بىراق كوپ ۇزاماي تەڭگە اينالىمعا شىقتى. تەڭگە تاريحىنا قاتىستى قارجىگەر عالىم باينازاروۆ الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ۇكىمەتتىك ساياجايلاردىڭ ءبىرىن جالعا العانىن, ديزاينەر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باستاعان 7-8 ادامدى 2 ايعا كىرگىزىپ: "سەندەر وسى جەردەن ەشقايدا شىقپايسىزدار, ۇزاق ءىسساپاردامىز دەپ وتباسىلارىڭىزعا ايتىڭىزدار", دەپ ايتادى.
سول جەردە وتىرىپ 2 ايدىڭ ىشىندە ولار تەڭگەنىڭ 4 نۇسقاسىن جاسادى. ءبىرىنشىسى – ويۋ-ورنەك, ەكىنشىسى – اقش دوللارى تارىزدەس, جاسىلداۋ بولىپ كەلگەن, ءۇشىنشىسى – پورترەتتەر, ءتورتىنشىسى –زاماناۋي شىققان.
– ءبىر كۇنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بانككە كەلىپ "قاراپ جۇرمەگەندەرىڭىزدى, بىردەڭە ويلاستىرىپ جاتقاندارىڭىزدى بىلەمىن. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇرانىپ تۇرعان "تەڭگە" اتاۋى عوي" دەسىن. ونسىز دا وسىنداي ۇيعارىمعا جاقىن بىزدەرگە ول كىسىنىڭ ايتقانى تىپتەن جىلى ءتيدى. پرەزيدەنت "تەڭگە" دەگەن ۇسىنىستى دۇرىس كوردى, – دەيدى عالىم باينازاروۆ.
تەڭگەنىڭ العاشقى پارتياسى شەتەلدە, انگليادا باسىلدى. قۇندىلىعى 1-دەن 100 تەڭگەگە دەيىنگى قاعاز نوتالاردىڭ ءبىرىنشى پارتياسىن 1997 جىلى قىزمەتى توقتاتىلعان بريتاندىق "حارريسون جانە ۇلدارى" كومپانياسى باسىپ شىعاردى. جاڭا اقشانى قازاقستانعا جەتكىزۋ ءۇشىن 4 يل-76 ۇشاعى قاجەت بولدى, ولار ورالدان لوندونعا 18 رەيس جاسادى جانە وتە قۇپيا جاعدايدا كەرى قايتتى. تەڭگەنى ەلگە الىپ كەلگەن دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولعان ديزاينەر, مارقۇم تيمۋر سۇلەيمەنوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن بىزگە تەڭ-تەڭ بولىپ تيەلگەن تەڭگەمىزدىڭ ەلگە العاشقى ساپارى كەزىندەگى كورىنىستى ۆيدەو-كامەراعا ءتۇسىرىپ العانىن, ونىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەش جەردە جاريالانباعانىن ايتقان بولاتىن. تەڭگە تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەن تاريحشىلار بولسا, ول دەرەكتەر تيمۋر اعانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن.
عالىم باينازاروۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, اعىلشىنشا بىلەتىن 2 كوماندير تاۋىپ, ۇشاقتىڭ ورىندىقتارىن جاتقىزىپ, كونتەينەرلەر سالىپ, قارۋ-جاراعى بار ينكاسساتورلاردى وتىرعىزىپ, تاراز قالاسىندا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەكى قويمامىزعا تەڭگە تاسىلدى. جازدىڭ ورتاسىندا (1993 جىلعى 26 شىلدە) رەسەي ءوز ۆاليۋتاسىن ەنگىزدى, بۇرىنعى كسرو شەكپەنىنەن شىققان ەلدەر ىشىندە قازاقستان مەن تاجىكستان, ارمەنيا عانا بۇرىنعى اقشامەن قالدىق. قىركۇيەكتىڭ 26-سىندا رەسەي 1961-63 جىلدارى شىعارىلعان كەڭەستىك ۆاليۋتا اقشا بولىپ ەسەپتەلمەيتىنى جونىندە مالىمدەمە جاسادى.
سودان مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, 17 كۇندەي جۇمىس ىستەپ, تەڭگەنى اينالىمعا قوسۋ جونىندە نەگىزگى ءۇش قۇجات دايىندالدى. اقشانى قۇپيا تۇردە بارلىق اۋداندارعا, بارلىق بانكتەرگە جەتكىزۋ جۇمىسى سەگىز كۇننىڭ ىشىندە اتقارىلىپ شىقتى. 1993 جىلى 1 قاراشادا ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستارداعى فيليالدارىنا "ح" كۇنى اشىلادى دەگەن قۇپيا كونۆەرتتەر جەتتى... ءسويتىپ, 15, 16, 17 قاراشا كۇندەرى بۇرىنعى سوم دا, تەڭگە دە اينالىمدا قاتار ءجۇرىپ, 18 قاراشادان تەك تەڭگە جۇرەتىن بولدى.
تەڭگەنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيى ەنگىزىلگەننەن كەيىنگى ەكىنشى جىلى 1158,3% قۇرادى. 1995 جىلى بۇل كورسەتكىش 60,3% -عا دەيىن تومەندەدى, ال ينفلياتسيانىڭ سوڭعى جىلدارداعى ەڭ تومەن دەڭگەيى 1998 جىلى تىركەلدى – 1,9%. وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشى (2019) 5,4% قۇرايدى. ازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءومىر سۇرگەن بارلىق ۋاقىتتا تەڭگەنىڭ ءتورت سەرياسى ەنگىزىلدى. ءبىرىنشى بۋىن "پورترەتتىك سەريا" دەپ اتالدى – سۋرەتشىلەر قازاقستاندىقتارعا بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ بەت-بەينەسىن پايدالانۋدى شەشتى. وسىلايشا العاشقى تەڭگەنىڭ الدىڭعى جاعىندا ءال-فارابي, ءسۇيىنباي, قۇرمانعازى, شوقان ءۋاليحانوۆ, اباي, ابىلقايىر حان جانە ابىلاي حان پايدا بولدى. ەكىنشى سەريا ء"ال-فارابي" دەپ اتالدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ "بايتەرەك" دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى بۋىنى 2006 جىلى شىعارىلدى. قازىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءتورتىنشى تولقىنى اينالىمدا ءجۇر.
سامۇرىق سەرياسىنا 2011 جىلى العاش شىققان 500, 1000, 2000, 5000, 10000 جانە 20000 تەڭگەلىك بانكنوتتار ەنگەن. ولاردىڭ الدىڭعى جاعىندا "قازاق ەلى" مونۋمەنتى جانە ۇشاتىن كوگەرشىندەر بار.
سامۇرىق سەرياسىنا 2011 جىلى العاش شىققان 500, 1000, 2000, 5000, 10000 جانە 20000 تەڭگەلىك بانكنوتتار ەنگەن. ولاردىڭ الدىڭعى جاعىندا "قازاق ەلى" مونۋمەنتى جانە ۇشاتىن كوگەرشىندەر بار.
