءجۇرىپ جاتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭى 2025 جىلى اياقتالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە تەڭىز تابانىنان ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 1,5 ملن تونناعا ارتادى. ال بيىلعى ون ايدا «قاشاعاننان» 12,7 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلىپ, بىلتىرعىعا سايكەس مەرزىمدەگى كورسەتكىشتەن 10 پايىزعا ارتتى, – دەدى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.
قازىر مۇناي-حيميا سالاسىندا بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ قاتارىندا KPI كومپانياسىنىڭ پوليپروپيلەن جوباسى بار. ەڭ ءىرى پوليمەر ءوندىرىسى جوباسىنا 2,6 ملرد اقش دوللارى سالىندى. جوبا قۇرىلىسى كەزەڭىندە 3000 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. زاۋىت 2021 جىلى ىسكە قوسىلعان كەزدە 500 ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلادى.
مۇناي قۇرامىندا ءتۇرلى قوسپالار بار. سونىڭ ءبىرى – ىلەسپە گاز. مۇنداي گاز «قاشاعاننان» وندىرىلگەن مۇنايدا دا كەزدەسەدى. سول سەبەپتەن, «GPS Investment» جشس گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوباعا 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا 370 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلادى. گاز وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعاندا شەتەلگە مۇنايدى شيكىزات كۇيىندە تاسىمالداۋ كولەمى ازايادى. بۇل مۇناي-حيميا ءونىمى ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا ىقپال ەتەدى. جوبا قۇرىلىسىندا 2800, ال ونى ىسكە قوسقاننان كەيىن 600 جۇمىس ورنى اشىلادى.
اگروكەشەنگە جاسالعان بەتبۇرىس
وڭىردە مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە دە بەتبۇرىس بايقالادى. سوڭعى بەس جىلدا كليماتى قاتالداۋ ءوڭىردىڭ اگروسەكتورىندا 19 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ون جوبا 689 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
– اتىراۋدا بيىل ەگىستىك كولەمى 9300 گەكتاردى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,5 پايىزعا, ودان الىنعان ءونىم 6 پايىزعا ءوستى. تۇتاستاي العاندا, وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 10 ايدا 73 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اسىرەسە, «المالى قۇس», «اتىراۋ-بودەنە», «اگرو فەليكس», «كاسپي لانا» سىندى كاسىپورىندار سالانى ەڭسەلەندىرۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بيۋدجەتتەن 3,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ال «ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى 1,2 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 283 سۋبەكتىگە نەسيە بەرىلىپ, 118 جۇمىس ورنى اشىلدى, – دەدى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ. – شارۋا قوجالىقتارى جاڭا تەحنولوگيانى قولدانا باستادى. قازىر الىستاعى جايىلىم ۋچاسكەلەرىندە ورنالاسقان 327 شارۋاشىلىق 392 كۇننەن قۋات الاتىن پانەل مەن سۋ ايداۋ سورعىسىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ ارقىلى ساتىپ الدى. اۋدان ورتالىعىنان 100-200 شاقىرىم قاشىقتاعى شارۋاشىلىقتار جەل گەنەراتورى مەن كۇن پانەلدەرىنىڭ كومەگىمەن ەلەكتر قۋاتىن پايدالانىپ وتىر.
الداعى جىلدارى تاعى جەتى جوبا ىسكە قوسىلىپ, 459 ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. جالپى قۇنى 3,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلاتىن جوبالار قاتارىندا قۇس ەتىن ءوندىرۋ, جەمىس اعاشىن ءوسىرۋ, ءىرى قارانى بورداقىلاۋ, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ءوسىرۋ, جىلىجاي بار. قازىر وبلىستا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن 33 شارۋاشىلىق ت ۇلىك ءتۇرىن كوبەيتۋگە دەن قويدى. سونداي-اق, «اتىراۋدا جاسالعان» برەندىمەن شىعارىلاتىن بالىق ونىمدەرى شەت ەلدەرگە تانىلا باستادى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. قازىر وبلىستا 18 وندىرىستىك كاسىپورىن بالىق اۋلاۋمەن, ونى وڭدەۋمەن اينالىسادى. وتكەن ون ايدا 7300 توننا بالىق اۋلاندى. وڭدەلگەن بالىق ونىمدەرىنىڭ 81 پايىزى شەتەلدەرگە ەكسپورتتالدى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
كاسىپكەرلىككە – كەڭ ءورىس
اكىمنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىل «بيزنەستى قولداۋ كارتاسى» اياسىندا اتىراۋدا سەگىز جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلاندى. جالپى قۇنى 15,8 ملرد تەڭگەگە باعالانعان جوبالار 660 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا ىقپال ەتپەك. قازىردىڭ وزىندە «BEST MODULE» جشس-ءنىڭ مەتالل وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 40 جۇمىس ورنى اشىلدى. «MEKEN CHICKEN» جشس-نىڭ برويلەر ءوسىرۋ فابريكاسىنا 40 ادامدى جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلىپتى. مەتالل كونسترۋكتسياسىن ءوندىرۋ تسەحى («Caspian Constractors Trust Atyrau», اشىلاتىن جۇمىس ورنىنىڭ سانى – 30). كەڭەيتىلگەن پوليپروپيلەندى قاپ ءوندىرىسى زاۋىتى («كاسحيم» جشس, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 350), برويلەر بالاپانىن بورداقىلاۋ قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى («بۇيىرعىن» اكك, جۇمىس ورنى سانى – 40), ينفۋزدىق ەرىتىندىلەردى قۇيۋعا ارنالعان ءوندىرىس («مەدستارەكسپورت» جشس, جۇمىس ورنى – 50), اس تۇزىن ءوندىرۋ زاۋىتى («Inder Tuz Company» جشس, جۇمىس ورنى – 30) جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلماق.
سوڭعى سەگىز جىلدا اۋىل كاسىپكەرلەرىنە كەڭ ءورىس اشۋ ماقساتىنداعى «بيزنەس ايماق» وڭىرلىك باعدارلاماسىنا بيۋدجەتتەن 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. اتالعان باعدارلامامەن 513 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, 705 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. قازىر وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 50 مىڭنان اسىپ, 127 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. قاۋىپتى ىندەتتىڭ تىركەلۋىنە بايلانىستى 20 مىڭ سالىق تولەۋشىگە 6 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدىك بەرىلدى. ال مەملەكەتتىك نىسانداردا ورنالاسقان 204 شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلى جالعا الۋ تولەمىنەن بوساتىلدى.
قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ قارقىنى جوعارى
قاۋىپتى ىندەتتى جۇقتىرۋشىلار كوبىرەك تىركەلگەنمەن, اتىراۋدا قۇرىلىس يندۋسترياسىنداعى جۇمىسقا كەدەرگى كەلگەن جوق. جىل باسىنان بەرى بۇل سالادا اتقارىلعان جۇمىستىڭ كولەمى 692 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسى كەزەڭدە 615 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان 489 وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلدى. بيىل 412 وتباسى جاڭا باسپاناعا كوشىرىلدى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن ءۇش جاتاقحانانىڭ تۇرعىندارىن كوشىرۋ جوسپارلانۋدا.
– «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «اقتوبە – اتىراۋ –رەسەي شەكاراسى» جولىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قازىر «ماقات-قاندىاعاش» (330-458 شاقىرىم) جانە «اتىراۋ-رەسەي شەكاراسى» (648-893 شاقىرىم) باعىتىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. «اتىراۋ-رەسەي شەكاراسى» جولىن قايتا جاڭعىرتۋعا التى مەردىگەر مەكەمە جۇمىس ىستەۋدە. جول جوندەۋ جۇمىستارىنا 1100 جۇمىسشى تارتىلدى. ونىڭ جەرگىلىكتى جەردەن 300 ادام بار, – دەدى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.
سونداي-اق 5204 ورىنعا ارنالعان 10 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. اپاتتى ءبىر مەكتەپتىڭ ورنىنا جاڭا ءبىلىم ورداسى بوي كوتەردى. ەندى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى ءتورت مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال بەس نىسان كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. بيىل قۇرىلىسى باستالعان 15 بالاباقشانىڭ توعىزى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك اياسىندا قولعا الىندى.
اتىراۋ وبلىسى
