رۋحانيات • 16 قاراشا، 2020

قايران، نارىن!..

278 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ باتىسىندا كوركەم تابيعاتتىڭ سيمۆولىنا اينالعان، بوكەيلىكتەردىڭ ماق­تانىشى قۇم-نارىن دەگەن جەر بار. جەر بەدەرى دوڭەستى، جازىق، باسىم كوپ­شىلىگى نارىن قۇمى دەپ اتالاتىن قاندىاعاش، دۇيسە جانە جاسقۇس اتاۋ­لى ءۇش ورماندى القاپتان قۇرالىپ، شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلىپ بارىپ سىلىمتىرلەنىپ شاعىلعا اينالىپ كەتەدى. وسى ءۇش ورماندى القاپتىڭ ارالىعىندا ءارتۇرلى كولەمدە ءبىر-بىرىمەن تۇتاسىپ جاتقان اشىق جەرلەر كەزدەسەدى، ولار نەگىزىندە جازعى مەزگىلدە شابىندىق، ال كۇزگى، قىسقى ۋاقىتتاردا مال جايىلىمىنا پايدالانىلادى.

قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە تەڭىزدىڭ تولقىنىنداي بيىك قۇم توبەلەر كۇن­نىڭ ارايلاپ اتقان، قىزارىپ باتقان شا­عىنداعى ساۋلەسىمەن قۇبىلعان كەزدە، نارىندى جاياۋ ءجۇرىپ ارالاساڭ سىڭ­عىر­لاپ اعىپ جاتقان وزەنى مەن جار­قىراعان كولى بولماسادا، اشىق اسپان اس­تىن­داعى دەندروپاركتە جۇرگەندەي سە­زىنەسىڭ دەپ، تەك قانا كورگەن، بولعان ادام عانا باعالايدى.

ەلىمىزدە جاراتىلىستىڭ بىزگە قال­دىر­عان تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن، كور­كەمدىگىمەن بولماسا، باسقا جەرلەردە بايقالماعان قۇبىلىستارىمەن، ادەيى قولمەن ىستەگەندەي ۇڭگىرلەر، بيىكتەن سار­قىراپ اققان قۇلاما وزەندەردى، باسقا شەت­تەن كەلگەن تۋريستەرگە كورسەتەتىن تاماشا جەر­لەرىمىز كوپ قوي، سولاردىڭ قا­تارىنا ءبىز­دىڭ قۇم-نارىندى دا جات­قىزۋعا بولادى.

ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ ارالى­عىندا ورنالاسقان ىرگە تاسى 1801 جىلدارى قالانعان بوكەي ورداسىنىڭ ەلى­مىزدىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى بو­لەك. بوكەيلىكتەر قاي قوعامدا بولماسىن، ۋاقىت تالابىنا ساي تالاي ساياسي وقي­عالاردى باستان كەشتى. سونداي-اق بۇل وقيعالاردىڭ تەك بوكەي ورداسىنا عانا ەمەس، تۇتاس قازاقستان تاريحىندا الاتىن ورنى بولەك.

حان بوكەي ءوزىنىڭ ستاۆكاسىن نارىن­نىڭ ەتەگىنە ورنالاستىرۋى تەكتەن تەك ەمەس، بۇل جەردىڭ قىسى جايلى، جازى ەرتە شىعادى، تۇششى سۋ وتە تايازدان الى­­نادى، جەرى كوكوراي شالعىن، مالعا اسا قولايلى.

بارلىق تابيعي جاعدايدى ەسكەرىپ، حان بو­كەي، «بولاشاقتى پايىمداعان اعاش ەگەدى» دەمەكشى، كورەگەندىلىگىمەن قۇم كوش­­كىنىنەن قاۋىپتەنىپ، اعاش وتىرعىزۋدى ەرتە ۇيىمداستىرعان. قازىرگى ورمان سودان قالعان، ال ونى بوكەيلىكتەر بولسا، اتا-بابالاردىڭ بىزگە قالدىرعان اما­ناتى دەپ باعالايدى جانە كوزدىڭ قار­اشىعىنداي قورعايدى.

قۇم-نارىننىڭ وتىرىقشى حالىققا بەرەر ىرىسى مەن پايداسى ايتارلىقتاي. اسىرەسە ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، وتكەن اشارشىلىق جىلدارى قىزىل قۇم­دا وسەتىن قۇمارشىعى مەن قۇم ارا­لىعىندا مەنمۇندالاپ مايىسىپ تۇرعان جيدەسى، جاپپاي ەلدىڭ كۇنكورىس تاماعىنا اينالدى. ونىڭ تاڭدايداعى ءدامىن وسى كەزگە دەيىن ەل ۇمىتقان ەمەس.

ورمان القابىنداعى اعاش تۇرلەرى، جەرگىلىكتى اۋا رايىنا بەيىمدەلگەن القا­سى، كوك تىرەگەن قىسى-جازى كوكپەڭبەك قاراعايى مەن اق تەرەگى، شىلىگى مەن بوي-جەتكەننىڭ بۇرىمىنداي ءيىلىپ تۇرعان بوز تالى، كىم-كىمدى دە وزىنە تارتادى.

ال دالاسىنداعى وسىمدىكتەر دۇنيە­سىنىڭ قۇرامى ءارتۇرلى: ميا، كۇرەڭشە، يزەن، سىڭبىرىك، بەتەگە جانە جۋسان مال ازى­عى ءۇشىن وتە قۇنارلى.

نارىننىڭ كوز تارتاتىن تابيعاتى، كوك ورمانى، جايقالعان ءارتۇرلى ءشوپ ءوسىپ تۇرعان دالاسى مەن حايۋاناتتار ءتۇرى ەر­تە زاماننان سىرت ەل زەرتتەۋشىلەرى مەن عالىمدارىنىڭ نازارىنا ەرتە ىلىكتى. ونى بايقاعان حان بوكەي ولاردىڭ كەلىپ جۇمىس جاساۋىنا قارسىلىق بىلدىرمەي، قايتا قولداۋ كورسەتىپ جاعداي جاساعان.

مىسالى، كونەكوز ۇلكەندەردىڭ ايت­قان­دارىنا قاراعاندا، نارىننىڭ قاق ورتاسىندا اۋماعى 3 500 گەكتارعا جۋىق «ايمەكەن» دەگەن اشىقتىققا، رەسەي مەملەكەتىنەن كەلىپ، عالىمدار تۇقىم ينس­پەكتسياسىن ۇيىمداستىرىپ، تەك قانا ەركەك ءشوپ ەگۋمەن اينالىسىپ، عى­لىمي جۇمىس جۇرگىزگەن. «ايمەكەن» دەپ اتالۋىنىڭ ءوز الدىنا بولەك تاريحى بار، ول بويجەتكەن قازاقتىڭ ارۋىنىڭ اتىنا يە بولعان جەر.

قازاق قىزدارىنىڭ كەيبىرەۋىنىڭ شىعۋ تەگى ايتۋلى شاڭىراقتان بولعانىمەن، جەكە باسىنىڭ ساۋداعا ءتۇسىپ، قايعىلى ومىرگە ۇشىراعانىن بىزگە جەتكەن جازباشا، اۋىزشا دەرەكتەردەن بىلسەك، اي-ما-ەكەن دەگەن ارۋ دا وسى جاعدايعا دۋشار بو­لىپ، نارىن قۇمىنداعى ءبىر اعاشتىڭ بۇ­تاعىنا باسىنداعى قىزىل ورامالىن بايلاپ، ءوزىنىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەت­كەنىن، بوكەيلىكتەر اڭىز رەتىندە وسى كەز­گە دەيىن ايتىپ ءجۇر.

رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادە­ميگى ا.گ.گەل ءوزىنىڭ ورمان شارۋا­شى­لىعىنا بايلانىستى عىلىمي جۇمىس­تا­رىنىڭ تاجىريبەسىن، وسى ورداداعى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىمەن بايلانىستىرعان. بۇل جۇمىسقا عالىمدار مەن ستۋدەنتتەردى تارتىپ، نارىندا كەز­دەس­پەيتىن، وسىمدىكتەر مەن قىلقان جاپى­راقتى اعاش تۇرلەرىن وتىرعىزىپ، قۇمدى القاپتىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلۋىن با­قىلادى جانە سونىمەن قاتار جانۋارلار دۇنيەسىن بايىتۋدى كوزدەپ، قىزىل قاس­قىر، قامىس مىسىعى، قارا قۇيرىق سىندى سيرەك كەزدەسەتىن اڭداردى اكەلىپ جىبەردى.

نارىندا بۇرىن مىڭداعان قۇس ۇيا سالىپ، قيقۋلاپ قۇس ۇشقان، قاڭقىلداپ قاز قونعان، نۋ قامىس پەن قياق وسكەن ءتۇر­لى جانۋارلاردىڭ مەكەنىنە اينالعان «شالا-قوپا» دەگەن اۋماعى سۋ بەتىمەن ەسەپ­­تەگەندە 16 مىڭ شارشى كيلومەتر كول بولدى.

كەزىندە حان بوكەي وسى كول ماڭىندا ءوزىنىڭ ۋازىرلەرىمەن اڭ اۋلاپ، سەرۋەن قۇرعان. بۇل كولدىڭ نارىن تابيعاتىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزى زور. ونى ەش ۋاقىتتا سۋسىز قالدىرۋعا بول­مايتىندىعى تۋرالى مۇراعاتتان تا­بىلعان دەرەكتەر مەن رەسەيدە تۇراتىن گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دو­تسەنت گەننادي-تيۋمەن گاليەۆيچ تۋ­رەكەشەۆتىڭ «حان بوكەيدىڭ اماناتى» دەگەن قۇجاتتا عىلىمي نەگىزدەگى قۇ­جا­تىندا جازىلعان.

بولماسا كونە كوز ۇلكەندەردىڭ اۋزى­نان ەستىگەنىمىز، يساتايدان ايىرىلىپ، ماحامبەتتىڭ جابىققان كەزىندە، شالا-قوپا كولىنىڭ جاعاسىنا توقتاپ، حا­لىقتىڭ «كولدىڭ قورىقشىسى» دەپ اتالا­تىن قىزعىش قۇسقا قاراپ:

«اۋ، قىزعىش قۇس، قىزعىش قۇس،

قاناتىڭ قاتتى، موينىڭ بوس

يساتايدان ايىرىلىپ،

جالعىزدىقپەن بولدىم دوس»

دەپ، مۇڭىن شاققان ايدىن كولدىڭ قازىر سۋى تارتىلىپ، تابانى سورعا اينا­لىپ، قۇر­عاپ قالدى. جازدا جەلدى، داۋىلدى كۇن­دەرى، بولماسا قۇيىن مەن تۇ­زى شاڭ­عا اينالىپ، اسپانعا كوتەرىلىپ، شا­بىن­دىق جانە جايىلىم جەرلەرگە زيانىن تيگىزۋ­دە.

ەرتەرەكتە ارال تەڭىزى تابيعي اپاتقا ۇشىراپ، سۋى تارتىلىپ كەۋىپ قالعاندا، تەڭىز تابانىنان اتموسفەراعا كوتەرىلگەن تۇز، مۇحيت اسىپ، كانادا ەلىنەن تابىلعان دە­گەندى گازەت بەتىنەن وقىپ تاڭعالساق، قازىر وسى جاعداي بوكەيلىكتەردىڭ دە باسىنا كەلدى.

«شالا-قوپا» كولىنىڭ مۇنداي جاع­دايعا ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەرىگەن قار، جاڭبىر سۋىن كولگە قۇياتىن ساي-سالا­لاردىڭ رەتسىز بوگەلۋى، اسىرەسە، نەگىز­گى سۋ قۇياتىن جۇيە – مۇراتسايدى بو­گەپ، ۇلكەن سۋ قورىن جيناقتاۋ ءۇشىن پلو­­تينا­نىڭ سالىنۋى.

بۇل كەڭەس وكىمەتى كەزىندە، 1964 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ ماي پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن كولحوز، سوۆ­حوزداردا سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارۋا بولاتىن. بىراق بۇل بوگەلگەن سۋ، سول كەزدە دە، ودان كەيىن دە كوزدەلگەن ماقساتتى وتەگەن جوق.

بۇل سۋ قويماسىنىڭ بولاشاققا كوز­دەل­گەن ماقساتى – كانال ارقىلى ەدىل وزە­نىنىڭ سۋىن مۇراتساي سۋ قويماسىنا اكە­لىپ، سۋدى تازالايتىن جانە تۇششىتاتىن ۇلكەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس سالدىرىپ، جانىبەك، وردا اۋداندارىنىڭ حال­قىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. بۇل جوسپار كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ىسكە اسپاي قالدى.

نارىن قۇمىن قورعاۋ، توزدىرماي پاي­دالانۋ جونىندە حان زامانىنىڭ وزىن­دە قاتاڭ ءتارتىپ بولعان جانە ونىڭ ورىن­دالۋى دا ادەيى باقىلاۋدا ۇستالعان. حان بوكەي، ودان كەيىن جاڭگىردىڭ بيلىك قۇر­عان كەزدىندە، قۇمدا قار ەرىپ كەتكەن بويدا، قۇم وڭىرىنەن مال تۇگەل جازعى جايلاۋعا شىعارىلىپ، كۇزگە تامان، جەر قاتىپ، ات تۇياعىنىڭ ءىزى بىلىنبەيتىن كەزدە عانا كەيىن قىستاعىنا قايتۋعا رۇقسات ەتىلگەن.

بۇل نارىنعا دەگەن قامقورلىق، ونىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى جاناشىرلىق كوزقاراس، ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن ەشقاشان جو­عالتقان ەمەس. بولماسا، ورمان القاپتا­رىنداعى قاراعاي، اق قايىڭ، باسقا اعاش تۇر­لەرىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىندەگى باسقا جەر­لەر­مەن سالىستىرعاندا وزگەشەلىكتەرى تال ەگۋ كەزىندە قاتاڭ ساقتالادى. جال­پى، نا­رىندا اعاش تۇرلەرى باسقا جەرلەر­دەگىدەي تۇتاسىپ جاتپايدى، ورمانشى ما­مانداردىڭ ايتۋى بويىنشا اۋەل باستان ويپاتتى شۇڭقىر جەرلەرگە، ادەيى ىلعالى جاقسى جەرلەرگە ەگىلگەن بۇل ءۇردىس سوڭعى كەزگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى.

بەرتىن كەلە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ جۇمىسى وب­­لىس جانە اۋدان تاراپىنان قاتاڭ با­­قى­لاۋدا بولدى، قۇمدى القاپتارعا اعاش ەگۋ، ونىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە كۇتىم جا­سال­دى. ال ورمان بولەك-بولەك جەر تەلىم­دەرىنە ءبولىنىپ، كارتاعا ءتۇسىرىلىپ، ورمانشىلارعا بەكىتىلىپ بەرىلەتىن.

بۇل جۇمىس بويىنشا مەكەمەنى ا.پارشين، س.ەرعاليەۆ جولداستار باس­قارعان جىلدارى ءتيىستى دارەجەدە جۇر­گىزىلدى، مەكەمەگە ارنايى ءبىلىمى بار مامان­دار تارتىلدى جانە قاجەتتى تەحنيكامەن جابدىقتالدى.

ويتكەنى ورمان القابىن كەڭەيتۋ ءۇشىن بىرنەشە جەردە اعاش تۇرلەرىنە قاراي پيتومنيكتەر جاساقتالىپ، ونى باعىپ كۇتۋ، ونداعى ءوسىپ تۇرعان اعاش كوشەت­تەرىن ءار مەزگىلدە جەرگە وتىرعىزۋ، وڭاي جۇمىس بولمايتىن. مەكەمەنىڭ تۇراقتى 30-40 جۇمىسشىسى بولدى، ال ناۋ­قان كەزىندە قوسىمشا جۇمىس قول­دارى تارتىلدى.

وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنان باستاپ ورمان شارۋاشىلىعى ءۇشىن تو­قىراۋ كەزەڭى بەلەڭ الدى. باسشى اۋىس­تىرىلىپ، مەكەمەگە ماماندىعى مۇل­دە باسقا ادامداردىڭ كەلۋىنە بايلانىستى شارۋاشىلىق كۇرت تومەندەپ كەتتى. قوعامدىق مەكەمەلەرگە، قوسىمشا قوسالقى شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا بولادى دەگەن ءسوزدى جەلەۋ ەتىپ، ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كودەكسىنە قايشى، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ، ءىرى قارا، جىلقى جانە قوي وسىرۋمەن اينالىسىپ، مىندەتتى جۇمىس ەكىنشى ورىنعا اۋىستى. باستى ماسەلە مالدى ورنالاس­تىرۋ، وعان ازىق دايىنداۋعا باسىمدىق بەرىلىپ، ورمانشىلاردىڭ جۇمىسىن باقى­لاۋ ءوز بەتىمەن كەتتى. بۇل جۇمىس كەز كەل­گ­ەن ادامعا مىندەتتەلدى. جالپى، ورمان القابىنا باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن نارىن قۇمى بويىنداعى وسىمدىكتەر دۇ­نيەسىنە زياندى ارەكەت كوبەيدى. تال، شى­لىگى وتالدى، اعاشتارى كەسىلىپ، شارۋاشى­لىق­قا پايدالانىلدى، وسىنىڭ ءبارى كەلىپ نارىننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى.

وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى بوكەيلىكتەردىڭ باسىنا ۇلكەن قاسىرەت تاپ بولدى. 1952 جىلى كەڭەس وداعى جوعارى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن وردا اۋدانىنىڭ 80% جەر كولەمى ياعني نارىن قۇمى جانە حاكي سور تۇگەلىمەن كاپۋستين يار پوليگونىنا بەرىلىپ، يادرولىق قارۋ-جاراق سىناعىن وتكىزۋ الاڭىنا اينالدى.

بارلىق حالىق ايرانداي ۇيىپ وتىر­عان اتا جۇرتى – نارىندى تاستاپ، اق­تابان شۇبىرىندىدان ەشقانداي ايىر­ماشىلىعى جوق، وردا اۋدانىنىڭ 48 كول­حوزى جانە جىلقى، تۇيە زاۆودى رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ باسقا وبلىستارىنا، ورال وبلىسىنىڭ باسقا اۋداندارىنا كوشىرىلدى.

ول كەزدەگى كورىنىستى ايتىپ كوزگە ەلەس­تەتۋ وتە اۋىر. وردا پوسەلكەسىنىڭ ورتا­لىق كوشەسىمەن، اسكەريلەردىڭ ماشيناسىنا تيەگەن م ۇلىكتىڭ اراسىندا وتىرعان ادامداردىڭ جىلاپ-سىقتاعان داۋسى ءالى ەسىمدە. ول كەزدە كوشەدە جارىق جوق بولاتىن، شاڭدى اسپانعا كوتەرىپ، اعىلىپ وتە شىقتى. بالا بولساق تا وسى كەزگە دەيىن ەسىمىزدەن كەتپەيدى.

جاسىراتىن ەشتەڭە جوق، اسىرەسە شىم­كەنت وبلىسىنا كوشىرىلگەن وتباسى­لاردىڭ بارعان جەرگە ۇيرەنە الماي، اۋا رايىنىڭ ىستىعى، جىلى سۋ ىشكەن جاس بالالاردىڭ اراسىندا شەتىنەۋ كوپ ورىن الدى.

اۋدان اجىراعانمەن حان ورداسىندا بىر­قاتار مەكەمەلەر، ورىسشا-قازاقشا ورتا مەكتەپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى، ەكى قورعانسىز بالالار ءۇيى، اۋا رايىن زەرتتەۋ، بايلانىس، وباعا قارسى كۇرەس جانە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.

وردادا حان جاڭگىردىڭ بيلىك قۇرعان كەزىنەن باستاپ بىرنەشە ۇلت وكىلدەرى: ورىس، ۋكراين، گرەك، تاتار، ەۆرەي جانە نە­مىس حالىقتارى جەرگىلىكتى قازاقتارمەن تاتۋ­لىعى جاراسقان ءبىرتۇتاس ەلگە اينالىپ ءومىر ءسۇردى. بىراق ولار ەشۋاقىتتا ءوز وتان­داستارىمەن قاتىناستارىن ۇزگەن جوق، كەرىسىنشە، كەلىم-كەتىم ءجيى بولىپ تۇراتىن. اتام زاماننان بەرگى بوكەي­لىكتەردىڭ باسقا ۇلت- ۇلىستارمەن قارىم-قاتىناسى ەلدىڭ مادەني، ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگى­زدى. ءار ۇلتتىڭ ءبىلىمدى ماماندارى قوعام­دىق ورگانداردىڭ ءار سالاسىندا، اسىرەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ، وقۋ اعارتۋ مەكە­مەلەرىندە جۇمىس ىستەيدى.

اۋداننىڭ تاراتىلۋىنان بۇل ۇلت وكىل­دەرى دە وزدەرىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داپ، ەلدەرىنە كوشۋ جيىلەي باستادى. ەڭ سوڭىندا پوسەلكەدە ءبىر گرەكتىڭ جا­ن­­ۇيا­سى عانا قالدى. ول انتون دەگەن ازا­مات بولاتىن، كەزدەسكەندە «كاك دە­لا؟» دەپ سۇراساڭ، تازا قازاق تىلىندە «وي، نەسىن سۇرايسىڭ، اعايىن-تۋمادان ايى­رىلعانمەن، قامىققاندا شالا-قوپا كولى­نىڭ جاعاسىنا بارىپ، قۇس اتىپ، دەما­لاتىن ەدىك، ول دا قۇرىپ، ادىرە قالىپ، كەۋىپ قالدى عوي»، دەپ رەنىشىن بىلدىرەتىن.

دەي تۇرعانمەن بوكەيلىكتەر اتا-با­بادان جالعاسقان قۇندىلىقتار مەن ادەت-عۇرىپتى جوعالتپاي، نەبىر قيلى كەزەڭ­دەر مەن اۋىر سىندارعا تاپ بولا تۇر­سا دا، ەلدىگىن جوعالتپاي، ونى ودان ءارى نىعايتىپ، نالىماي، تالماي وتكىزىپ، نا­رىن توپىراعىن تۇراقتى مەكەنىنە اينالدىردى.

ءشوبى ءسۇت، قونىسى قۇت بايتاق نارىن،

حالقىنا اياماعان قولدا بارىن.

اتاقتى اقىن، باتىر، ءانشى، كۇيشى،

ەلىڭنەن شىقتى سەنىڭ تالاي دارىن.

التى اي قىس، اقپان تۇتەپ سوقسا-داعى،

ەلىڭدى جۇتاتپايتىن قايران نارىن، دەپ بەكەرگە ايتىلماعان. اينالايىن قۇم نارىن جاقسىسىن دا، جامانىن دا باۋى­رىنا باسىپ، ەشكىمدى دە كەۋدەسىنەن يتەر­گەن جوق. سوندىقتان دا ون التى مىڭ قازاق سوزدىگىنىڭ ىشىنەن قادىرلى «قايران» دەگەن ءسوزدى ماحامبەت نارىنعا تەككە تىر­كە­مەگەن.

بوكەيلىكتەر وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن ءوڭىرىنىڭ وتكەنىمەن ياعني العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولعانىمەن ماقتانادى. وتكەن عا­سىر­لاردىڭ قاتپارىنا ءۇڭىلىپ قاراماي-اق قويايىق، ول تاريحتىڭ ەنشىسىنە قال­سىن. ودان بولەك، سوڭعى وتىز جىل ارالىعىندا حان وردا ەلىندە ۇيىم­داستىرىلىپ وتكىزىلگەن ءىس-شارا­لاردىڭ ءوزى دە جەتەرلىك.

ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى ۋاقيعا بولىپ ەسەپتەلىنەتىن، قازاقتىڭ اتاقتى حانى ابىلايدىڭ ءۇش ءجۇزدىڭ با­سىن قوسىپ، قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن قا­لىپ­تاستىرۋدا، مەزگىل-مەزگىل جوڭ­عار­لار­­دىڭ شاپقىنشىلىعىنان قاۋىپ­تەنىپ، بو­لاشاقتاعى قازاق ەلىنىڭ تۇراق­تىلىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ورىن العان نارزىلىقتارعا قاراماي، رەسەي مەملەكەتىنە قوسىلۋىنىڭ 250 جىل­­دىعىن اتاپ وتۋگە، ۇلان-بايتاق جەرى­مىزدىڭ قيىر شەتىندە حان وردانىڭ تاڭ­دالۋى، وعان كورشىلەس رەسەي ەلىنىڭ بەس وبلىسىنىڭ باسشىلار باستاعان ەلشى­ل­ەرىنىڭ قاتىسۋى، وردا اۋدانىنىڭ الپىس ادامنان قۇرالعان ۇلت-اسپاپتار ور­كەس­ترىنىڭ الماتىدان رەجيسسەر جانە ادەيى مۋزىكانتتار شاقىرتىلىپ ازىر­لەگەننەن كەيىن، ماسكەۋدە، ودان كەيىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ايتۋلى ساحنالا­رىنا كوتەرىلىپ كونتسەرت بەرۋى، رەسەي ەلى­نىڭ مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن الاتىن ورنى بولەك ازامات، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تاردا شەشۋشى ما­ڭىزى بار ۆول­گوگراد – ستالينگراد قالا­سىنىڭ 400 جىلدىق شەرۋىنە، وردا اۋدانىنان شاقىرتىلۋى جانە الماتىدان ي.تايمانوۆتىڭ 200 جىل­دىعىن اتاپ وتۋگە بوكەيلىكتەردىڭ شاقىر­تۋ الۋى، ارينە كوڭىلگە ماقتانىش ۇيالاتادى.

نارىن ءوڭىرى ساياسي شيەلەنىستەن تۋىن­­داعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى اراز­دىقتىڭ بەيبىت جولمەن، بولماسا اتالىق سوزگە توقتاپ، ورتاق كەلىسىمگە كەلمەسە، قولعا قارۋ الىپ قاندى قاقتىعىسقا بار­عانى تاريحتان بەلگىلى. يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىس وسىنىڭ ايعاعى. حان جاڭگىردىڭ ىقپالىندا جۇ­مىس ىستەي جۇرگەنمەن، ەلدەگى وزبىر­لىققا توزە الماي، بيلىككە قارسى شىعىپ قان توگىلدى، بولماسا قازاقستاندا وكى­مەتىن ورناتۋ كەزىندە وردادا اقتار مەن قىزىل­دار اراسىنداعى سوعىستا توگىلگەن قاننىڭ، قازىرگى وردادا ورناتىلعان ەسكەرتكىش سونىڭ كۋاسى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستىڭ جالىنى دا بوكەيلىكتى اينالىپ وتكەن جوق. سايحىن ستانساسىندا ءوتىپ بارا جاتقان 201 گاتچينسكي دي­ۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى تيەگەن ەشەلوندى بومبىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە، كوپ ادام قىرعىنعا ۇشىرادى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن تاريحي تۇلعالار مەن كيەلى جەر، سۋ اتاۋى جانە باتىر­لار جەرلەنگەن زيراتتار ءتىزىمى جاساقتالعاندا، سول تىزىمگە «قۇم-نارىن» حان ورداسىنىڭ ەنبەۋى بوكەيلىكتەردى قاتتى قىنجىلتتى.

ارينە، مەملەكەت شەشەتىن ماسەلەلەر­گە، قابىلدايتىن قاۋلى-قارارلارعا اناۋ-مىناۋ ايتۋدان اۋلاقپىز، دەگەنمەندە، مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارالارعا قۇزىرلى ورگاندارداعى جەرگىلىكتى، ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ارالاسۋى ءجون بولار ەدى. بىراق ونى ەسكەرمەگەن، بىلمەگەن جولداستارعا نە ايتۋعا بولادى. حان ور­دا­سى اۋدانى تاراعان سوڭ، ءوز مارتە­بەسىنەن ايىرىلعاننان كەيىن توزا باستادى، جان-جاقپەن قارىم قاتىناس توقتادى. بۇرىنعى اتاق-داڭقى تومەندەپ، جاي عانا اۋىلعا اينالدى.

بۇل جاعداي نارىندا تۋىپ-وسكەن، الماتىدا تۇراتىن زيالى قاۋىمدى، بۇكىل عۇمىرىن اعارتۋشىلىققا ارناعان، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى ع.زاريپوۆ جانە ەلدەگى بولاشاقتى ويلا­عان، كوكىرەگى وياۋ ءبىلىمدى ازاماتتاردى بەيجاي قالدىرماي، جوعارعى پارتيا، كە­ڭەس ورگاندارىنا حات جولداپ، اۋداندى قاي­تا قۇرۋ جونىندەگى ماسەلەنى الدەنەشە رەت كوتەردى.

بىراق بۇل ۇسىنىس شەشىلمەي كەيىنگە قالدىرىلا بەردى. اقىرى سوڭىندا وردا پوسەل­كەسىن ورتالىق جاساپ، 1964 جى­لى وردا كەڭشارى قۇرىلدى. وسىعان بايلانى­ستى جان-جاققا كوشكەن، تامىرى نارىندا قالعان حالىق ەلگە ورالدى. ايتسە دە جيىرما جىل باسقا جەردە ءومىر ءسۇرىپ، باسقا ورتاعا بەيىمدەلىپ، سول جاق­تا دۇنيەگە كەلگەن جاستار وقىپ، ءبىلىم الىپ، ماماندىق يەلەنىپ، ەلگە ورالماي قال­دى. بۇل كەشەگى كەڭەستىك قوعامنىڭ وزبىر­لىعى، حالىقتىڭ كىر جۋىپ، كىندىك كەسكەن، اتا-بابالارىنىڭ دۇنيەدەن وزىپ، جەرلەنگەن جەرىنەن ىعىستىرىپ، پوليگونعا اينالدىرىپ، ادام بالاسىن قىرىپ جويا­تىن قارۋدى سىناۋعا اينالدىرۋىنىڭ ناتيجەسى.

وردا كەڭشارى از عانا جىلدىڭ ىشىندە ءتورت ت ۇلىك مالى قاتار وركەندەگەن، ەكونوميكاسى دامىعان جانىبەك اۋدانىنىڭ ءىرى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى، اتاعى وبلىسقا، رەسپۋبليكاعا جايىلدى.

الايدا اۋداندى قايتا قۇرۋ اياقسىز قال­ماي، بوكەيلىكتەردىڭ ارمانى ورىندالىپ، 1972 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ۇيعارىمىمەن، وردا اۋدانى قايتا قۇرىلىپ، ورتالىعى سايحىن ستانساسى بولىپ بەكىتىلدى.

اۋداندا جاڭادان سوۆحوزدار ۇيىم­داستىرىلدى. كازتالوۆكا اۋدانىنىڭ ەكى سوۆحوزى وردا اۋدانىنىڭ قۇرىلىمىنا بەرىلدى، جەر كولەمى كەڭەيىپ، حالقى كوبەيدى. اۋدان بويىنشا كەزەك كۇتتىر­مەيتىن، شەشىلۋى قاجەت ماسەلەلەر تۋىن­داي باستادى، جول قاتىناسى، ەلدى مەكەن­دەر­مەن بايلانىس، ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ، ال، ەڭ باستىسى، حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى.

اۋدان كولەمىندە اشىق سۋ كوزدەرى، وزەن،كول دەگەن جوق، تەك قانا جەر استى سۋ قورىن ىزدەۋ كۇن تارتىبىندە باستى ماسەلەگە اينالدى. وسىعان بايلانىستى 1984 جىلى ورال گيدرولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە «نارىن» قۇمىنداعى «ايمەكەن» جەر قويناۋىنىڭ استىنان تۇششى سۋ كوزى انىقتالىپ، وسى سۋ قورىن پايدالانۋعا شەشىم قابىلداندى. جەرگىلىكتى حالىقپەن قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىپ، ەلدىڭ پىكىرىمەن ءبولىسۋ جونىندە، ەشقانداي اڭگىمە بولعان جوق.

بىراق، بۇل ۇيعارىمعا جەرگىلىكتى قاۋىم، كوبىنەسە، وردا ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، سونىڭ ىشىندە، ورمانشىلار قارسىلىق ءبىلدىردى. عۇمىرىنىڭ وتىز جىلداي ۋاقىتىندا ورمانشى بولىپ جۇمىس جاساعان، ەكىنشى، ءۇشىنشى داڭق وردەندەرىنىڭ يەگەرى م.قاراشوۆ: «نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى سۋدى الۋ، مىنا تۇنىپ تۇرعان ورمانعا قاۋىپتى، كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونىڭ ىشىندە مىنا قاراعايدى جويىپ الامىز. بۇل قاراعايلى ورمان اتا-بابالارىمىزدىڭ بىزگە قالدىرعان اماناتى، وعان قيانات ىستەۋگە بولمايدى. بولاشاقتا كەشىرىلمەيتىن قاتەلىككە اينالۋى مۇمكىن»،- دەپ حالىقتىڭ الدىندا اشىنىپ سويلەگەنى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە.

سول كەزدە جۇرتپەن الدەنەشە رەت كەزدەسۋ وتكىزگەن بيلىك، نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى سۋدى الىپ پايدالانۋ ۋاقىتشا عانا، تەك قانا اۋىز سۋدىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيدى، باسقا باعىتقا پايدالانۋعا رۇقسات جاسالمايدى دەپ، حالىقتىڭ نارازىلىعىن باسقان بولاتىن.

ال قازىرگى كەزدە بوكەي وردا جانە جانىبەك اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى وردا توپتاسقان سۋ قۇبىرى بارىپ تۇرعان جەردە، سۋدى جاپپاي ۇيگە كىرگىزىپ، ىشكى قاجەتكە تولىقتاي پايدالانۋدا، ءتىپتى باقشا ەگۋگە، مال سۋارۋعا، اۆتوكولىك جۋعا دەيىن، ياعني سۋ نە قاجەتكە كەرەك، سوعان قولدانۋدا. وعان تيىم سالىپ، اۋىز سۋ ماسەلەسى جاhاندا كۇردەلەنىپ جاتقاندا، يا بولماسا، سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەگەندەي تۇسىنىك جۇمىسى جۇرگىزىلمەيدى. اۋىز سۋعا قاجەتتىلىك جىلدان-جىلعا ارتۋدا جانە وردا توپتاسقان سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرىپ، ەلدى مەكەندەرگەن قوسۋ جوسپاردا بار. بۇل نارىن قۇمى ءۇشىن قاۋىپتىڭ تونگەن باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى.

جالپى قاي جەردە، قاي مەزگىلدە بولماسىن، تابيعاتتىڭ وزگەرىسىن، ەرەكشە قۇبىلىستاردى ءبىرىنشى بايقايتىن تۇرعىلىقتى جۇرت سەزىپ، دابىل قاعا باستايدى. نەگە دەسەڭىز، تابيعاتتىڭ العاشقى جاناشىرى سول جەردى مەكەندەۋشىلەر. نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى سۋدى سورىپ، يگىلىككە جۇمسالعانىنا وتىز جىل بولدى. ونى نەگىزگى ماقساتتان باسقا قاجەتكە جۇمساۋ، بەلگىلەنگەن ءنورماتيۆتى باسشىلىققا الماۋدان، سۋدىڭ ىسىراپقا ۇشىراۋىنا جول بەرىلۋدە.

وردا توپتاسقان سۋ قۇبىرى 1986 جىلدان باستاپ، ۇزىندىعى 232 كم. «نارىن-قۇمىنىڭ» «ايمەكەن» دەگەن جەر استى سۋ كوزىنەن باستالىپ، بوكەي وردا جانە جانىبەك اۋداندارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن اۋىز سۋمەن قامتىپ تۇر.

بوكەيلىكتەر ەلگە تۇششى سۋدىڭ قاجەتتىلىگىن جاقسى تۇسىنەدى. جەردىڭ استى، ۇستىڭگى تابيعي بايلىقتاردىڭ حالىقتىڭ ورتاق مەنشىگى، ونى ىسىراپسىز ءومىردىڭ قاجەتىنە پايدالانۋعا حالىقتىڭ تولىقتاي قۇقى بار. ال ەگەر، ونى ءجونسىز پايدالانۋدىڭ بارىسىندا، ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىرايتىنىن ەكسپەرتتىك ورتا، ەكولوگتار مەن ماماندار انىقتاپ، دالەلدەسە، ارينە، وندا جەرگىلىكتى قاۋىم سۋدى سورۋدى توقتاتۋدى سۇراسا، ۇكىمەت ءتيىستى شاراسىن الۋعا مىندەتتى.

نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى سۋدى الىپ پايدالانۋ، ورمانعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەگەن ءسوزدىڭ اقيقاتىنا بايلانىستى، توپتاسقان سۋ قۇبىرىن ىسكە قوسقاننان كەيىن، ونشاقتى جىلدان سوڭ اڭگىمە ايتىلا باستادى. جەرگىلىكتى حالىق بارلىق قاجەتكە قۇدىق سۋىن پايدالانادى. بۇرىن 1-1،5 م. تەرەڭدىكتەن سۋ بىلىنەتىن بولسا، كەيىن ونىڭ تەرەڭدىگى 2،5-3 م. دەيىن تومەندەگەن. ەرتەرەكتە ەلدىڭ ايتۋىنشا، كوڭىل اۋدارساق، نارىن قۇمىنىڭ ىشىندەگى كەز كەلگەن شۇڭقىردان قامشىنىڭ سابىنداي تەرەڭدىكتەن سۋ بىلىنەدى دەيتىن. سوندىقتاندا قاراعايلاردى اۋەل باستان شۇڭقىرلى جەرگەن ەككەن.

ورمان القابىنداعى قاراعايلار قىلقان، اق تەرەكتەر جاپىراق جايماي قۋارىپ، كەيىنىرەك جاپپاي قۇلاعانىن كورىپ، حالىق مازاسىزدانىپ، اۋدان باسشىلارىنا ايتىپ، ءمان-جايدى انىقتاۋدى سۇراسا، ول جاعدايعا سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭ بولماسىن دەپ اۋدان اكىمى ن.راقىمجانوۆ تيىم سالعان.

ورال شاhارىندا، زەينەتكەرلىككە دەيىن اۋداندا جۇمىس جاساپ، سوڭعى كەزدە قالاعا قونىس اۋدارعان ارداگەرلەر بار. سولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، 136 زەينەتكەرلەردەن قۇرالعان «بوكەي وردا ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعى جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ قۇرامىندا، بۇرىن وداعى كەزىندە جۇمىس جاساعان پارتيا، كەڭەس قىزمەتكەرلەرى، سوۆحوز باسشىلارى، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىندا جۇمىس جاساعان ماماندار مەن ەڭبەك وزاتتارى بار.

ەلدەگى بىرگە جۇمىس جاساعان ازاماتتار اۋىلداعى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى ءارتۇرلى ماسەلەلەردى كورسەتىپ، جەرگىلىكتى باسقارۋشى بيلىكتەن قولداۋ جوقتىعىن ايتىپ، نەگە قوعامدىق ۇيىم وبلىستىڭ باسشى ورگاندارىنا ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىزدى جەتكىزبەيسىڭدەر دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەننەن كەيىن، قاۋىمداستىقتىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ، ءوتىنىش بويىنشا كوكەيتەستى ماسەلەلەردى جيناقتاپ، «نۇر وتان» پارتياسىنا حات ازىرلەپ تۇسىردىك. وندا نارىن قۇمىنىڭ توزىپ بارا جاتقاندىعى، اسىرەسە ورمان شارۋاشىلىعى جونىندە، قاراعايلار مەن اق تەرەكتەردىڭ قۇلاپ جاتقاندىعىن كورسەتىپ، فوتو-سۋرەتتەردىڭ، كول تابانداردىڭ سۋسىز قالعاندىعى، قۇم كوشكىنىنىڭ ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ تۋعىزىپ وتىرعاندىعى، ءتىپتى تۇتاس قۇم استىندا قالۋ قاۋپى بار ەكەندىگى، جانە قوجالىقتاردىڭ مالىنا قاسقىردىڭ ۇلكەن زيان كەلتىرىپ تۇرعاندىعى جونىندە كورسەتىلدى.

بۇدان بۇرىندا نارىننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى جونىندە 1914 جىلدان بەرى الدەنەشە رەت ايتىلىپ كەلەدى، ءتىپتى «ورال ءوڭىرى»، «پريۋرالە» گازەتتەرى بەتىنە ماقالالار جاريالاندى. بوكەيلىكتەر ۇيىمداسقان تۇردە وبلىستىق اكىمشىلىككە حاتتا جولداعان بولاتىن. ايتەۋىر ءبىر مەشەۋ تىنىشتىق. بارلىعىدا ەسەرۋسىز قالادى، بولماسا، ءبىر-بىرىنە قاعاز جازۋمەن، ءار-ءتۇرلى جاعدايعا سىلتەمە جاساۋمەن شەكتەلەدى.

بۇرىنعى كەڭەس ۇكىمەتىن قىلىشىنان قان تامعان دەپ قارالايمىز. ول كەزدە گازەت بەتىنە، مەيلى قاي جەردە بولسىن، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەر مەن جاۋاپسىزدىقتار جايلى ماقالا كورىنسە، ەرتەڭىنە اق قىلىشىن سۇيرەتىپ جەتەتىن ەدى. جان جاقتى تەكسەرىلىپ، ونى جويۋ جونىندە ناقتىلى شارالار قابىلدانىپ، ال ەگەر كورسەتىلگەن جاعداي ەلدىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك دامۋىنا زيان كەلتىرگەنى انىقتالسا، جاۋاپتى جولداستار جۇمىسىمەن قوشتاساتىن.

ءبىزدىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنا جولداعان حاتىمىزعا بايلانىستى، قابىلداناتىن كۇنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن، اۋداننىڭ جاعايىن جاقسى بىلەتىن جولداستاردان كوميسسيا قۇرىپ، ونىڭ قۇرامىنا، بۇرىنعى وردا اۋدانىنىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى، اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى، سوۆحوز ديرەكتورى، «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى جانە وردا اۋدانىنان قازىرگى زاماننىڭ شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسىن كىرگىزىپ باراتىن بولدىق. قابىلدانۋعا ءبىر كۇن قالعاندا كەلەتىن ادامداردىڭ اتى-ءجونىن، مەكەن-جايىن، ين-ءىن، تەلەفون نومەرلەرىن تەز حابارلاڭىز دەگەسىن، بەردىك. ءسويتىپ، بارلىق ساقتىق شارالارى تولىقتاي قامتىلعاننان كەيىن، قابىلداۋىندا بولدىق.

بىردەن-اق اڭگىمەنىڭ بارىسى كوڭىلىمىزدەن شىقپادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، كورسەتىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا اۋداننىڭ اكىمى، وبلىستاعى جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى شاقىرتىلىپ، ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلەتىن بولار دەپ ەسەپتەگەنبىز. سەبەبى، كورسەتىلگەن جاعداي ءبىر كۇندە تۋىنداعان ماسەلە ەمەس قوي، ايتا-ايتا جاۋىر بولعان تاقىرىپ، بولماسا بىزدەردەن تەرەڭىرەك اقپارات الاتىن بولار دەپ ويلاعانبىز. بۇدان ءبىزدىڭ ۇققانىمىز، كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جول-جونەكەي ىسكە اسىرىلار دەپ ويلاعان بولار، سەبەبى اڭگىمەنىڭ بارىسى وشاق باسىنداعى اڭگىمە دارەجەدە وربىگەنى ءبىزدى تاڭ قالدىردى. كەشىكپەي جاۋاپ الدىق، «اۋدانعا حابارلاندى، ال ەگەر بۇعان قاناعاتتانباساڭىز، ازاماتتىق كودەكستىڭ ستاتيالارىن كورسەتكەن، سونىمەن قارۋلانىپ سوتقا بەرۋىڭىزگە بولادى» دەگەسىن، بىزدەر تۇسىنبەي، ءبولىم باسىشسىنان كىمدى سوتقا بەرەمىز دەپ، تەلەفون شالىپ ەدىك، ول ءسىزدىڭ قالاۋىڭىز دەپ قىسقاشا جاۋاپ بەردى.

ءبىزدىڭ وكىنگەنىمىز ەڭ بولماعاندا، نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى اۋدان ءنار الىپ ءوسىپ تۇرعان عاسىرلىق ءومىرى بار قاراعايلار مەن اق تەرەكتەردىڭ جاپپاي قۇلاۋىنا بايلانىستى ارنايى ەكولوگتار مەن ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن كوميسسيا قۇرىلىپ، سەبەبىن انىقتاپ، جەرگىلىكتى حالىققا اقپارات بەرىلمەگەنى.

مەن ويلايمىن، ورالداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كوسەمى، وسى ءبىز حالىقتىڭ اتىنان ماسەلە قوزعاپ وتىرعان «نارىن قۇمىن» بىلە مە ەكەن دەپ.

اۋدان بويىنشا ماسەلەلەرگە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كوڭىل بولمەگەنى شەكتەن شىققان سوڭ بارىپ، جاعدايدىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ وتىرىلعان جوقپا. اۋدانعا بۇرىنعىشا قاعاز جازىپ حابارلاعاننان، نە شىعادى.

اۋدان اكىمىنىڭ تاققا وتىرعانىنا سەگىز جىل بولدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە وكرۋگتىڭ ورتالىعىنا بارىپ قايتۋ، مىندەتتى جىلىنا ءبىر رەت جينالىس وتكىزۋ بولماسا، اۋداننىڭ تۇگەل تەرريتورياسىن ارالاپ كورگەن جوق. حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ويلارىمەن ءبولىسۋ، ولارعا ءپاتۋالى ءسوز ايتۋدى بىلمەگەسىن، كەزدەسۋگە قۇشتار ەمەس. ولاردى شەشۋ ءۇشىن ناقتىلى قادام جاساماعان ادام، ەشقاشان پارمەندى جۇمىس جاساي المايدى.

ورالداعى ارداگەرلەر قاۋىمداستىعى اۋداننىڭ اكىمىنە الدەنەشە رەت، قاجەت بولسا بىرىگىپ حالىقتىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرىپ، كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى رەتتەيىك دەپ حات جولداساق، قالادا وتىرىپ الىپ مەنىڭ ۇستىمنەن ارىز جازىپ جاتىر دەپ ەلدە اڭگىمە جۇرگىزىپتى. سوندا وعان تاپسىرىلعان جۇمىس كۇن كورىستىڭ قامى ەمەس، اۋداندى باسقارىپ، ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ، بولاشاقتى ويلاپ اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن، سولاردىڭ جولىن تابۋ كەرەكتىگىن ويلاعانى ءجون ەمەس پە؟ اكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراماي، كەيبىر جۇمىستار جونىندە ۇسىنىس جاساساڭ كوڭىلىنە اۋىر الىپ، مەنىڭ جۇمىسىما ارالاسپاڭىز دەگەندەي وي ءبىلدىرىپ، قازىر دەموكراتيا دەپ، قالايدا ءوزىنىڭ پىكىرىندە قالادى.

بۇرىنعى اۋداندى باسقارعان جولداستاردىڭ جۇمىسىنان حابارلىمىز. اۋىلشارۋاشىلىق جىلىندا قانشاما ناۋقاندى جۇمىستار بار، مال قىستاۋعا ازىرلىك، كوكتەمگى جۇمىستار، قوي تولدەۋ جانە قىرقۋ، مال ازىعىن دايىنداۋ، وتە جاۋاپتى جۇمىس. مال ونىمدەرىن مەملەكەتكە وتكىزۋ، قانشاما مادەني شارۋالارلى ۇيىمداستىرۋ، وقۋ اعارتۋ، مەديتسينا سالاسىنداعى، ايتا بەرسەك جالعاسا بەرەدى. ءتىپتى، قويماداعى تۇقىمنىڭ كوكتەمگى ەگىسكە جارامدىعى جونىندە جوعارى پارتيا، كەڭەس ورگاندارىنىڭ ماجىلىسىندە جىلىنا ەكى رەت قارالاتىن. وسىلاردىڭ بارىنە اۋدانداعى بۇكىل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتىنان ءبىر ادام جاۋاپ بەرىپ، كەرەك جەرىندە سول ادامنىڭ قولى تۇراتىن.

جوعارىدا ايتىلعان وردا اۋدانىنىڭ اكىمىنە جولدانعان ءبىر حاتتىڭ جاۋابىنىڭ مازمۇنىندا، اۋداندا ىستەلگەن جۇمىستاردى شۇبىرتىپ ايتا كەلىپ، ىشىندە قيسايعان بوساعانى تۇزەتىپ، ەسىك قوندىرعانىن، اينەگى سىنعان تەرەزەنىڭ كوزدەلگەنىن ايتا كەلىپ، سوڭىندا ون ەكى كىسىنىڭ قولى تۇر. وزىنەن باسقا، ورىنباسارلارى، اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى، «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى، اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ، قىزىل كرەست، ايەلدەر ۇيىمىنىڭ جانە ساقشىلار ۇيىمىنىڭ قول تاڭبالارى بار. تەك قانا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنىڭ قولى جوق.

بوكەيلىكتەردە ەرتەدەن قالىپتاسقان، نارىننىڭ جىلى جاي تابيعاتىنا سىيىنىپ، ارقانى كەڭگە سالىپ، قىستا مالدى جايىپ شىعامىز دەگەن پىكىر بار. سونىڭ ناتيجەسى بولار، وتكەن قىس اۋداندا وتە اۋىر جاعدايدا ءوتتى. كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىندا ءشوپ تاۋسىلىپ قالىپ، مال كوپ شىعىنعا ۇشىرادى. جاعدايدى ەسىتىپ اۋداننىڭ باسشىلارىنا نەگە حابارلاسپايسىڭدار دەسەك، ولاردان ەشتەڭە شىقپايدى، مال تۇگەل قىرىلىپ قالسادا. كومەك قايدان بولسىن، ەڭ بولماعاندا، مالشىلاردى ارالاپ كورىپ، مورالدى كومەك بەرۋگە دە جارامادى. «قايران نارىننىڭ» تابيعاتى كومەكتەسپەگەندە، تاياعىمىزدى ۇستاپ قالاتىن ەدىك دەپ رەنىشتەرىن بىلدىرەدى.

نارىن قۇمىنا بايلانىستى ۋاقىت وتكەن سايىن اڭگىمە جاسايتىن ماسەلەلەر جەتەرلىك، جانە وعان كوڭىل اۋدارماسا، بىردەن-بىرگە كۇردەلەنىپ بارادى.

بىرىنشىدەن، نارىندى قورعاۋ، توزدىرماي پايدالانۋ، سوناۋ زاماننان بەرى جالعاسىپ، ونىڭ وزەكتىلىگى سوڭعى كەزگە دەيىن جوعالعان ەمەس. ورماندى قۇم القاپتارىنىڭ اراسىنداعى اشىقتىق جەرلەر اريدتىق جايىلىمدارعا جاتادى، ياعني، شولەيت جانە جارتىلاي شولەيتتىك القاپتار دەپ اتالادى. ونداعى وسىمدىكتەرددى قورعاۋ، ءتىپتى جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن ادەيى كۇتىم، قامقورلىق كەرەك، سەبەبى، ولاردىڭ تامىرلارى تەرەڭدە ەمەس. ول ءۇشىن ەجەلدەن كەلە جاتقان ەڭ جەڭىل، ءارى ءتيىمدى شارا جايىلىمدى الماستىرۋ، مالدى جايلاۋعا شىعارىپ، اشىقتىق جەرلەردى مال اياعىنىڭ تاپتاۋىنان بوساتىپ، تىنىقتىرۋ.

ەكىنشىدەن، بوساعان جەرلەر شابىندىققا اينالىپ، قىسقا مال ازىعىن جاساقتاۋدىڭ تياناقتى كەپىلى بولىپ سانالادى.

بۇرىن، نارىن بويىن جاعالاي ورنالاسقان وردا اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارى قار ەرىپ كەتكەن بويدا، ءساۋىردىڭ 10-15 دەيىن، 70-80 شاقىرىم قاشىقتىققا، كاپۋستين يار پوليگونىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسە وتىرىپ، قاتقىل بەتكە جايلاۋعا شىعارىلاتىن. بۇل قالىپتاسقان جاعداي. مالشىلار وسى شاراعا كۇن ىلگەرى ازىرلەنىپ وتىراتىن ەدى. سوۆحوزدار مالشى-شوپاندارعا ارناپ قانشاما جازعى ورىندار سالدى. سۋمەن قامتاماسىز جاساۋ ءۇشىن، اعاشپەن شەگەندەلگەن قۇدىقتار قازىلدى جانە سكۆاجينالار سوعىلدى. مامىردىڭ 15-نە تامان جايلاۋعا تۇگەل شىعىپ ورنالاسقاننان سوڭ، حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرۋ ءۇشىن، جان – جاقتى سۇرانىستارىن قامتىپ، جىلما-جىل جايلاۋ تويى وتكىزىلىپ، بۇل جيىنعا كاپۋستين يار پوليگونىنىڭ باسشىلارى، اتىراۋ وبلىسىنىڭ كورشى اۋداندارى قاتىسىپ، كەيبىر جىلدارى وبلىسىمىزدىڭ جايىقتىڭ بەرگى بەتىننىڭ اۋداندارىنىڭ باسشىلارى ادەيى شاقىرتىلىپ قاتىسىپ، ۇلتتىق ويىندار، كونتسەرت بەرىلىپ، ەڭبەكشىلەردى ءبىر جەلپىندىرىپ تاستالىناتىن.

جايلاۋدان مالشىلار قىركۇيەكتىڭ باسىنا تامان، بالالار وقۋعا بارار شامادا، كەيىن قىستاقتارىنا كوشىپ كەلىپ، ابىر-سابىر، الداعى قىستاقتىڭ ازىرلىگىنە قامدانىپ جاتاتىن.

بۇل جاعدايدى، قازىر، باياعىدا سونداي قىزىقتى زامان بولىپ ەدى، دەپ ەسكە الۋ بولماسا، ۇمتىلدى.

نارىننان مالدىڭ جايلاۋعا شىقپاعانىنا 27-جىل بولدى. سونىڭ اسەرى بولۋ كەرەك، مال ازىعىن دايىنداۋشىلار، قازىر ءشوپتىڭ ونىمدىلىگى ازايدى، ءتىپتى، وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ بوتانيكالىق قۇرامىنىڭدا وزگەرگەنىن، بۇرىن قۇم بويىندا بايقامايتىن، مال ازىعىنا قاجەتى جوق وسىمدىكتەردىڭ پايدا بولعانىن ايتىپ ءجۇر.

بوكەي ورداسى ەلگە تانىمال ينتەللەكتۋالدى ورتالىق. وعان بۇرىن رەسپۋبليكادان وبلىسقا كەلگەن قوعام قايراتكەرلەرى، جازۋشىلار، اقىندار، اتاعى بۇرىنعى وداققا جايىلعان ارتىستەر ات باسىن بۇرماي كەتكەن ەمەس. جۇمىسپەن، بولماسا ادەيى كورۋ ءۇشىن كەلەتىن ەدى.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىق قىزمەتىنە كەلگەن م.يحسانوۆتىڭ، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ موسكۆاداعى ەلشىسى بولىپ جۇمىس جاساعان س.جادانوۆ ادەيى كەلىپ، «قۇم نارىندى» ارالاپ كورگەننەن كەيىن، العان اسەرىن تاڭدانا ايتقانىن ەستىگەنبىز. بۇل جولداستار ەلىمىزدىڭ كەڭ بايتاق جەرىندە بولعان، كورگەن، تابيعاتتى باعالاي بىلەتىن ازاماتتار عوي.

ەل يەسىمەن تانىلادى. ول ءۇشىن اۋەلى ەلدىڭ باسشىسى تانىلۋ كەرەك. سوندا بارىپ ەل تانىلادى، ونداي بوكەيلىكتى باسقارعان ازاماتتار كوپتەپ سانالادى. بەرىدەگى، 1972 جىلى، اۋدان جيىرما جىلدان كەيىن قايتا قۇرىلعاندا، ۇمىت قالعان وردا اۋدانىنىڭ اتاعىن ورنىنا كەلتىرگەن قۇرمەتتى ر.ەگىزباەۆ، م.ناسيمۋللين، ت.مىرزاعاليەۆ، م.زۇلقاشەۆ سياقتى ازاماتتاردى ەلدىڭ حالقى جاقسى بىلەدى. اۋدان اجىراپ جيىرما جىل بوس قالعان جەرگە، كورشىلەس رەسەي، اتىراۋ وبلىستارىنىڭ مالشىلارى كوشىپ كەلىپ، ورنالاسىپ، ورنىعىپ قالعان ەلدى. اۋداننىڭ تەرريتورياسىنان ولاردى شىعارۋ، اۋداننىڭ شەكاراسىن انىقتاۋ، وڭاي بولعان جوق ەدى. ول ەرلەردىڭ ارتىندا اتقارىلعان ءىس قالدى. ايتىلعان اتالىق، وتكىر سوزدەرى قالدى. ولاردىڭ ءبارى حالىقتىڭ الدىندا، جادىندا.

وبلىستىڭ اۋداندارىنا بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى تەلەديداردان كورىپ، گازەت بەتىنەن وقىپ ءبىلىپ وتىرامىز. ءار ءتۇرلى تاقىرىپتا فورۋمدار، كەزدەسۋلەر، مادەني شارالار، ەلىندە جۇمىس جاساعان، قازىر ومىردەن وزعان ازامات، ازاماتشالارعا ەسكەرتكىش، بيۋست ورناتىپ، ەسكە الۋ، بۇرىنعى تۇرعان ۇيلەرىنە ەسكەرتكىش تاقتا ءىلۋ، اۋداننىڭ اتىنان سول ەلدىڭ جەرىندە ورىن العان تاريحي وقيعالارعا بايلانىستىرىپ، كىتاپ شىعارۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىستان باسقا نە ايتاسىڭ.

جۇمىس جاساپ، وسكەن ەلىڭ بولعاسىن، كەيدە ويلايسىڭ، وسى «حان ورداسى» ونىڭ اتىنداعى اۋدان وبلىستىڭ كارتاسىنان الىنىپ قالعان جوقپا ەكەن دەپ؟ نەگە دەسەڭىز، كەزىندە دۇرىلدەپ تۇرعان اۋداندا، اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ءىس-شارالار ەستىلمەيدى. كەزىندە ەلگە قىزمەت ىستەگەن نارىننىڭ توپىراعىنان جاراتىلعان ازاماتتار جوق ەمەس، بار. اۋداندى ر.كارين باسقارعاندا سالىنعان مادەني، وقۋ اعارتۋ، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىنان باسقا، اۋدان ورتالىعىندا سايحىندا سالىنعان باتىرلار اللەياسى، وردادا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىناسىپ، مايدان دالاسىندا قالىپ، ەلگە ورالماعان بوزداقتارعا ارنالعان ەسكەرتكىش، اۋداندى ەلىمىزدە توقىراۋ كەزىندە باسقارعان، كەيىن جاڭاقالا اۋدانىندا جۇمىس جاساپ، قازىر وبلىس ورتالىعىندا قىزمەتتە، بوكەي وردا اۋدانىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەرگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن ل.راشيت ۇلىن ايتۋعا تۇرادى.

بولاشاقتا بوكەي وردا اۋدانى بويىنشا اتالىپ وتەتىن ايتۋعا تۇرارلىقتاي وقيعالار كۇتىپ تۇر. مىسالى، حان زامانىنان بەرى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان ءبىلىم شاڭىراعى. ول مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن باتىر دا، اقىن دا، عالىم دا، قوعام قايراتكەرلەرى دە اتتاپ وتكەن. وعان 180-جىل تولادى، ودان كەيىن اۋداننىڭ قۇرالعانىنا 50-جىل. وسى جۇمىستار جونىندە، اۋداننىڭ اكىمىنە قۇلاق قاعىس جاسالسا، وعان قولداۋ جاساۋدى ءجون كورىپ وتىرعان جوق. قازىرگى كەزدە زامان وزگەردى، وعان بايلانىستى ادام وزگەردى.

قازىرگى كەزدە زاماننىڭ تالابىنا قاراي، جاڭا قوعام قالىپتاستى. سوعان بايلانىستى وسى كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامنىڭ قورشاعان ورتاعا كوزقاراسى وزگەردى. اسىرەسە، ەكولوگيالىق ماسەلەگە باسىمدىلىق بەرىلە باستادى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس، جاhاندانۋ ءداۋىرى. ول كوشكە ىلەسپەي قالۋعا بولمايدى.

بىراق بىزدە ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان، بويىمىزعا سىڭگەن قۇندىلىقتاردى جوعالتپاي وتىرىپ، سونىڭ ىشىندە جەر اناعا دەگەن كوزقاراستى ماڭگىلىك كەمىتپەۋىمىز قاجەت.

مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم، نارىندى بىلەتىن، ونىڭ قادىرىن باعالايتىن جاننىڭ، اسىرەسە، ۇلكەندەردىڭ ازايىپ بارا جاتقانى سوڭعى كەزدە بايقالىپ ءجۇر. ولاي دەيتىنىم، نارىندى باعالايتىن، سول جەردە جۇمىس جاساعان، تابيعاتىنا بايلانىستىرىپ، شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرعان ادام عانا بىلەدى.

سونداي بوكەيلىكتىڭ تۋماسى، جاسى توقساندى توڭكەرگەن، الماتىدا تۇراتىن، بوكەي وردا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، مەملەكەتتىك ماراپاتتىڭ نەشە ءتۇرىن ومىراۋىنا تاققان، سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ۇزدىگى مەدالىنىڭ يەگەرى ت.مىرزاعاليەۆ اقساقالمەن ءىشىنارا حابارلاسقاندا، ەلدىڭ اماندىعىنان كەيىن، نارىننىڭ جاعدايىن سۇرايتىن. وردا اۋدانىنىڭ قايتا قۇرىلۋى شەشىلمەي، وردا پوسەلكەسىن ورتالىق جاساپ سوۆحوز قۇرىلعاندا، ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ ون التى جىل جەتەكشىلىك جاساپ، ودان كەيىن التى جىل اۋداندا باسقاردى. نارىننىڭ وي شۇڭقىرىن جاتقا بىلەتىن، الىستا بولسا دا، بوكەيلىكتىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىنەن حابارلى، جانى اشيتىن بولۋى كەرەك. نەگە دەسەڭىز، ءومىرىنىڭ ەڭ قىزىقتى شاقتارى نارىندا قالدى عوي.

ەلدىڭ اۋزىندا جۇرگەن ءبىر ماقال ويعا كەلە بەرەدى، «ات اۋناعان جەردە، تۇك قالادى» دەگەن. ولاي بولسا، بوكەي وردا اۋدانىن باسقارۋعا كەلىپ تاققا وتىرعانىنا، ن.راقىمجانوۆتىڭ سەگىز جىل بولدى. ءالى دە قانشا بولاتىنىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى بىلەدى. بىراق، كەتە قالعان كۇندە ويلاي ما ەكەن، بوكەيلىكتەر ايتىپ جۇرەتىندىكتەي نە ىستەدىم، ارتىمدا نە قالدىردىم دەپ. حالىققا ەسەپ بەرۋ جينالىسىنداعى بايانداماسىن تىڭداساڭ، ارينە، قول قۋسىرىپ وتىرماعانى بەلگىلى عوي. ءبارىن ءتىزىپ ايتا كەلىپ، بولاشاقتادا جالعاسىن تابادى دەپ اياقتايدى ەكەن. بىزدە وتكەن عاسىردا بولاشاقتا بولاتىن كوممۋنيزمدى كۇتە-كۇتە شارشاعانىمىز ەسكە تۇسەدى.

ءبىر كەزدەرى بوكەيلىكتى باتىرلار ەلى دەپتە اتادى. جاۋعا شاۋىپ، قىلىشىن قانعا بوياماعانمەن، ەڭبەك مايدانىندا قاجىرلى ەڭبەگىمەن، مىندەتتەلگەن جۇمىسقا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ەلىنە سول مەزگىلدەگى قوعامعا تانىمال بولعان ەڭبەك ەرلەرى جەتەرلىك.

جوعارىدا نارىندا 48 كولحوز، جىلقى جانە تۇيە زاۋىتى بولدى دەگەن ەدىك. وسى شارۋاشىلىقتاردى باسقارعان، بولماسا، قاتارداعى مالشىلار، شوپاندار جانە جىلقىشىلار ەڭبەكتىڭ ەڭ جوعارعى دارەجەدەگى كورسەتكىشىنە يە بولعانى ءۇشىن، مەملەكەت تاراپىنان باعالانىپ، 24 بوكەيلىككە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى.

قاراپايىم جۇرتشىلىق نارىندى «سىرتىڭ دالا، ءىشىڭ پانا دەپ» قادىرلەيدى. ويتكەنى، قاقاعان قىستا نارىننىڭ قالىڭدىعىنا كىرىپ كەتكەن مال، وزدىگىنەن ءوسىپ ءونىپ جۇرە بەرەدى.

بىردە، قار قالىڭ، نارىن قۇمى ىشىندەگى مال باعىپ وتىرعان ەڭبەككەرلەردى ارالاپ ءجۇرىپ، بوتاسىن مويىن شۋداسىمەن جاۋىپ، مويىنىنىڭ استىنا الىپ، شوگىپ جاتقان ىنگەنگە تاپ بولدىق.

ءبىزدى كورىپ، ۇركىپ تۇرەگەلدى. ال، بوتاسى بولسا، ۇستىندەگى مامىق ءجۇنى بۇرقىراپ، بىزگە پىسقىرىپ قاراپ تۇردى. ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز، تولدەگەنىنە 4-5 كۇندەي بولۋى كەرەك، ىنگەننىڭ جاتقان جەرىنىڭ قارى ەرىپ، قارايىپ كورىنىپ جاتىر. سوندا نارىننىڭ مالعا، جانعا قامقورلىعىن قانشا ايتساقتا، ارتىقشىلىعى جوق.

ءبىزدىڭ قازاق حالقى قانداي جاعدايدا دا، ۇلكەننىڭ ىقپالىنان شىقپاعان، اتالىق سوزگە توقتاعان. ءاربىر ءسوزدىڭ ماعىناسىنا، استارىنا اسا كوڭىل اۋدارعان.

ماحامبەتتىڭ «قايران نارىن» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنە تۇسىنگەن جانعا، كوڭىلىندە ۇيالاعان، ەلىنە دەگەن ساعىنىشتى قىزعانىشتى، ماقتانىش پەن جوقتاۋدى سىيعىزىپ تۇر عوي. يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ اتاق، ەرلىك داڭقى نارىندا باستالدى. دەيتۇرعانمەن، باتىرلار ەلىمىزدىڭ قاي جەرىنەن بولسادا، ەلىمىزگە، حالقىمىزعا ورتاق باتىر. ولاردى بولەكتەۋگە بولمايتىنىن بوكەيلىكتەر جاقسى تۇسىنەدى.

بىراق، بەرتىن كەلە، كۇنى كەشەگە دەيىن، كورشى اتىراۋ ەلى قالانىڭ كورنەكتى جەرىنەن يساتاي مەن ماحامبەتكە ەسكەرتكىش ورناتقاندا بوكەيلىكتەر وعان قىزعانىشپەن قاراپ، وبلىس باسشىلارىنا رەنىشىن جاسىرعان جوق. ودان كەيىن قوس باتىردان بۇرىن، ورال قالاسىندا جاڭگىر حانعا ەسركەرتكىش قويعاندا، بوكەيلىكتەر وعان دا سىن كوزبەن قاراعان بولاتىن.

تاڭىرگە شۇكىرشىلىك ەتەمىز، وتكەن جىلى كوڭىلدەگى كوپتەن بەرى شەشىلمەي جۇرگەن ءتۇيىن تارقاتىلىپ، مۇسىنشىلەر قوس باتىردىڭ بەينەسىن سومداپ، ەسكەرتكىش ورناتىلدى. بىراق، جالپاق نارىنعا، كارى جايىق پەن قازاقتىڭ ارمانىنا اينالعان ەدىلدىڭ اراسىنداعى سارى دالاعا سىيماعان يساتاي مەن ماحامبەتكە جەر جەتپەگەندەي، ءبىر قۋىستى ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالدىردى. ەڭ بولماعاندا، حان ورداسىنا اپارىپ ورناتقاندا، بۇكىل بوكەيلىك كوزدىڭ قاراشىعىنداي باعىپ، كۇتىپ، بويلاي دا باسىنا بارىپ تاعزىم جاساپ، قاجەت بولسا، سوعان جۇمسالاتىن قارجىنى حالىق ءوز موينىنا الاتىن ەدى.

ماسەلە وندا تۇرعان جوق، قوس باتىردىڭ ورنى كورنەكتى جەر بولۋ كەرەك ەدى. اسىرەسە، جاستار، وسكەلەڭ ۇرپاق كورىپ ءبىلۋى كەرەك قوي. سوڭعى كەزدەرى كيەلى ورىندارعا جاڭادان وتاۋ قۇرعان جاستار، مەكتەپتەن وقۋ ءبىتىرىپ جان-جاققا ماماندىق ىزدەپ جولعا شىعاتىن جاس تۇلەكتەر بارىپ شىعۋ، جاقسى ۇردىسكە اينالدى. يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ قازىرگى تۇرعان جەرى، قالاعا كەلىپ كەتەتىن جولاۋشىلاردىڭ ەسەبىن الىپ تۇرعان پوست ماي-دىڭ مىندەتىن اتقارىپ تۇرعانداي كورىنىسى، كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. ءبىزدىڭ سوڭعى كەزدەرى سانامىزعا بەلگىسىز ءبىر كۇشتىڭ بار ەكەنى دەندەپ ەندى. باسىنا قيىنشىلىق تۇسكەندە، ءبىرىنشى قامقورشىم دەپ ەسەپتەپ، اللادان راقىمشىلىق سۇرايدى.

سول سياقتى، بوكەيلىكتەردە جاراتقانعا جالبارىنىپ، قوس باتىرعا جان ءبىتىرۋدى ءوتىنىپ، نارىنعا كەلىپ، جاعدايدى كورىپ، يساتاي قىنابىنان قىلىشىن سۋىرىپ، جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردەن ورىن العان جاۋاپسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن، تەز شارا الۋدى تالاپ ەتسە، قاتقان سەڭ ەرىپ، قوزعالار ما ەدى، قايتەر ەدى.

ماقالانىڭ نەگىزگى ارقاۋى سۋعا بايلانىستى بولعاننان سوڭ، قازىرگى ۋاقىتتا مۇراتساي سۋ قويماسىنداعى بار سۋدان، اۋدان ەشقانداي پايدا كورىپ وتىرعان جوق. ونىڭ جاقسىلىعىن رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ كورشى اۋداندارىنان كەلىپ، بالىق اۋلاۋعا، دەم الۋعا كەلگەندەر عانا قايىرىن كورىپ وتىر. كۇنى بۇگىن قويمادا بولجام بويىنشا، 5-6 ميلليون كۋب سۋ بار دەپ ەسەپتەلىنەدى. جالپى سيىمدىلىعى 18 ملن كۋب، مۇنى ءبىر قاجەتكە جاراتۋ كەرەك قوي. ونى ويلاستىرىپ قاسىندا بۇرىنعى مۇراتساي سوۆحوزىنىڭ ورتالىعى بولعان اۋىل بار. سونىڭ حالقىن كاسىپكە تارتىپ، ۇيىمداستىراتىن ادام كورىنبەيدى.

مەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن، جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنا جول ءتۇسىپ، اعايىن قۋالاپ بارعانىمدا، كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە سوۆحوز بوگەگەن، سۋ قويماسىن ەكى اعايىندى جىگىت جالعا الىپ، بالىق ءوسىرىپ، وزدەرىنىڭ ناپاقاسىن تاۋىپ، ءارى اۋداننىڭ سۇرانىسىن وتەپ وتىر. قىزىعۋشىلىق تانىتىپ سۇراستىرىپ قاراعاندا، ولدا وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. بىراق، اۋدان تاراپىنان قولداۋ بارشىلىق، قارجى الۋعا كومەكتەسەتىن كورىنەدى. باسقا دا قاجەتتى كومەك بەرىلەتىنىن ايتىپ وتىردى. ال ويلاپ قاراساڭ، وسىندا دا مۇنداي شارۋا ۇيىمداستىرۋعا بولادى. قازىرگى پلوتيناداعى 5-6 ملن. كۋب سۋ از سۋ ەمەس، تەك ۇيىمداستىرىپ قولداۋدى قاجەت ەتەدى.

جالپى، جانىبەك اۋدانى ارقىلى جىل سايىن ەدىلدەن پاللاسوۆكا اۋدانىنداعى سۋ جۇيەسى ارقىلى 26 ملن كۋب سۋ كەلەدى. سودان وردا اۋدانىنا تەك قانا 2،6 ملن كۋب بەرىلەدى. نەگە كەلگەن سۋ تەڭ ءبولىنىپ 13 ملن بەرىلمەسكە؟ بۇل سۋدى جىلىكتەپ ءبولىپ وتىرعان كىم؟ بۇل جونىندە وردا اۋدانىنىڭ اكىمدىگى ماسەلە كوتەرىپ، شۇعىلدانىپ وتىرعان جوق. قازاقتا سۇراماعان بالاعا، تاماق بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز بار. بولماسا، اۋدانعا قاجەتتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، جوعارىداعى باسىشىنىڭ باسىن قاتىرعانشا، ۇندەمەگەن ادام ۇيدەي پالەدەن قۇتىلادى دەگەندى ءجون بولادى دەپ وتىرعان بولۋى كەرەك.

اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىستارىندا، بولماسا اۋداندا وبلىستىق ماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بار، وبلىستىق ماسليحاتتىڭ سەسسيالارىندا جوعارىداعى جاعادايلارعا بايلانىستى بىردە بىرەۋى ماسەلە كوتەرمەگەن. سوندا ولاردىڭ جۇمىسىنا جوعارىدا اڭگىمەلەر كىرمەي مە؟ ولاردى قازىرگى اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىنا باراردا، تاعايىندالعاندا جەرگىلىكتى حالىق قولدادى عوي.

جانىبەك اۋدانى بولسا دا بولاشاققا قوسىمشا 6 ملن كۋب سۇراپ ماسەلە كوتەرىپ وتىر، سوندا الداعى جىلدان باستاپ 32 ملن سۋ كەلۋى مۇمكىن.

وبلىستا مۇراتساي سۋ قويماسى ارقىلى، «شولاق قوپا» كولىنە سۋ ايداۋ ءۇشىن اينالما كانال قازۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس بار. ول دەگەن قيسىنسىز ءسوز. ول ءۇشىن قويماداعى سۋدىڭ كولەمىن 18 ملن كۋبقا جەتكىزۋ كەرەك جانە بويلايدا سول دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ قاجەت. بۇل جوسپار ىسكە اسپايتىن جۇمىس.

سوڭعى قىرىق جىلدا ءبىر رەت كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋىنىڭ كەلگەنى سونشالىق، پلوتينانى بۇزۋ قاۋپى بولعاندا، اينالما كانال ارقىلى سۋدى بوگەتتىڭ ەكىنشى جاعىنا سۋدى اعىزىپ، سايداعى سۋدىڭ دەڭگەيىن تومەندەتكەننەن كەيىن، بوگەتتىڭ امان قالعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز.

قازىرگى جاعدايدا پلوتيناداعى سۋدى «شولاق قوپا» كولىنە اعىزۋ مۇمكىن ەمەس. بوگەتتىڭ بيىكتىگى سۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا بيىك. ول ءۇشىن پلوتيناعا تۇبەگەيلى رەكونسترۋكتسيا جاساۋ قاجەت.

بوگەتتى بۇزباي سايدىڭ تابانىن تەرەڭدەتىپ قازىپ، بوگەتتىڭ استىنا شليۋز ورناتۋ ارقىلى سۋدى اعىزۋعا بولادى. سوندا عانا ماسەلە شەشىلەدى. بىراق بۇل جۇمىس كۇردەلى.

بولماسا، ەكىنشى جولى بار. جانىبەك اۋدانى ارقىلى ەدىلدىڭ سۋى وردا اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا كەلىپ تۇر. سونى 23 شاقىرىمداي قازىپ جالعاستىرىپ، «شولاق قوپا» كولىنە سۋ قۇيۋعا بولادى.

ول ءۇشىن وردا اۋدانى ءتيىستى جوبالاۋ مەكەمەلەرى ارقىلى كانالدىڭ جوباسىن جاساتقىزىپ، ازىرلەسە وبلىس ورتالىعىنا «قازسۋشار» مەكەمەسى جۇمىستى باستاپ كەتۋگە كۇنى بۇگىن ءازىر ەكەنىن ايتىپ وتىر.

سوڭعى كەزدە اقپاراتتىق كەڭىستىكتە، ءار-ءتۇرلى باسىلىمداردا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن باسىمدىلىق بەرىلۋدە. ناقتىلى شارالار قابىلدانۋدا. ونىڭ ورىندالۋى ءۇشىن قوماقتى قارجى بولىنۋدە.

وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋ ءۇشىن، جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگاندار كۇنى بۇگىنگە بايلانىستى اۋداننىڭ قاجەتتىلىگىن انىقتاپ، وعان كەرەكتى قۇجاتتاردى دايىنداپ، جوبانى جاسايتىن مەكەمەلەرگە تاپسىرما بەرىپ، الداعى جىلدىڭ جوسپارىنا كىرگىزۋگە ارتىنان قالماي ءجۇرىپ وبلىستىڭ الدىنا قويىپ جۇمىس جاساسا بارىدە شەشىلەدى.

نارىن قۇمىنىڭ استىنداعى سۋ جونىندە قالاداعى «بوكەي وردا اۋدانىنىڭ ارداگەرلەر» قاۋىمداستىعى ەلدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ماسەلە قوزعاپ، وعان وبلىس باسشىسىنىڭ كوڭىل اۋدارۋىن سۇراۋى ورىندى. بۇل ماسەلە قازىر ايتىلىپ وتىرعان جوق. بۇرىننان ول سۋدى قوزعاماۋ كەرەكتىگىن، ول تۇگەل نارىن قۇمىنا، اسىرەسە ورمانعا اسەرى بولادى دەگەن كوزقاراس بۇرىننان بار. ونىڭ ۇستىنە، قاراعايلار مەن اق تەرەكتەردىڭ جاپپاي قۇلاعانىن كورىپ، جاعدايدى انىقتاۋدى سۇراعاندا، وردا اۋدانىنىڭ اكىمى جالپى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن، اۋدان كولەمىندە مال باسىنىڭ بۇرىنعى سوۆحوز كەزدەگىدەن كوبەيىپ كەتكەنىنەن دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. ول جولداستىڭ جەر ۇستىندەگى ەلدىڭ وركەندەۋىنە قاجەت شارۋامەن اينالىسقانى، ەلدىڭ تاريحىمەن تەرەڭىرەك تانىسقانى ءجون بولار. جەتى قابات جەردىڭ استىنا ءتۇسىپ نەسى كەرەك.

بوكەيلىكتىڭ بايلارىنىڭ ءتورت ت ۇلىك مال باسىن قاتار ءوسىرىپ، پالەن مىڭداپ جىلقى ايداعان، شاماق بايدىڭ ءبىر ءوزى مىڭنان استام تۇيە ءوسىرىپ، وسى مالداردىڭ ءبارى قاۋعا تارتىپ، قۇدىق سۋىمەن سۋارىلعان كەزدە ەشقانداي سۋدان تاپشىلىق كورمەگەن.

سونىمەن قاتار، ساياساتقا دا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. مال كوبەيىپ كەتتى دەگەن نە ءسوز؟ ءبىزدىڭ كەيبىر وبلىستارىمىز كانادادان، باسقا ەلدەردەن ءونىمدى كوپ بەرەتىن ءىرى قارا مال تۇقىمىن ۇشاقپەن تاسىپ، كوبەيتە الماي جاتقاندا، ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى قوجالىقتاردىڭ مال باسىن كوبەيتكەنىن قولداۋ كەرەك.

مەملەكتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى شاعىن بيزنەستى دامىتۋ،سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنا قولداۋدى تومەندەتپەۋدى تاپسىرىپ، ول جۇمىس ادەيى باقىلاۋدا ۇستالۋدا. نەگە دەسەڭىز، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن مال ونىمدەرىنىڭ باستى ءتۇرى مال ەتى، سونىڭ ىشىندە ءىرى قارا، قوي ەتىنە سۇرانىس كوپ.

كورشى مەملەكتتەردىڭ ءبىزدىڭ مال ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدى جىلدان جىلعا كوبەيۋدە، جانە ەكولوگيالىق تازالىعى جاعىنان ساپاسى جوعارى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ونىڭ باستى سەبەبى، مالدارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى دالاداعى تابيعي شوپپەن قورەكتەنىپ، ەت جينايدى. سوعان بايلانىستى ۇكىمەت مالدىڭ اياقتاي شەت جەرگە شىعارىلۋىن شەكتەدى.

سوۆحوزدار تاراپ، شارۋا قوجالىقتارى قۇرىلىپ، جەكە-جەكە ءوز الدىنا جۇمىس جاساي باستاعاندا، ولاردىڭ قاراۋىنداعى سول كەزدەگى مالدىڭ باسىنا قاراي، ورماندى القاپتاردىڭ اراسىنداعى اشىقتىق جەرلەر ءار ءتۇرلى كولەمدە جەر تىلىمدەرى جەكە مەنشىكتەرىنە بەركىتىلدى. قازىرگى كەزدە شارۋا قوجالىقتىرىنىڭ شارۋاسى ورگە باسىپ، مال باسى كوبەيدى. ءىرى قارانى 500-1000، جىلقى 1500-2000 باسقا دەيىن جەتكىزىپ باعىپ وتىرعان كاسىپكەرلەر جەتەرلىك. ولاردىڭ ەكونوميكالىق، قارجىلىق مۇمكىنشىلىگى جوعارى، شارۋاعا قاجەتتى تەحنيكانىڭ قاي تۇرىندە ساتىپ الىپ، بولماسا جالعا الىپ پايدالانىپ وتىر. بۇل قۋانارلىق جاعداي.

بىراق قازىردىڭ وزىندە جەردىڭ تارلىعىنا بايلانىستى كەلەڭسىز جاعدايدىڭ شەتى كورىنە باستادى. زووتەحنيكالىق ەرەجەگە بايلانىستى 1گا جەر 7-8 تەڭەستىرىلگەن مال باسىنا ەسەپتەلىنسە، ال قازىرگى مالدىڭ باسىنا شاققاندا بىرنەشە ەسە ءوستى. بۇل جاعداي مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەسە بولاشاقتا جاقسىلىققا اپارماۋى ابدەن مۇمكىن.

اۋداندا جەر جوق ەمەس جەتەدى. جەكەگە العان جەرى نارىن قۇمىنىڭ ىشىندە بولعاندىقتان، حالىق ودان الىستاپ ەشقايدا بارعىسى كەلمەيدى. قورىتىپ ايتقاندا، ەلدىڭ بارلىق مالى قۇم بويىندا. وسىنىڭ بارلىعى كەلىپ ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ قيىنداۋىنا اكەلىپ سوقتىرىپ وتىر.

نارىن قۇمىنىڭ بويىنداعى ورمەكشىنىڭ تورىنداي شارلاعان جول، مالدىڭ شۇبىرىندى ىزدەرى اشىقتىق جەرلەردىڭ جوعارعى قاباتىن ءىرىتىپ، قۇمنىڭ قوزعالۋىنا اسەر ەتىپ، قۇم كوشكىنىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلدى. قازىردىڭ وزىندە بۇرىنعى يسكرا سوۆحوزىنىڭ №2، وردا كەڭشارىنىڭ №2،3،4 بولىمشەلەرىنىڭ ورتالىعىن قۇم باسۋعا اينالدى. بولاشاقتا ەلدى كوشىرىپ باسقا جەرگە قونىستاندىرۋ ماسەلەسى تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن.

جول ءتۇسىپ حان ورداعا بارا جاتقانىمىزدا، بيسەن اۋىلىنان شىعىپ جۇرەتىن توتە جولدار تۇگەل قۇم استىندا قالعان. جولشىباي وردا سوۆحوزىنىڭ ەكىنشى بولىمشەسىنىڭ قاسىندا قاباق باسىندا، ۇلكەن قاۋىم زيرات بار ەدى. سونداعى ماڭگىلىك تىنىشتىقتا جاتقان جەرلەستەرگە دۇعا باعىشتايىق دەپ بۇرىلساق، تۇگەلگە جۋىق قۇم باسقان. زيراتتاردىڭ ءتورت قۇلاعى شوشايىپ، سۋعا باتقان ادام قولىن ەربەڭدەتىپ كومەك سۇراعانى سياقتى كورىنىستى ەلەستەتتى.

بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن - ءبىر جولى حان ورداسىنداعى عاسىردان استام ۋاقىت جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان وردا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىن دۇرىستاپ جولعا قويۋ قاجەت. بۇل مەكەمەنىڭ جۇمىسى جونىندە جوعارىدا ايتىلدى. ال وسى ۋاقىتتا تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. اۋداننىڭ جالپى جاعدايى جونىندە «نۇر وتان» پارتياسىندا بولعانىمىزدى، بۇل مەكەمەگە جاڭادان بارعان باسشىسىنىڭ كىرەتىن ءۇيى جوق، كورىنگەن ءۇيدىڭ بوساعاسىنان سىعالاپ جۇرگەنىن ەستىدىك. وسى زاماندا بۇل نە ماسقارا، بولىستاعى بۇل مەكەمەنىڭ باستى ورگانى قايدا، بولماسا، اۋداننىڭ اكىمشىلىگى كومەكتەسۋى كەرەك ەمەسپە؟

اۋدان ورتالىعى سايحىن، وردا پوسەلكەسى وبلىستان 550-560 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان، بۇرىن جول قاتىناسى قيىن بولعاندىقتان، وداق كەزىندە كورشى استراحان، ۆولگوگراد وبلىستارىنىڭ، ونىڭ جاقىن اۋداندارىمەن قاتىناسىپ، كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىلە بەرەتىن، تۇرمىسقا كەرەكتى بۇيىمدار، ازىق-ت ۇلىك، ءتىپتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن الاتىنبىز. تەمىر جول قاتىناسى جاقسى بولدى. كەيىن ىرگەمىز بولەكتەنگەننەن كەيىن جاعداي قيىندادى، وبلىس ورتالىعىمەن ۇزبەي قاتنىناس جاساۋعا تۋرا كەلدى.

ورال قالاسىنا باراتىن تاس جول ەكى-ءۇش اۋداننىڭ تەرريتورياسىنان وتەتىن بولعاندىقتان، جولدىڭ كۇتىمى ءتيىستى دەڭگەيدە بولمايتىن، ونىڭ ۇستىنە جازدا جاڭبىر، قىستا بوران، كوكتەمدە قار ەرىگەن كەزدە بالشىق، ءجۇرىستى قيىنداتىپ، جولدىڭ قيامەتىن جولشى بىلەدى دەگەندەي، جۇيكەنى جەگىدەي جەپ، قيىندىق تۋعىزعانىنا قانشا زامان بولدى. بۇل جولدىڭ قيىنشىلىعى مەن ازابىنان قانشا جاننىڭ ءومىرى قيىلدى. قانشا ادام مۇگەدەكتىككە ۇشىرادى. ۇزاق جولدا كەلە جاتىپ، جولدىڭ ەكى جاعىنداعى ءار جەردە قازاعا ۇشىراعان ادامعا قويىلعان بەلگىنى كورگەندە، اتاسىنا نالەت، ەندى قايتىپ جۇرمەسپىن دەپ ويلايسىڭ. بىراق، ءومىردىڭ تالابىنان اتتاپ كەتە المايسىڭ، جۇرۋگە تۋرا كەلەدى.

مىڭ ءبىر ءتۇن حيكاياسىن وقىعانىم بار، جىلعا اينالدىرساڭ ءۇش جىل ەكەن. ال، بۇل جىلدىڭ تاريحى بىرنەشە مىڭ ءبىر تۇنگە جەتەدى. ەسىمدە بۇل جولدى سالۋ وبلىستا اڭگىمە بولعاندا، دۇنيەگە كەلگەن بالالار قازىر ەر جەتتى، ەندى سول بالالار قولىنا كۇرەك الىپ كىرىسپەسە، بۇل جولدىڭ اياقتار مەزگىلى ب ۇلىڭعىر.

وتكەن جولى جولدى تەزدەتىپ ءبىتىرۋ ءۇشىن، جولدىڭ اياقتالار جاعىنان كەرى قاراي سالۋ كەرەك دەگەندى ەستىگەندە، بۇلدا ءبىر ويلاپ تاپقان ءادىس، جولدىڭ ءبىتۋى سونداي ۇزاققا سوزىلاتىنىن سەزگەنبىز.

بۇل ۇزىن جولمەن مەن كوپ ءجۇردىم. جاڭاعى قيىنشىلىقتى ايتقانمەن ءجۇرىپ كەلە جاتىپ، جولدىڭ ەكى بەتىنە كوزىڭ تۇسسە، ىڭىرسىعان مال، ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى، ءىرى قارانىڭ تابىندارى، باقشادا ءپىسىپ جەتىلگەن قاربىزداي دومالاپ جاتقان قوي وتارلارى. سونى كورگەندە كوڭىلىڭ ءجاي تاۋىپ، بارىدە ۇمىتىلاتىن. ال، قازىر بۇل جولعا شىقساق، كوزگە كورىنەتىن اسپاندا قالىقتاپ ۇشىپ بارا جاتقان قارا قۇس، جەمتىك ىزدەگەن تۇلكى، بۇرىن مالمەن ارالاسىپ جۇرگەنىن كورەتىنبىز. ەندى ول توقتاپ ساعان قاراپ تۇرىپ، سول جاعدايعا اكەلەگەن سەندەر دەگەندەي قۇيرىعىن ءبىر بۇلعاپ، ءوز باعىتىنا كەتە بارادى.

بوكەيلىكتەر نە كورگەن جوق، ءبارى دە ءوتتى، ۇمتىلدى. بىراق، تىلەنشىگە جول قارسى دەگەن ءسوز بار. قازىر قاسقار دەگەن پالەگە تاپ بولدى. نارىن قۇمى قاسقىردىڭ ۇياسىنا اينالدى. ءوسىپ ونۋىنە وتە قولايلى. مال ءوز الدىنا، ەندى ادامعا قاۋىپ توندىرە باستادى. نارىنعا بارساڭ مىلتىق اسىنعان ءبىر ادام، بىرەۋى يىعىندا بولسا، ەكىنشىسى تاقىمىندا. ەندى ءبىر توتەنشە جاعدايدى ەسكە تۇسىرەدى. وتكەن ۋاقىتتا وردادا قاسقىر ادامعا شابۋىل جاساپ، ەكى كىسىنى جاراقاتتاپ، دارىگەرلەردىڭ كومەگىمەن امان قالعانىن ەل بىلەدى.

بۇرىن ءاربىر شارۋاشىلىق قاسقىر اۋلايتىن اڭشى ۇستاپ، ەڭبەك اقىسىن تاعايىنداپ، بۇل اڭنىڭ كوبەيىپ كەتپەۋى ءۇشىن ادەيى جۇمىستاناتىن. قازىر قۇمنىڭ اراسىندا ونداپ ءورىپ ءجۇر، شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىنا زيان كەلتىرۋدە، اسىرەسە ءىرى قارا مەن جىلقى مالىنىڭ ءتولىن قىرىپ جەپ جاتىر. ءاربىر شارۋا يەلەرى 30-40 باس تولدەن ايىرىلىپ، نە ىستەرىن بىلمەي تۇڭىلۋدە.

بۇل ماسەلە جوعارعى جاققا جەتكىزىلگەنمەن، ەشقانداي شارا الىنىپ جاتقان جوق. نەگە دەسەڭىز، ولاردىڭ مالى تۇگەل عوي. بىزدە جامان ادەت قالىپتاسقان، قاسقىردىڭ شابۋىلىنان جاراقاتتانىپ ادام ساراپشىلار ارقىلى دالەلدەنىپ، زاڭدى تىركەلمەي ەشكىم قوزعالمايدى، جانە قاسقىردى اتۋعا مەملەكەت تاراپىنان تيىم سالىنعان دەگەن ءتارتىپ بار دەپ قۇلاق اسپايدى. بۇل ءسوزدىڭ توركىنى قايدا جاتىر، سونى بىلمەي حالىق شارشادى. گازەت بەتىنەن، باسقادا اقپارات قۇرالدارىنان قۇندىز، ونداتر، بۇلعان، تۇلكى، قويان ءوسىرىپ، ولاردىڭ تەرىلەرىن وڭدەپ، ىشكى قاجەتكە بولماسا، ەكسپورتقا شىعارىپ، مەملەكەت ارالىق ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ قىرۋار قارجى تۇسىرەدى دەگەندى بىلەمىز. ال، قاسقىر ءوسىرىپ تابىسقا كەنەلدىك دەگەندى ەستىگەن جوقپىز.

قازىر، سوڭعى ۋاقىتتاردا گازەت بەتىندە كوپ جاريالانىپ جۇرگەن تاقىرىپ جەمقورلىق، پارقورلىق، ۇيىمداسقان قاستاندىق، بولماسا قازىرگى جەر بەتىن جايلاعان ىندەت ەكى اياقتىنىڭ ءبارىن ەشقايدا شىقپاي ءتورت قابىرعانىڭ ىشىندە وتىرۋعا شاقىرعاندا، سىرتقا شىقسا ىندەتكە دۋشار بولىپ، شىبىنداي جانىن قايدا قويارىن بىلمەي قينالعاندا، قولدا بار ءدارى-دارمەكتى جاسىرىپ، يا بولماسا بىرنەشە ەسە ءوسىرىپ، قىمباتقا ساتىلعانىن ەستىپ جاتىرمىز. بۇل دا قاستاندىق. اۋىلداعى حالىقتىڭ بار كۇنكورىسى، مالعا قاراپ وتىرعاندا، قاسقىردى اتۋعا تىيىم سالۋدا قاستاندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەسپە ەكەن دەگەن وي كەلەدى.

بۇل جامان اۋرۋ اۋىلعا دا بويلاپ كىرىپ، تىپ-تىيىش وتىرعان ەلدى دە، اشىق ايتىلماسا دا، ابىگەرگە سالعانى انىق. سوندا بۇكىل عۇمىرى نارىندا وتكەن ءبىر ۇلكەن كىسىمىز، سىزدەرگە نە بولعان، اس-سۋلارىڭدى الىپ، ءبارىبىر جۇمىس جوق مىنا ءبىزدىڭ نارىنعا كەلىپ، ورمانداعى ءوسىپ تۇرعان قاراعايدى قۇشاقتاپ نەگە جاتپايسىڭدار. ەشقانداي ءدارىنىڭ كەرەگى جوق، نارىننىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسى سىزدەردى جاماناتتان قۇتقارادى دەگەندە ەستىگەنبىز. بۇل اقىرىندا شىندىققا اينالدى.

جوعارىدا بوكەيلىكتەردى تولعاندىرىپ وتىرعان اقۋالدى قاعاز بەتىنە تۇسىرە كەلە ءبىر ەمەس، ون ەمەس، ءبىر تايپا ەلدىڭ ءۇنىن ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەت بولۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمداماسىنا بايلانىستى، ۇكىمەتتىڭ قۇلاعىنا شالىنسا، ماجىلىستە وتىرعان باتىس قازاقستان وبلىسىنان جۇرتشىلىقتىڭ قولداۋىمەن سايلانعان دەپۋتاتتارى ەستىپ، قولداسا، جاعداي وزگەرەر دەپ ويلايمىز.

ءار ادام ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنىڭ كوركەيگەنىن، توزباعانىن، ەلدىڭ اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەنىن كوكسەيدى. سونداي جەردىڭ ءبىرى جالپاق بوكەيلىكتىڭ ماقتانىشى، «جۇماققا» تەڭەگەن «نارىن قۇمى» بولاشاقتا مەملەكەتتىك قورىققا اينالسا، ۇكىمەت تارپىنان ادەيى باعدارلاما جاسالىپ قورعالسا، باتىس قازاقستان وبلىستىق «حان وردا» تاريحي مادەني ارحيتەكتۋرالىق ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنە قوسىلىپ، تۋريستەردىڭ كەلىپ تاماشالايتىن ورنىنا اينالار ەدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدى ۇكىمەتتىڭ بيلىگىنە قالدىرىپ، قورىتىندىسىن كۇتەمىز.

 

 

مۇقاس سپاندياروۆ،

ورالداعى «بوكەي وردا» اۋدانىنىڭ ارداگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىرعىزعا قارسى شىعادى

بوكس • بۇگىن، 09:00

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

تاريح • بۇگىن، 08:59

ۆاگنەر لاۆ دانيادا وينايدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:57

مىقتىلار مەلبۋرندە باس قوستى

تەننيس • بۇگىن، 08:51

كوكتالعا كوپىر سىيلاعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

كاسىپ مەڭگەرگەن قاتاردان قالمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:40

دونور بولۋ – ءومىر سىيلاۋ

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

الماتىعا 10 رەانيموبيل سىيلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

«وميكرون» جەدەل تارالۋدا

الەم • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار