عابباس پەن شۋرا

وسى اڭگىمەنى العاش ەستىگەندە الدەبىر وكىنىش اش وزەگىمىزدى ورتەگەندەي كۇيگە ءتۇسىپ, قاتتى تەبىرەنگەنىمىز بار. اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسىن الدىمەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ايتىپ بەرىپ ەدى. “جازىپ جۇرگەن جاڭا تسيكلىڭىزعا قاتىپ تۇر, وسىنى قولعا الساڭىز”, دەپ ۇسىنىس جاساعان. سوڭىنان بۇل باياننىڭ باس كەيىپكەرىنىڭ ۇزىك-ۇزىك ەستەلىكتەرى مەن جازبالارىن وقۋدىڭ دا ءجونى ءتۇستى. ءسويتىپ, وسى وقيعا ارقىلى ايەل زاتىنىڭ كوك اسپانداي تۇڭعيىق جەكە الەم ەكەنىنە ءبىز تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەندەي بولعانبىز. قىل پەرنەدەن دە نازىك ايەل جانىنىڭ جۇمباقتىعىنا قايران بولىپ, لاجسىز ونى تاعى دا مويىنداۋعا تۋرا كەلگەن. ءبىز, ەركەك اعايىن, ەنەدەن ەندى ەكى تۋىپ كەلسەك تە بۇل سيقىردى ماڭگى تۇسىنبەي وتەتىنىمىزدى مىقتاپ ۇققانبىز. الدىمەن, كەيىپكەرلەردىڭ اتتارىن وزگەرتىپ, سۋداي ساپىرىپ قيالعا ءبىراز ەرىك بەرەيىكشى دەپ تە ويلادىق. ارتىنشا بۇل ويدان اينىپ, اتتارىن دا, زاتتارىن دا ەستىپ-بىلگەن سول قالپىندا قالدىرعاندى ءجون سانادىق. وزگەرتىپ جازساق وتىرىك شى­عا­تىن­داي, ءارى ول كىسىلەردىڭ ار-ۇياتىنا قامشى باسىپ, وبالىنا قالارداي سەزىندىك. قىسقاسى, ادالىنان عۇمىر كەشكەن ادامداردىڭ ارۋاعى الدىندا كۇناھار بولعىمىز كەلمەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل اڭگىمەگە بىردەڭە دەپ ويدان قوسۋدىڭ قاجەتى دە شامالى ەدى. ءبارى دە تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن, ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىنعان ايداي شىندىق-تى. سول سەبەپتى دە, قىمباتتى وقىرمان, ەستىگەن اڭگىمەمىزدى شاشاۋ شىعارماي, قاز-قالپىندا سىزدەرمەن بولىسكىمىز كەلدى. ءبىرىنشى جەلى ولار ءبىر اكە-شەشەدەن ەكەۋ ەدى, اعاسى قاليحان مەن ءوزى – گۇلجان. اعاسىمەن ارالارى ون جاس-تى. گۇلجان اكە-شەشەسى مەن جالعىز اعاسىنىڭ ورتا­سىندا ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ, بالالىقتىڭ ۋايىمسىز قىزى­عىنا بالداي باتىپ ءجۇرىپ جات­تى. بۇل ونىڭ, قازاق ايتاتىن, اق جۇمىرتقا, سارى ۋىز الاڭ­سىز شاعى بولاتىن. سوعىس دە­گەن سۋىق ءسوز, كوپكە كەلگەن سەلە­بە, بەل قايىستىرعان اۋىر جىلدار پارۋەيىنە دە كىرمەيدى, ونىڭ نە ەكەنىن ۇعىپ جاتقان گۇلجان جوق. بىراق, جىلاعان بالا, بوزداعان انا, كۇڭىرەنە كۇرسىنگەن كەمپىر-شالدى ءسابي گۇلجان دا اۋىل اراسىندا ءجيى كورىپ جۇرەتىن. بۇلار توبەتايلى تەپسەڭگە سالىنعان ەڭسەلى ءۇش بولمەلى ءۇي­دە تۇرىپ جاتتى. اكەسى قا­لياسقار سوعىسقا دەيىن كوپ جىل قارا تابان شاحتەر بولعان كىسى ەدى, سودان وكپەسى قابىنىپ, كوك­ساۋ بوپ قالعان-دى. قۇداي­دىڭ تەگىن اۋاسىن ارمانسىز ءبىر جۇتا الماي تۇنشىعىپ, ىلعي دا كوگەرىپ-سازا­رىپ كۇركىلدەپ جۇرگەنى. سوعىسقا جاراماي اق بەلەتپەن قالعان. قورادا بىرەر مالى بار, الا كوبەڭ شارۋاسىن كۇيتتەپ ءجۇرىپ جاتتى. كوكساۋ بولسا دا ول كىسى اعاشتان ورنەك سالىپ, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر ەدى. كوڭىلىنە مەدەت, ارقا سۇيەر قۋاتى – ازامات بولعان جالعىز ۇلى قاليحان. ۇيگە كىرە بەرىستە قوس تەرەزەلى ۇزىنشا سە­نەك. سەنەكتىڭ ءدال ورتاسىندا تەربەتىلىپ گۇل­جان­نىڭ اتكەنشەگى ءىلۋلى تۇر. اتكەنشەك­تىڭ قىزىل-الا ءجىبى قىز بۇرىمىنداي ورىلگەن اسەم, وتىراتىن تاقتايشاسىندا زىتىپ بارا جاتقان قوياننىڭ بەدەرلى سۋرەتى. سەنەكتەن وتكەن بەتتە – اس ءۇي, اس ۇيدەن ەكى جاققا ەكى بولمە تارايدى. ولار جاتىن بولمەلەر. جاتىن بولمەنىڭ العاشقىسىندا الەمىش ويۋلارمەن ناقىشتالعان ەكى بىردەي اعاش توسەك تۇر. ءتور جاقتاعىسى – شەشەسى مەن گۇلجاندىكى, بەرگىسىندە اكەسىمەن قاليحان جاتادى. ەكىنشى بولمە – عابباس اعايدىڭ بولمەسى. ول جەردە جۇگى سىرەسىپ جينالعان, ءۇستىن اقپەن جاۋىپ قويعان تاعى ەكى توسەك تۇر. اناۋ بولمەدەگى اعاش توسەكتەردەي جالپاق ەمەس, ىقشام, ورىستىڭ جالتىراعان تەمىر كەرەۋەتتەرى. بۇل بولمەنىڭ ەسىگى كوبىندە جابىق تۇرادى. عابباس – اكەسى قالياسقاردىڭ ءىنىسى, اراعا بالا تۇسپەگەن جالعىز تۋىسى. ول كىسى سوعىس باس­تالعان جىلعى قىستا مايدانعا كەتىپتى. قىرىق ءۇشتىڭ جازىنا دەيىن امان-ساۋلىعىن ءبىلدىرىپ, اعايىن-تۋعانعا ءۇشبۋ سالەم جولداعان بىرەر حات كەلگەن كورىنەدى. سودان كەيىن حابار-وشار جوق ۇشتى-كۇيلى جوعالعان. سول جىلدىڭ كۇزىندە عابباستان “ەرلىكپەن قازا تاپتى” دەگەن “قارا قاعاز” كەلەدى. قىزىق بولعاندا, قىرىق ءتورتتىڭ جازىندا ءدال وسىنداي تاعى ءبىر “قارا قاعاز” كەلىپتى... ياعني, عابباس اعاسى ەكى رەت ەرلىك جاساپ, اراعا جىل سالىپ ەكى مارتە قازا تاپقان. – سوندا قالاي, اعاي ەكى رەت ولگەن بە؟ – دەپ ەرەسەك قاليحاننىڭ دا تۇسىنبەستىك تانىتقانى بار. – جوق, بالام, اعاڭ ءتىرى, جۇرەگىم بىردەڭە سەزەدى! بۇلاي دەگەن ساعيلا شەشەسى. “قارا قاعاز” العاش كەلگەندە كوڭىل ايتىپ ازالاعان اعايىندى ساعيلا باسىنا قارا سالىپ جوقتاۋ ايتىپ قارسى الىپ ەدى. ەكىنشى جولى بوزىنگەندەي بوزداعان قالىڭ ايەلدى ءبىر-اق سوزبەن اۋىزدارىن جاپتى دا, جاماندىقتى قولىمەن الاستاپ, قايتارىپ جىبەردى. كەيىن دە عابباس جايىندا ءسوز بولا قالسا: – قاينىم ءتىرى, بۇلارى نەسى-ەي! ادام ەكى رەت ءولۋشى مە ەدى؟ وتىرىك... سەنبەيمىن! – دەپ شام شاقىرعانداي بولىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, ساعيلا شەشەي عابباستىڭ توسەگىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جيناپ, ەسىك-تەرەزەسىن ايناداي عىپ جۋىپ, ەدەنگە الاشا توسەتىپ, بولمەسىن جاپتىرىپ قويعان. سودان بەرى گۇلجانعا عابباس اعاسى الىستا ايۋداي ۇلكەن, ءۇستى-باسى شۋدا-شۋدا ءجۇن, الدەبىر ايبىندى جاۋمەن جالعىز ءوزى الىسىپ جۇرگەندەي ەلەستەيتىن. ايبىندى جاۋ اعاسىن ەكى رەت ولتىرگەن ەكەن, بىراق ەكى رەتىندە دە كۇش-قۋاتى مىعىم, الاپاتى باسىم اعاسى بوي بەرمەي, ءدۇر سىلكىنىپ قايتا ءتىرىلىپ كەتىپتى. سوندىقتان ول كىسى, گۇلجاننىڭ بولجاۋىنشا, جاۋدى ءبىرجولا جەڭگەن سوڭ عانا اۋىلعا قايتۋى ءتيىس. گۇلجان باتىر اعاسىن بالالار اراسىندا اشىقتان-اشىق ماقتان تۇتاتىن, قاشان كەلەر ەكەن دەپ ىشتەي ارمان ەتىپ جۇرەتىن. بارىنا شۇكىر, جوعىنا سابىر ەتكەن الاڭى كوپ زامان عوي. قۇدايدان سۇراعانى اق, تىلەگى ءتۇزۋ, نيەتى تازا بۇل شاڭىراق بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن دەگەندەي, ءوستىپ جۇرت قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. گۇلجان التىعا تولعاندا جەر-دۇنيەنى تىتىرەنتىپ وتكەن سوعىس تا بىتكەن. قاسىرەت­پەن قان قۇستىرعان قارالى جىلدار, جىلاۋ كۇندەر مەن بۇلاۋ تۇندەر ارتتا قالعانداي ەدى. كوتەرەم ەل ەسىن جيناپ, ەتەگىن ءتۇرىنىپ, جان شاقىرا باستادى. تۇتىندەرىن تۇزەپ, ۇمىتتەرىن جالعاپ, بەيبىت تىرلىكتىڭ قارە­كەتىنە كىرىستى. زارۋلىكپەن سوعىستان سوڭعى جاز ءوتتى, قۋانىشى مەن قايعىسى قاتار تايتالاسقان تاعى ءبىر قىس اياقتالدى. سۇزەك­تەي سوزىلىپ قىرىق التىنشى جىلدىڭ كوكوزەك كوكتەمى دە كەلىپ جەتتى. بالالىق شاعى تايراڭداعان بوتاداي بەيكۇنا ەدى. ءتالتۇس بولعانشا تىرپ ەتپەس­تەن ۇيقى سوعا­دى. سودان كوزىن تىرناپ اشقاننان قاس قا­رايىپ, كوز بايلانعانشا ۇيگە جولامايدى, بەزەك قاعىپ دالادا سەكەڭدەپ جۇرگەنى. سول ادەتىمەن بىردە سۋ ىشپەككە اپىل-عۇپىل جۇگىرىپ ۇيگە كىرگەن. كوك­تەمنىڭ شاعىرماق شۋا­عى قايتىڭ­قىراپ, كۇن ۇياسىنا ەڭكەيگەن اق پەن قىزىل اراسى ەدى. كىرسە – تابالدىرىقتا بۇرىن بۇل اۋىلدان كورمەگەن, ءوزى جالاڭاياق, جالاڭباس ءبىر بوتەن ايەل تۇر. جامان تۇيەنىڭ جابۋىنداي كيىمى دە البا-جۇلبا, ءوزىنىڭ كىرگەن بەتى دە وسى بولسا كەرەك. ارسالاڭداپ جەتكەن گۇل­جان بەيساۋات جاندى كورىپ, ابدىراپ تۇرىپ قالدى. – قالياسقاردىڭ ءۇيى وسى ما؟ – دەدى كەلگەن ايەل ءۇي ءىشىن كوزبەن شولىپ. داۋ­سى ەنتىگىپ تۇر, ەركەكتىڭ ءۇنىن­دەي تارعىلدانىپ شىقتى. شەشەسى ءبىر بۇرىشتا بۇكشەڭدەپ كىر جۋىپ جاتىر ەكەن, سۋسىپ ءتۇسىپ كەتكەن ورامالىن باسىنا جاپتى دا, ايەلگە مويىن بۇردى. – ءيا, وسى! – دەدى تاڭدانعان پىشىنمەن. – وسى بولسا, ءسۇيىنشى! – دەدى بوتەن ايەل ءالى دە ەنتىگىن باسا الماي. سولاي دەدى دە, ساعيلا­نىڭ باسىنداعى ورا­ما­لىن سىپىرىپ الىپ, ءوزىنىڭ موي­نى­نا وراي سالدى. ساعيلا كىبىرتىكتەپ, كىرىن تاستاي بەرە ورنىنان تۇرىپ كەتتى. – ءسۇيىنشى, ءسۇيىنشى! – دەپ بوتەن ايەل شانشىلا ءتۇستى. – قالاعانىڭىزدى الىڭىز... دەگبىردى قاشىر­ماي, تەز ايتساڭىزشى ەندى؟ – ايتسام سول... مەن جاڭ­عىزتوبەدەن كەلىپ تۇر­مىن. بايقايمىن, جاسىمىز قارايلاس سياق­تى... مەنىڭ اتىم قازينەش. ۆوكزالدا تەح­نيچكا بولىپ ىستەۋشى ەدىم. ءسىزدىڭ قاينىڭىزدى كوردىم... – ءۇيبۋ-ۋ... نە دەيدى... كوز­جاقسىمدى ايتىپ تۇرسىز با؟ – كوزجاقسىڭنىڭ كىم ەكەنىن مەن قايدان بىلەيىن. مەن عابباستى ايتىپ تۇر­مىن. – شىن ءسوزىڭىز بە؟ – شىن بولماعاندا, وتىز شاقىرىم­نان نەسىنە جۇگىرىپ كەلدى دەيسىڭ! – كوزجاقسىمدى تانيدى ەكەنسىز عوي؟ – سوعىسقا دەيىن تالاي كورگەم. جازباي تانىدىم, ءشۇباڭىز بولماسىن... بۇل ارادا مەندە جاڭىلىس بولعان جوق! بۇل حاباردى ەستىگەندە ساعيلا ەسىنەن ايرى­لىپ قالا جازدادى, كوزىنەن بىرەر تامشى ىستىق جاس شىعىپ كەتتى. ەكى قولىن قويارعا جەر تاپ­پاي, اسىپ-ساستى, ءتىپتى ءۇنى دە قۇبىلىپ شىقتى. – اسىل قاينىم ەدى... قالياسقاردىڭ سوڭى­نان ەرگەن جالعىزى ەدى... ءتىرى ەكەنىن سەزىپ ەدىم... – قۇربىم, زار-زاپىرانىڭدى سوسىن توگە جاتارسىڭ, مەن اسىعىسپىن. ساعيلا جانارى جاساۋراپ, ايتار ءسوزى ەرنىندە بوگەلىپ, ەڭكەيىپ گۇلجاندى ماڭدايىنان ءشوپ-ءشوپ ءسۇيىپ الدى. سوسىن: – ورازباي اعاڭ ۇيدە شىعار, شاقىرىپ كەل, مارقانى سويىپ بەرسىن! – دەدى. قۋانىشتى حاباردان گۇلجاننىڭ دا كوڭىلى سۋداي تاسىپ, زۋىلداپ كورشى ۇيگە باردى. – مارقا سويۋ كەرەك! – دەدى كىرگەن بەتتە. – ونى قايتپەكسىڭدەر؟ – عابباس اعا كەلە جاتىر! – قاي عابباس.. ءۇيباي, الگى ء“ولىپ قالدى” دەيتىن باياعى عابباس پا؟ – ءيا, سولاي... – نە دەيت! – ءيا, سولاي... سول-اق ەكەن, ورازبايدىڭ ۇيىندەگى ۇلكەن-كى­شىنىڭ ءبارى ورە كوتەرىلىپ, قالياسقاردىكىنە شۇ­بىردى. حاباردى ەستىپ, باسقا كورشىلەر دە جينا­لىپ جاتىر. ازدان سوڭ ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى اق جاۋ­لىق­تى ايەلگە, كەمپىر-كەپشىككە تولىپ كەتتى. بالا-شاعا دا شۋ-شۋ ەتىسىپ, ولار دا اياققا وراتىلىپ ءجۇر. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جەڭىل جۇمىس دەپ, اكەيدى كولحوزدىڭ دابىلشىسى ەتىپ قويعان. قاليحان اتقا مىنە شاپقى­لاپ, اۋىلدىڭ ارعى شەتىندە جۇرگەن اكەسىن شاقىرۋعا كەتتى. ورازاي اعاي ىلەزدىڭ اراسىندا مارقانى جىلىكتەپ سويىپ, جايراتىپ تاستادى. ساعيلا سويىلعان مارقانى باس-سيراعىمەن, ىشەك-قارنىمەن قوسا قورجىنعا نىعارلاي سالىپ, قازينەشكە ارقالاتىپ جىبەردى. قاپ-قارا ءتۇن تۇندىگىن جامىلعان مەڭىرەۋ دالاعا ءسىڭىپ جوعالعانشا جينالعاندار قازي­نەش­تىڭ سوڭىنان قاراپ تۇردى دا قويدى. بۇل شاڭى­راققا كوپتەن كۇتكەن جاقسىلىق حاباردى ەكى وكپە­سىن قولىنا الىپ, اسىعىپ-اپتى­عىپ جەتكەن بەيتانىس ايەلگە اعايىن­نىڭ ايتار راحمەتى شەكسىز ەدى. قالياسقار مەن كور­شى ورازبايدىڭ ءۇيىن­دە ءتۇنى بويى ۇي­قى بولعان جوق, قازان كوتەرىپ, وت جاعىپ, ەكى ءۇي دە ابىر-سابىر كۇي­گە ءتۇستى. وقىس حا­بار اعايىن-اجىننىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ, دەرتتى ەتىپ كەتكەندەي ەدى. ەرەسەك قاليحان دا ەرتە تۇرىپ, كۇن شىقپاي گۇلجاندى وياتىپ جىبەردى. اكەي ات-اربانى جەگىپ, تاڭ جارشىسى تاۋىق شاقىرعاننان عابباس ءىنىسىن الىپ كەلۋگە ستانتسيا جاققا كەتىپ قالىپتى. كۇن كوتەرىلە “عاب­­باستار كورىندى” دەگەن زارىعا كۇتكەن حابار دا جەتتى-اۋ! ونسىز دا ءتۇن ۇي­قىسىن ءتورت ءبولىپ تى­قىر­شىعان اعايىن سىل­تاۋ تاپپاي, ازار وتىر ەكەن. ءساتتىڭ ارا­سىندا اۋىل سىر­تىندا­عى كۇرە جولدىڭ بويى قاراقۇرىم حالىققا تولىپ كەتتى. سوعىس بىتكەلى جىل­دىڭ ءجۇزى وتسە دە, مۇن­­داي ۋاقيعا بۇل اۋىلدا كوپتەن كەز­دەس­كەن جوق-تى. عابباستىڭ الدەقاشان ءولىپ قالعانىنا ساعي­لادان باسقا وسى اۋىل­دىڭ ءبارى باياعىدا-اق يلانعان بولاتىن. ەندى مىنەكي, ەكى رەت ءول­دى دەگەن سول كىسىڭىز عايىپ­تان تىرىلگەندەي ەلىنە امان-ەسەن كەلە جاتىر دەسەدى... ال كەرەك بول­سا! ادام سەنگىسىز اڭگى­مە ەمەس پە! ولاي بولسا, اركىم وسى حاباردىڭ شىن-وتىرىگىن ءوز كوزدەرىمەن كورۋگە اسىققان ەدى. نە زاماتتا بەرگى­دەگى بۇك تۇسكەن بۇل­عىر جوتانىڭ باۋ­رايى­نان قاراڭ ەتىپ اربا دا كورىنىس بەردى. توبە باسىندا جينالعان ۇركىن ەل ۇدەرە قوزعالىپ ارباعا قاراي جىلجىدى. قاق­شاڭ­داعان شال, كەمسەڭدەگەن كەمپىر, بال­داق سۇيەنگەن, تاياق تىرەگەن اقساق-توقساق­تار. ولاردىڭ سوڭىن الا قارا جامىلعان, الا جامىلعان ءبىر قورا كەلىنشەك, قىز-قىرقىن. ايتەۋىر ىركەس-تىركەس شۇبىرعان الامان جۇرت. بالا-شاعا قۇيىنداي ۇشىپ, قيقۋلاسا شاڭداتىپ العا كەتكەن. اۋىلدىڭ جالباعاي يتتەرى دە شاۋىلدەي ءۇرىپ, جول جيەگىندە ويقاستاپ بەتالدى شاپقىلاسىپ ءجۇر. كوڭىلى الىپ ۇشقان گۇلجان دا بالالارمەن بىرگە ءبىراز جەرگە دەيىن قاباتتاسا جۇگىرگەن. سوسىن اعاسى بولعانىمەن بۇرىن كورمەگەن كىسىسى ەكەنى ەسىنە ءتۇسىپ, ءبىرتۇرلى تايسالىڭقىراپ تۇرىپ قالدى. كوپشىلىكپەن بىرگە سوڭىندا كەلە جاتقان شەشەسىن كۇتتى. ۇلكەندەر جاعى كەلەسى ءبىر تەپسەڭگە شىعا بەرە ۇيىرىلە توقتاعان. مايدانگەر ازاماتتى وسى ارادان قارسى الماق ويدا سەكىلدى. شەشەسىنىڭ قاسىندا كوزى باقىرايىپ, ەلىكتەي ەلەڭدەگەن گۇلجاندى اربا جاقىنداي بەرە كوپ ايەلدىڭ بىرەۋى: – ءاي, ەركەم, بۇل ارادا سەن نەعىپ تۇرسىڭ؟ جۇگىر اعاڭا... ءبىرىنشى بولىپ سەن قۇشاقتا! – دەپ جەڭىنەن تارتىپ قالدى. – سويتە عوي, كۇنىم... جۇگىر اعاڭا! – دەپ شەشەسى دە جايىمەن ارقاسىنان يتەرىپ جىبەردى. سول-اق ەكەن, گۇل­جان قانات بىتكەن­دەي كوڭىلى تاسىپ, اربا­عا قاراي قۇستاي ۇشتى. جەتكەن بويدا تىپىڭ­داپ اربانىڭ قامساۋلى قاناتىنا جارماستى. – بالام, بايقا, اربانىڭ استىنا ءتۇسىپ قالما! – دەپ اكەسى تىزگىن تەجەپ جاتىر. سول ساتتە الدەبىر قۋاتتى قول گۇلجاندى قولتىعىنان كوتەرىپ الدى دا, ءوزىنىڭ الدىنا توپ ەتكىزىپ جاتقىزا سالدى. ءوزىن لىپ ەتكىزىپ كوتەرىپ العان قارۋلى قول بوتەن ەمەس, عابباس اعاسى ەكەنىن ىشتەي سەزدى. اعاسى ەركەلەتىپ جاتىر, ايالاپ شاشىنان سيپادى, ەڭكەيىپ ماڭدايىنان يىسكەدى, ەمىرەنىپ بەتىنەن ءسۇيدى. كوپ جىل كۇتكەن, ەكى رەت ءولدى دەپ “قارا قاعاز” العان جان اعاسى وسى! گۇلجان­نىڭ كىشكەنتاي جۇرەگى مايداي ەلجىرەپ, قوس تامشى ىستىق جاس جانارىن­دا ىركىلىپ قالدى. ەڭىرەپ تۇرىپ جىلاعىسى كەلدى, بىراق جىلاعان جوق. كىشكەنتاي قولىمەن اعاسىنىڭ بەلى­نەن قۇشاقتادى دا, سارىالا گيمناس­تەر­كاسىنا تۇمسىعىن تىعىپ, يىسكەپ-يىسكەپ جىبەردى. اعاسى ءۇنسىز, قارىنداسى­نىڭ كۇن­سى­گەن شاشىن الاقا­نىمەن سيپاي بەرەدى. ىردۋان اربا دا ىرعاتىلىپ كوپشىلىك­كە جاقىنداپ قالعان. اعاسىنا ىشتەي بولسا دا ەركەلەپ ماۋقى باسىلعانداي بولعان سوڭ, گۇلجان شالقالاپ كوزىن اشتى... اشقان بويدا جىلان شاعىپ العانداي شار ەتە قالدى. شوشىنعانى سونشالىق, ەكى قولىمەن باس-كوز جوق اعاسىنىڭ كەۋدەسىن توپەلەي باستادى. تۋرا ازىرەيىلدىڭ تىرناعىنا تۇسكەندەي, قۇتىلۋعا تىرىسىپ, ق ۇلىنداي شىرقىرادى. ...ساقال-مۇرتى تىكىرەيگەن, بەت-اۋزى كىرپىدەي, جاق سۇيەگى شوميگەن, ءوزى ءشول­مەك­تەي ارىق, ولىكتەي سۇپ-سۇر بىرەۋ توبەسىنەن ءتونىپ تۇر. ەڭ سۇمدىعى سول – ەكى كوزى جوق! ەكى كوزدىڭ ورنىندا دوڭگەلەنگەن قىپ-قىزىل قوتىر جارا. كورتىشقاننىڭ ىنىندەي ۇڭىرەيگەن قاپ-قارا قوس تەسىك. ميعا قونبايتىن, ساناعا سىيمايتىن, ادامنىڭ ءوڭى تۇگىلى تۇسىنە كىرمەيتىن قورقىنىشتى بەينە! ۇڭىرەيگەن قوس تەسىك مۇنىڭ ءىشى-باۋىرىن تەسىپ جىبەرەردەي, تىرىدەي جۇتىپ قويارداي, ءتۇپسىز تۇڭعيىعىنا سۋىرىپ تارتىپ بارا جاتقانداي كورىنىپ كەتتى... قولدى-اياققا تۇرماي شىر-شىر ەتكەن گۇلجاندى اعاسى كوتەرىپ, بىردەڭە دەدى دە, قاسىنداعى ايەلدىڭ الدىنا اۋدارا سالدى. گۇلجان ءدىر-ءدىر ەتەدى, دەنەسى بەزگەك تيگەندەي ءبىر ىسىپ, ءبىر سۋىدى. بۇكتەتىلە ءبۇرىسىپ, شاشى­نىڭ تۇبىنە دەيىن شىمىرلاپ, ءتىلىن تىستەپ الدى. پانا ىزدەپ ايەلدىڭ قۇشاعىنا تىعىلا ءتۇستى. ايەل دە ايمالاپ باۋىرىنا تارتىپ, بۇرىننان تانيتىن جانداي بەتىنەن ءشوپ-ءشوپ ءسۇيىپ جاتىر. ىشتەي ماقتان تۇتىپ, قيالىندا الديلەپ جۇرگەن اسىل اعاسىن, جاۋدى جەڭىپ قايتقان كۇشتى باتىردىڭ بەينەسىن جاڭاعى ەلەس ءبىر-اق ساتتە تاس-تالقان ەتكەندەي بولدى. ەندى ءبىر مەزەتتە مۇنى قۇشاقتاپ وتىرعان ايەل دە بىردەڭە دەپ سويلەپ قويماسى بار ما! ءسوزى بوتەن, ماقامى بولەك تىلدە شۇلدىرلەپ جاتىر. جاڭاعى دوكىر تاجالدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەي, ونسىز دا جانىن قويارعا جەر تاپپاي جاتىرقاعان گۇلجان انتەك سەلك ەتە ءتۇستى. جارق ەتكىزىپ جالما-جان كوزىن اشىپ جىبەردى. ماسقارا, تاس توبەسىندە شانشۋداي قادالىپ ءومىرى كورمەگەن كوز تۇر. كوز بولعاندا – تۇزداي كوكپەڭبەك, باداناداي ءۇپ-ۇلكەن. ءوزىنىڭ بەت-ءجۇزى ارۋاقتاي اپپاق, شاشى سايتان­داي ساپ-سارى. گۇلجان تاعى باج ەتە ءتۇستى. باج ەتىپ شيىرشىق اتا بۇل­قىنا قاشتى. ەكى اۋناپ بارىپ ار­بانىڭ قاناتىنان اسا قۇلادى. جەرگە بۇرق ەتە تۇسكەندە اربانىڭ ارتقى دوڭگەلەگى ءدال تۇمسىعىنىڭ قاسىنان شيقىلداپ وتە شىقتى. گۇلجاننىڭ اربادان قۇلاپ قالعانىن كورىپ تۇرعان قالىڭ جۇرت ازان-قازان شۋلاسىپ جاتىر. – ويباي, بالا ءولدى ەمەس پە! – اربا باسىپ كەتپەسە نەعىلسىن! – جوق, امان سەكىلدى... شەشەسى توپ ىشىنەن ءبولىنىپ, ءشالىسىن جەلبىرەتىپ جانۇشىرا جۇگىرىپ كەلەدى ەكەن. ءۇستى-باسى شاڭ, شاشى دۋ­دىراپ, بەتىن ايعىز-ايعىز جاس جۋعان گۇلجان وكىرە جىلاپ, ول دا شەشەسىنە قاراي ۇمتىلدى. * * * بالا گۇلجان وسى ۋاقيعا­نىڭ ءمان-جايىن كەيىنىرەك, ەسەيگەن كەزدە ءبىر-اق بىلگەن بولاتىن. اعاسى قىرىق ەكىنىڭ جا­زىن­دا قاتتى جارالانىپ, جاۋ تىلىندا قالىپ قويىپ­تى. ەسى بىردە بار, بىردە جوق, ورمان ىشىندە قۋ جا­نىن سۇيرەتىپ كەلە جاتقان­دا مۇنى پارتيزان وتريادى­نىڭ شۋرا دەگەن بايلانىس­شى قىزى كەزىكتىرەدى. جاراقاتى جازىلىپ, ساۋى­عىپ تۇرعان سوڭ بارار جەر, باسار تاۋى جوق عابباس پارتيزاندار اراسىندا قالا بەرەدى. ۇلكەن جەرمەن بايلانىس قيىن, حابارسىز كەتكەن عابباستان العاشقى “قارا قاعازدىڭ” كەلۋ سىرى وسى ەكەن. ورىس تىلىنە جۇيرىك, سوعىسقا دەيىن تەحنيكۋمدا وقىعانى بار عابباس جۇقال­تاڭ شىلتىك بولسا دا زەيىندى, العىر, ارادا كوپ ۇزاماي ۆزۆود كومانديرى بوپ تاعايىن­دالادى. اناۋ جولى ءوزىن ولىمنەن اراشالاپ قال­عان ون توعىزداعى كيىكتىڭ اسىعىنداي سۇيكىمدى شۋرا قىزبەن جۇبى جازىلماي بىرگە جۇرەدى. سوعىستان امان-ەسەن ورالار بولسا, قازاقستانعا بىرگە بارىپ, وتاۋ قۇرىپ ۇيلەنىپ, ومىرلەرىن بىرگە وتكىزبەك بولىپ سەرتتەسەدى. كۇندەر زاۋلاپ, ايلار جىلجىپ ءوتىپ جاتادى. بىردە پارتيزاندار تەمىر جولدى مينا­لاي­دى. بىراق ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ, قىشقىرىپ-پىسقى­رىپ جاۋدىڭ ەشەلونى جاقىنداي بەرگەندە, مينا جارىلماي قالا­دى. قوپارعىشتىڭ تەتىگىن قالاي بۇراسا دا بىلق ەتپەيدى. بۇل دەگەن ادام­نىڭ ميى تەرىس اينالىپ, ءساتتىڭ اراسىندا شاشى اعارىپ كەتەتىن قيىن جاعداي ەدى. وندايدا ويلانىپ جاتار ۋاقىت قايدا, عابباس جاتقان جەرىنەن اتىپ تۇرىپ, سىمنىڭ بويىمەن تەمىر جولعا قاراي ۇمتىلادى. سونى كۇتىپ تۇرعانداي, عابباس تەمىر جولعا جاقىنداي بەرگەن مەزەتتە مينا بۇرق ەتىپ جارىلىپ كەتەدى. ءۇستى-باسىندا ساۋ-تامتىق جەر جوق, عابباس ءولىمشى بوپ جارالانادى. سودان ءولى بولىپ كوردە جوق, ءتىرى بولىپ توردە جوق, ەكى دۇنيەنىڭ ارا­سىن­دا جىل جارىم ۋاقىت ەمدەلەدى. سوعىس ءبىت­كەن سوڭ دا عابباس گوسپيتالدە ۇزاق جاتىپتى. ءسويتىپ, قىرىق التىنىڭ كوكتەمىندە عانا قالقيىپ گوسپيتالدەن امان-ەسەن شىققان ەكەن. امان-ەسەن شىققانىمەن نە شارا, مينانىڭ جارىقشاعى قوس جانارىن بىردەي اعىزىپ ءتۇسى­رىپتى. جىلت ەتكەن ساۋلە جوق, قىلاۋداي ساڭىلاۋ جوق – عابباس سۋ قاراڭعى سوقىر بوپ قالادى. بۇل قۋ تاعدىر دەگەنگە شارا بار ما! ايتەۋىر, قاسىنان شۋرا كەتپەپتى. باياعى ۋادەسىندە تۇرىپ, قالعان عۇمىرى بىرەۋگە كىرىپ­تار بولىپ قالعان, ءوزى اق­سوڭكە­دەي ارىق, ۋايىم جەپ سولعان عابباس­تى گوسپيتالدەن شىققان بويدا ۇيىنە كىرگىزىپ الادى. ءبىراز ءال ءبىتىپ, ءوڭى تۇزەلىپ, جونگە كەلدى-اۋ دەگەن كەزدە ەكەۋى قول­تىقتاسىپ, قازاقستانعا قاراي تارتىپ كەتەدى. بار جاعداي وسى ەكەن. وسىلايشا عابباس اعاسىن قارسى العان ءسات بالا گۇلجاننىڭ ەسىندە عۇمىر بويى جاتتالىپ قالعان. قارعىس اتقىر سوعىس دەگەننىڭ بەينەسى قانداي بولاتىنىن التى جاسىندا-اق كورىپ-سەزىندى عوي بۇل گۇلجان! ەكىنشى جەلى سوعىس دەسە قازىر دە گۇلجاننىڭ كوز الدىنا قاتار قازعان كورتىشقاننىڭ ىنىندەي ۇڭىرەيگەن عابباس اعاسىنىڭ قاپ-قارا ەكى كوزى ەلەستەي قالادى. قۇداي ساقتاسىن, ادامنىڭ قوس جانارى جوق دەگەن ۇعىم ءالى كۇنگە ميىنا سىيماي-اق قويدى. ءبارى دە سۇم سوعىستىڭ قاسىرەتى عوي. قاي­را­­نىڭ جوق, كوكىرەگىڭ قارس ايرىلىپ, قۇر كۇرسىنەسىڭ دە قوياسىڭ. جۇرەگىڭدى الدە­بىر الا مىسىق تىرناپتىرناپ جىبەر­گەندەي وزەكتى اشىتقان وكىنىش كوڭىلدەن كەتپەيدى-اۋ, كەتپەيدى. بەينەبىر تاسقا قاشال­عان ءبا­دىز­دىڭ ىزىندەي سانادان ماڭگىلىك وشەر ەمەس. گۇلجان قالياسقارقىزى بۇگىندە ءوسىپ-ونگەن ونەگەلى شاڭىراقتىڭ ارداقتى اناسى. بىلتىرعى جىلى دۇنيەدەن وتكەن مارقۇم دۋلات قۇرمان­عاليەۆ دەگەن اقىنجاندى, اقپەيىل ازاماتپەن ۇزاق جىل وتاسىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, بالالى-شاعالى بولدى, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىردى. شۇكىرشىلىك, بالالارىنىڭ ءبارى دە قازىر جوعارى ءبىلىمدى, ءتۇرلى قىزمەتتە ابىرويمەن ەڭبەك ەتىسىپ جاتىر. گۇلجاننىڭ ءوزى سەكىلدى ءور مىنەزدى, اردا وسكەن العىر قىزى جاننا ۇلكەن ءبىر مينيستر­لىكتىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى. جالعىز اعاسى قا­لي­حان التىنباەۆ بولسا قازاقتىڭ قارا ءتىلىنىڭ شەشەنى, قارا ءسوزىنىڭ كوسەمى اتانىپ, حالقىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ ءوتتى. سۋىرىپ سالما ونەردىڭ كومەيسىز داراسى, ۇلتتىق ايتىستى قايتا تۇلەتكەن ساڭلاقتىڭ ءبىرى بولدى. قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى اتاعىن يەلەن­گەن ول كىسى دە بۇگىندە ومىردە جوق, بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن مارقۇم بولعان. ال ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى عابباس پەن شۋرا­نىڭ جايى ەدى عوي. گۇلجان­دى شوشىتقان الگى وقيعادان سوڭ, بالالاردى ءويتىپ ۇرەي­لەندىرە بەرەمە دەدى مە, ارتىن­شا شۋرا كۇيەۋىنىڭ كوزىنە شىنى سالدىرتىپ بەرگەن, ءسويتىپ عابباس قالعان عۇمىرىندا قارا كوزىلدىرىك كيىپ ءوتتى. باقان تىرەس, يت تارتىس بۇل ومىردە ولاردىڭ دا كور­گەنى كوپ بولدى, قيىن­دىق­تىڭ قىساسىن, ءتىر­شىلىكتىڭ تاۋقى­مەتىن باستارىنان ءبىراز وتكە­رىستى. ايتەۋىر, بارعا ءمازىر, جوققا ءازىر جۇرت قاتار­لى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىستى, بەرەكەلى عۇمىر كەشتى. وسى ارادا ءبارىن بولماسا دا, ەكەۋىنە قاتىستى مىنا ءبىر وقيعالاردى ايتا كەتكەن­دى ءجون ساناپ وتىرمىز. ...جۇتتان شىققان جۇرىن­داي بولعان قازاق اۋىل­دارى قىر­قىن­شى جىلداردىڭ سوڭى­نا قاراي ەڭسە تىكتەپ, بوي جيناپ, شارۋاشىلىقتا­رى­نىڭ تاسى ورگە دومالاي باس­تاعان-دى. ازىق-ت ۇلىكتى جىرىمداپ-ولشەپ بەرە­تىن “كارتىشكە جۇيەسى” جويىل­عان سوڭ, اعايىننىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, ەندى ولار بەيبىت ءتىر­لىك­تىڭ قام-قارەكەتىنە بەكەم كىرىسكەن شاعى-تىن. اعالى-ءىنىلى ەكەۋ – قالياسقار مەن عابباس بالا-شاعا­لا­رىمەن ورىس-قازاق بولىپ ءبىر ۇيدە جاراسىپ تۇرىپ جاتتى. كەلگەن جىلدارى شۋرا ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيدى. عۇمى­رى ءتىرى ورىستى كورمە­گەن قاراپايىم قازاق اۋىلى ەمەس پە, ورىسشاعا كەلگەندە بۇلار دا اۋزىن بۋعان وگىزدەي. ء“بىزدىڭ ۇيگە كەلىن بولا­رىن ءبىلدىڭ, اناۋ جاقتا سوعى­سىپ جۇرگەندە ءبىر­دەڭە­نى ءۇي­رەت­پەدىڭ بە؟” دەپ جەڭ­گەسى قينالعان كەزدە قاينىسىن سوزبەن تۇيرەگەن بولادى. ارادا­عى اۋدارماشى عابباستىڭ ءوزى. ءاي­تەۋىر, كىش­كەن­تاي گۇلجان جەڭ­­گەسىنە بىردەڭە دەپ ىمداپ ءجۇرىپ, ءبىل­گەنىن­شە بىلدىرلاپ كورسە­تىپ ءجۇ­رىپ, جارتى جىلدان سوڭ ەكەۋى وزدەرى عانا ۇعى­­نىقتى ىڭعايدا تۇسىنىسەتىندەي حالگە جەتكەن. بىردە قالياسقار ىنىسىنە جەكە ءۇي سالىپ بەرمەكشى بولا­دى. بالا-شاعا, كورشى-قولاڭ­دى جيناپ, الدىمەن جەتكىلىكتى ەتىپ كىرپىش قۇيۋعا كىرىسەدى. سوعىس مۇگەدەگى رەتىندە عابباسقا ءۇي سالۋعا قاجەت قۇرىلىس ماتە­ريال­دارى قوعام ەسەبىنەن تەگىن ءبولى­­نە­دى. ءسويتىپ, ءۇي سالۋدىڭ دايىن­دىعى قاۋىرت باستالىپ كەتەدى. ءۇيدىڭ ىرگەتاسى قۇيىلىپ, ماتەريالدار دايىن بولعان كەزدە عابباس شۋلاعان بالا-شاعانى تاراتىپ جىبەرەدى دە, قۇرىلىستىڭ ماڭىنا ادام جولاتپاي قويادى. – جەتتى! – دەيدى ول. – سەندەرگە بەك راح­مەت, اعايىن, ەندى قالعانىن مەن ءوزىم جاسايمىن. عابباستىڭ بۇل سوزىنە جۇرت اڭ-تاڭ, قالجىڭى ما, شىنى ما – ول دا بەلگىسىز. – ويبۋ, بۇل نە ءسوزىڭ, عابباسجان-اۋ؟ – قالاي جالعىز سالماقسىڭ؟ اسار جاساپ ەكى-ءۇش كۇندە كوتەرە سالمايمىز با؟ – جوق! – دەيدى عابباس ايتقانىنان قايتپاي. – ەركەك دەگەن ءوز ءۇيىن ءوزى سالۋى ءتيىس... بالالار بالشىعىن اپەرىپ قولقابىس ەتسە بولادى, قالعانىن ءوزىم رەتتەيمىن. بولىسام دەگەن نيەتتەرىڭە راحمەت! عابباسقا ەشكىم قارسى ءسوز ايتپايدى, شاقىرىلعان كوپشىلىك تارقايدى, ءىنىسىنىڭ قايسارلىعىنا باسىن قايتا-قايتا شايقاپ اعاسى جونەلەدى. عابباس بولسا قابىرعا ءۇشىن ارقاندى ءتۇزۋ ەتىپ كەرگىزىپ تاستاپ, ءجۇرىپ-تۇرار جولىن, الىپ تۇرار زاتتارىن بەلگىلەتىپ الادى دا, سول كۇننەن باستاپ قاۋىرت جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەدى. بورەنە كوتەرۋ, بەلاعاش ورناتۋ سياقتى قوسالقى كومەكتىڭ قاجەتى كەرەك تۇستا بولماسا, نەگىزىنەن كىرپىشتەرىن قالاپ, كاسەكتەرىن ورناتىپ, بولمەلەرىن جوبالاۋ­دى عابباس ءوزى قولعا الادى. بۇل جۇمىسقا الدەبىر تىڭ كۇش-جىگەرمەن قۇلشىنىپ, بىلەك سىبانىپ كىرىسەدى. ءتىپتى تۇسكى استى دا شۋرا كوبىندە قۇرىلىس باسىنا الىپ كەلىپ جۇرەدى. ءۇيدى الا جازداي, التى اي بويى سالادى. شارشاۋدى بىلمەيدى, كۇندىز دە, تۇندە دە جۇمىس ىستەي بەرەدى. – تۇندە جۇمىسقا شىقپاي-اق قويساڭشى! بىرۋاق دەمالساڭ ەتتى؟ – دەگەندەرگە: – سوقىر جانعا كۇنى نە, ءتۇنى نە؟ – دەپ قالجىڭعا بۇرىپ جىبەرەدى ەكەن. ءسويتىپ, كۇزگە قاراي ءتورت بولمەلى ءۇيدى بىتىرەدى دە, اۋىلداستارىن شاقىرىپ, ۇلان-اسىر قونىس تويىن جاسايدى. قىسقا قاراي جوعارى جاقتان “سوعىس مۇگەدەكتەرىنە ءۇي بەرىلسىن, بۇزاۋلى سيىر بەرىلسىن” دەگەن نۇسقاۋ كەلگەندە عابباس ۇيدەن باس تارتىپتى. ء“ۇيدى مۇقتاجدارعا بەرىڭدەر, مەنىڭ باسىمدا ءوزىم سالعان قارا شاڭىراعىم بار!” دەپتى. بۇزاۋلى سيىردى عانا الىپتى. بۇزاۋلى سيىردىڭ ۇستىنە اعاسى ءوز ەسەبىنەن ەكى قوي, ەكى ەشكى بەرەدى. شۋرا قوي-ەشكىسىنە ءتۇرلى شۇبەرەكتەن بەلگى تاعىپ, ەنشىلەپ قويادى. سودان ءۇيدىڭ شارۋاسى باستان اسىپ, شۋرا جۇمىس ىستەمەي قالادى. ونىڭ ۇستىنە كۇيەۋى جارىمجان, قاسىنان ۇزاپ كەتپەي, ۇيدە جۇرەدى. كىر جۋسا دا عابباس جانىندا, قورا تازالاسا دا بىرگە, باۋ-باقشادا ءشوپ وتاپ, جەر قازسا دا قاسىندا. ەكەۋى ەگىز جاندارداي قىستا دا, جازدا دا, تاڭەرتەڭ دە, كەشكە دە بىرىنەن ءبىرى ەكى ەلى اجىرامايدى. جىلدار وتە قورا مالعا تولادى, ءۇي بالاعا تولادى. شۋرا راسىندا دا كەرەمەتتەي كوركەم, تەڭ­دەس­سىز سۇلۋ ايەل بولادى. “اپىرماي, الماتى مەن وسكەمەننەن ورىستىڭ تالاي ارۋلارىن كەز­دەستىرىپ ەدىك, ءدال مىنا عابباستىڭ كەلىنشە­گىندەي سۇلۋدى كورمەپ­پىز” دەپ تاڭدانادى ەكەن اۋىل ازاماتتارى. اسىرەسە, شۋرانىڭ التىنداي تولقىعان قويۋ شاشى بۇل ماڭايدا جوق ۇزىن, جايىپ جىبەرسە تىلەرسەگىنە دەيىن تۇسەدى ەكەن. ساعيلا شەشەي كەلىنىنىڭ سول ەرەكشەلىگىن ىلعي دا ايتىپ وتىراتىن كورىنەدى: – مەنىڭ كەلىنىمنىڭ شاشىنداي ۇزىن شاش قازاقتىڭ قىزدارىندا دا جوق! – دەيدى ەكەن ماقتانىپ. – ونىڭ ءجون, سوندا كەلىنىڭنىڭ توركىنى قاي جاقتان بولادى ءوزى؟ – ماسكەۋدەن دە ارى... پسكوۆ پەن تۆەردىڭ اراسىندا. سول ءبىر اياۋلى كۇندەردى گۇلجان قالياسقارقىزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: “باقىتتارى باستارىنان اسىپ, ءماز-مەيرام بولىپ جۇرگەندە بۇل شاڭىراققا تاعى ءبىر قاسى­رەت كەلدى... ەكى ۇلى بىردەي قاتتى اۋىرىپ, اۋرۋ­حانا­عا ءتۇستى. ۇلكەنى بەستە, كىشىسى ءۇش جاستا ەدى. ءبىر اپتاداي ەمدەلىپ جاتتى. كۇندە بارامىز, “مىنا دەرتتىڭ بەتى قايتپاي تۇر” دەپ شۋرا جەڭ­گەم كوزىن سىعىمدايدى. “بالالارىم قا­لاي؟” دەپ عابباس اعا دا سۇراي بەرەدى. ەكى قولى ال­­دىنا سىيماي ءبىر وتىرىپ, ءبىر تۇرادى. تاعات­سىز­دانادى. مەن نە دەيىن, ءبارى دۇرىس دەيمىن. عابباس اعا توسەكتە جاتسا – جاي دەم الىپ جا­تىر ما, ۇيىقتاپ جاتىر ما بىلمەۋشى ەدىك. كوزى شىنىدان عوي, جابىلمايدى, كوككە شانشىلىپ باقىرايىپ جاتادى دا قويادى. بىردە سولاي جات­قان اعام شوشىنا اتىپ تۇردى: “گۇلجان, شۋرا تاتەڭە جۇگىر, ەكەۋىڭ بالا­لار­دى ءبىلىپ كەلىڭدەر­شى”, – دەدى. “اعا, ءالى تاڭ اتقان جوق, دالا قاراڭعى عوي” دەيمىن مەن. “جانىم-اي, مەن ءبىر جامان ءتۇس كوردىم... قولىمداعى پىشاعىمدى بىرەۋ كۇشپەن تارتىپ الىپتى”. مەيلى سەنىڭىز, مەيلى قويىڭىز, اللا تاعالا عابباسقا ءدال وسى ساتتە بىردەڭەنى سەزدىرگەنى راس ەكەن. اۋرۋحانادا جاتقان ۇلكەن ۇلى ومىرلىك وسى ءتۇنى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتىپتى. بوتاداي بوزداپ, ومىرلىكتى جەرلەپ قايتقان كۇنى ەكىنشى ۇلى توقتامىسحان دا اۋرۋحانادا كوز جۇمادى. سوندا ەشتەڭەگە مويىماي كەلگەن, قايسار تۋعان عابباستىڭ ءوزى العاش رەت كوكىرەگى قارس ايرىلىپ, كۇيرەپ ءتۇسىپتى. – ەي, سۇم تاعدىر! – دەپ كۇڭىرەنىپتى. – جيىرما بەسىمدە ەكى كوزىمدى الدىڭ, جارتىلاي ءوزىمدى الدىڭ, ەندى ەكى قوزىمدى الدىڭ. وسىن­شالىق قيناي­تىنداي مەن ساعان نە جازدىم! عابباس ەگىلگەن كەز­دە جينالعان جۇرت­تىڭ ساي-سۇيەگى سىر­قىرىپ, ايەل بىتكەن ۇلارداي شۋلاپ قويا بەرىپتى. بالانىڭ ەكەۋىنە دە قاتە دياگنوز قويىل­عان ەكەن. “سۋىق ءتيدى” دەپ ەمدەگەن, سويتسە ەكەۋى دە قىزىلشا بولىپ شىققان. “جاس كەزى عوي, ول زاماندا شۋرا جەڭگەم اراعا جىل سالىپ بوسانىپ تۇرۋشى ەدى, – دەيدى گۇلجان. – ەكى ۇلى ولگەن كەزدە جەڭگەمىزدىڭ اياعى اۋىر بولاتىن. ونداي كەزدە عابباس اعادا جان جوق, ىلعي دا جەڭ­گەممەن بىرگە تول­عاتقانداي قينالۋ­شى ەدى. ءوزىن قويارعا جەر تاپپايتىن. ەكەۋى دۇنيەگە ون ءبىر بالا اكەلىپ, ولاردىڭ توعىزىن ازامات ەتىپ تاربيە­لەپ, جەتكىزىپ كەتتى. بۇگىندە توعىزى بىردەي جوعارى ءبىلىمدى, دارىگەر, ينجەنەر, مۇعالىم, اگرو­نوم. ولار عابباستىڭ اتىن وشىرمەي, ۇرپاعىن جالعاستىرىپ, بىرەۋى ويدا, بىرەۋى قىردا امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر. عابباس التىنباەۆ سەكسەننىڭ التىسىنا جەتىپ, 2004 جىلى بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا قايتىس بولدى. ول كىسىنىڭ توپىراعىنا الىس-جاقىن­داعى ەل مەن جەردەن قاراقۇرىم حالىق جينالىپتى. كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتىڭ ءوزى ءبىر اۋىلعا جەتىپتى. بالا­لارى, قىزدارى, كەلىندەرى, نەمەرە­لەرى, شوبە­رە­لەرى, ۇلكەن شوعىر شوپشەگى جانە بار – ءبارى-ءبارى اتاسىنىڭ قارا شاڭىرا­عىندا ويدان-قىردان باس قوسىپتى. ادام­نىڭ ماڭ­­دايى­نا جالعىز-اق رەت جازىلار تىرلىكتە ەكى رەت ولگەن, سوڭىنان قاتال تاعدىرعا قايسارلىق­پەن قاسقايىپ قارسى تۇرىپ وتكەن ارداگەر اتاسى ءۇشىنشى رەت قايتپاس جولعا اتتانعاندا سوڭىنداعى قالىڭ ۇرپاعى بوتاداي بوزداپ جىلاپتى. قوس قاراشىعى­نان بىردەي ايىرىلىپ, الپىس ەكى جىل قارا تۇنەك ءومىر كەشكەن اسىل تەكتى ازاماتتى, قاھارمان سولداتتى سوڭعى ساپارعا شىعار­عاندا ول كىسىنىڭ اعايىن-تۋعانى عانا ەمەس, سول اراعا جينالعان مىڭداعان جانار اعىل-تەگىل ەگىلىپتى. بۇكىل ەل بولىپ كۇڭىرەنىپ كەتىپتى. ارادا بىرەر ايدان سوڭ ول كىسىنىڭ جان جارى, ورىس حالقىنىڭ مەڭسىز سۇلۋى, قاسىنان قارعا ادىم ۇزاپ كورمەگەن شۋرا جەڭگەي – الەكساندرا الەكساندروۆنا رۋستيكوۆا دا جارىق جالعاننان قايتتى. قان مايداننىڭ قاندى قاسابىنان قول ۇستاسىپ قاتار شىققان, قالعان ومىرلەرىن جۇپتارىن جازباي بىرگە وتكەرگەن شەرلى ەكەۋ ماڭگىلىك ساپارعا دا بىرگە كەتتى. زيراتتارى دا قاتار جاتىر. ءتۇيىن كوردەن تىرىلگەندەي قۋ سۇيەك, ۇمىتتەن ادا مۇگەدەك جىگىتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, ول بايعۇستى سۇم تاعدىردىڭ تالكەگىنە تاستاپ كەتپەي, ءومىر بويى يمانداي قادىرلەپ وتكەن شۋرا جەڭگەيدىڭ عازيز جۇرەگىنە, شەكسىز ىزگىلىگىنە, كىرشىكسىز جان تازالىعى­نا تاڭ- قالماسقا لاجىڭ جوق. ءومىر بويى ءوزىنىڭ موينىنا ماسىل بوپ وتەتىن سورلى جان ەكەنىن بىلە تۇرا ونى ادامدىقتان ايىرماي, ومىردەن تۇڭىلدىرمەي ەل قاتارلى اسىرادى, جاداعان جانىنا شۋاق قۇيدى, باسىنا باق قوندىردى. ادال ماحابباتى­مەن ءوزى دە تەكتى, قايسار عابباستىڭ رۋحىن قايتا كوتەردى, نامىسىن ءتىرىلتتى, قايناعان ءومىردىڭ ورتاسىنا قايتاردى. ايتارى جوق, بۇل كوڭىل تازارتىپ, جۇرەك جۋعانداي كىسى­لىك ارەكەت. “ماحاببات قوي, قاتتى ءسۇي­گەن بولار, شى­نايى سۇيىسپەندىك” دەرسىزدەر. ول دا ءجون, بۇعان داۋىمىز جوق. بىراق, احتانوۆشا ايتساق, سوندا ولار قاشانعى جالاسىپ سۇيىسە بەرمەك؟ سيىر دا بۇزاۋىن ءبىر ماۋ­سىم عانا جالايدى ەمەس پە. ونىڭ ار جاعىندا كۇن­دە­ل­ىكتى تىرشىلىك, وتباسى­نىڭ قامى تۇرعانىن ۇمىتپايىق. ءيا, كەزىندە عابباس اعامىز قىز جۇرەگىن جاۋلا­عان اڭىزعا بەرگىسىز ەرلىك تە جاساعان شىعار. مەي­لى, بىراق جىلدار وتە ەرلىك تە كومەس­كى­لەنەدى, سوعىستىڭ ازابى دا ۇمىتىلادى. ۋاقىت دەنەگە تۇسكەن جارانى عانا ەمەس, جۇرەكتىڭ جاراسىن دا جازادى. ءومىر تەك ەستەلىكتەن تۇرمايدى, ونىڭ قاتال ءوز زاڭى بار, باسقان ىزدە بەلگى جوق. سوندىقتان ءومىر ءوز دەگەنىن ءبارىبىر ىستەيدى, ىرقىنا كون­دىرەدى. ءسوزدىڭ تۋراسى – بۇل دۇنيەدە ماڭگى­لىك ەشتەڭە بولمايدى. قول-اياعى بالعاداي, تەپسە تەمىر ۇزگەندەي دەندەرى ساۋ ادامدار­دىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەندىك تە, قانشا­لىقتى كۇيىپ-جانىپ جاتسا دا, جىلدار وتە جالىنى باسەڭسيدى, جارقىلى باسىلادى. سودان كەيىنگى قارىم-قاتىناس انشەيىن ۇيرەنشىكتى داعدىعا, سىيلاستىققا, تۋىس­تىققا اۋىسادى. قىسقاسى, بىردە ولاي, بىردە بۇلاي بولىپ جاتاتىن الا-قۇلا تىرلىكتىڭ وزىندەي ادامنىڭ سەزىمى دە وتكىنشى. ولاي بولسا شۋرا جەڭگەمىزدىڭ بۇل ارەكەتىنەن بيىك پاراساتتى, سارا جۇرەك, ۇلكەن ادامگەرشىلىكتى تانىماسقا لاجىڭ قايسى! بۇل ارەكەت ەردىڭ ەرى, ەگەۋدىڭ سىنىعىنا لايىق, ەرلىكپەن پارا-پار كوزسىز شەشىم دەر ەدىك. داريعا-اي دەسەڭشى, ەگىز قوزىداي ەكەۋىنىڭ ءومىرى وتەۋى جوق ارمانداي اياۋلى, ساعىنىشتاي اسەم كورىنەدى دە تۇرادى بىزگە. ءسىزدى ەجەلدەن تانىعان, كورىپ-بىلگەن تۋىس-جۇراعاتتارىڭىز عانا ەمەس, وسى اڭگىمەنى ەستىگەننەن كەيىن, بۇگىنگى ءبىز دە ارۋاعىڭىز الدىندا تىزە بۇگىپ, ءيىلىپ تاعزىم ەتەمىز, ۆالداي توپىراعىنىڭ ارۋ قىزى الەكساندرا الەكساندروۆنا! الىبەك اسقاروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.