رۋحانيات • 09 قاراشا، 2020

ۇرانعا اينالعان ءبورىباي باتىر

403 رەت كورسەتىلدى

قازاق شەجىرەسى مەن تاريحىندا ماتاي ءبورىباي باتىردىڭ ەسىمى جوڭعار وتارشىلارىنىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرۋشى تۇلعا رەتىندە اتالادى. ءبورىباي باتىر سارى ۇلى – شىققان تەگى نايمان، ونىڭ ىشىندە ماتاي رۋىنان.

شامامەن 1694 – 1756 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن ءبورىباي نايمان، جالايىر، قوڭىرات جاساقتارىن بىرىكتىرىپ، قاھارماندىقپەن قول باستاعان باتىرلاردىڭ قاتارىندا تاريحتان ءوز ورنىن العانىمەن، تۇلعاسى تۇكپىرگە ىسىرىلىپ، بۇكىل قازاق ەلى تۇگىلى، ءوز تۋعان جۇرتىنا دا بەيمالىم بولىپ كەلگەنى راس. ءبورىباي دەڭگەيلەس باتىرلاردىڭ ءبارى 1990 جىلدارى-اق ناسيحاتتالىپ، زەرتتەلە باستادى. ولار تۋرالى كىتاپتار جازىلىپ، اس بەرىلىپ، ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلدى. كەيىنگى ۇرپاققا جان-جاقتى قىرى­مەن تانىستىرىلىپ، ۇلىقتالماي كەلسە، ول باتىردىڭ ەمەس، ارتىنداعى ۇرپاعىنىڭ كىناسى. باتىردىڭ اتى كەڭ اۋقىمدا اتالا باستاعالى بەرى كوپشىلىك تاراپىنان ء«بورىباي دەگەن كىم؟ بۇرىن قايدا بولعان؟ ءبىز نەگە بىلمەگەنبىز؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىنداپ جاتۋى دا سوندىقتان. ءبىر رۋدىڭ عانا باتىرى بولسا، ءبىر قىرقانىڭ باسىنداعى تومپەشىك بولىپ تىنىستاپ، ۋاقىت وتە كەلە توپىراعى جەرمەن-جەكسەن تەگىستەلىپ كەتەر مە ەدى. بىراق رۋح ولمەيدى. ءبورىباي قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان بارلىق ەلگە قولباسشى بولىپ جول كورسەتكەن ءباھادۇر. «قالماققىرىلعان» جانە اڭىراقاي شايقاستارىنداعى قازاق جاساقتارىنىڭ جەڭىستەرىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، سونداي-اق وعان بەلسەنە قاتىسقان تاريحي تۇلعا. قاراكەرەي قابانبايدىڭ ءوزىن جورىققا الىپ شىعىپ، سوعىسقا باۋلىعان، ۇرىس ءتاسىلىن ۇيرەتىپ، جول كورسەتكەن، ءوزى دە اسكەر باسقارعان جاسامپاز كوشباسشى. جاۋگەرشىلىك زامانداعى قيىندىققا قاراماستان سۇيەگىنىڭ جەزقازعاننان تۇركىستانعا اپارىپ جەرلەنگەنىنەن، قۇل قوجا احمەتتىڭ اينالاسىندا جاتقان 500-گە جۋىق حان مەن ءبيدىڭ، باتىر مەن اقىننىڭ اراسىندا ەسىمى №128 بولىپ جازىلعانىنان-اق قازاق ءۇشىن قانشالىقتى مارتەبەلى ەكەنىن اڭعارساق كەرەك.

ءبورىباي باتىر تاريحىن زەرتتەپ، عىلىمي مونوگرافيا جازعان بەلگىلى تاريحشى، پروفەسسور بەرەكەت كارىباەۆ ونىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن تولىقتىرۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەشقانداي دەرەكسىز-دايەكسىز، تاريحتا بولماسا دا، ءوز اتاسىن باتىر جاساپ، قيسىنسىز، قيالدان تۇلعا تۋدىراتىن ترايباليستىك اۋرۋ بار. ءبورىباي ويدان شىعارىلعان وبراز ەمەس، تۇركىستاندا تاسقا قاشالىپ اتى جازىلعان، ساندىقتاسى قويىلعان بىرەگەي باتىر. قايقى قىلىشىنان قانى تامىپ، جەكپە-جەكتە قالماقتى جەر قۇشتىرماسا، 1931 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندە حالىق تا ء«بورىبايلاپ» اتقا قونباس ەدى. جوڭكىلگەن جوڭعارعا قارسى كوتەرىلىسكە باستاپ الىپ شىققان قابانباي، بوگەنباي، ناۋرىزباي، رايىمبەك، بولەك، سادىر جومارت باتىرلارمەن بىرگە ۇزەڭگىلەس سەرىكتەس بولىپ، بىرگە ۇرىستا ءجۇردى.

1723 جىلى جوڭعارلار تۇتقيىلدان باسىپ كىرگەندە، سادىر-ماتايدىڭ ساربازدارىن العاشقى بولىپ سوڭىنان ەرتىپ، جاۋعا تويتارىس بەرگەن ءبورىباي باتىر بولعان. كۇش ارينە، تەڭ ەمەس بولاتىن. جوڭعارلار جاقسى قارۋلانعان. مۇنىڭ الدىندا قازاق دالاسىندا الاپات جۇت بولدى، مال قىرىلدى. وسىنى اڭدىپ وتىرعان جوڭعارلار كوشپەلى قازاق قاۋىمىنىڭ ەركىندىگىن اياققا تاپتاپ، ەزگىگە سالىپ، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» دەيتىن سۇراپىل زاۋالعا ۇشىراتتى. سول كەزدە ءبورىباي سادىر مەن ماتايدى، جولاي جالايىر مەن شۋ بويىنداعى قوڭىرات رۋلارىن دا بىرگە بالقاشتىڭ الماتى جاعىمەن جاعالاتا وتىرىپ كوشىرىپ، شاشىراتپاي، جاۋدان امان الىپ قالادى. قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» تاريحي داستانىنداعى «بوستىرىپ جالايىر مەن نايمانداردى، التاي مەن الاتاۋدى قالماق الدى، جالايىر، قوڭىرات، نايمان، بورىبايعا ەرىپ، بويىنا سارىسۋدىڭ قونىستاندى» دەگەن ولەڭ جولدارى سوعان دالەل. ەگەر ءبورىبايدىڭ ەلىم دەگەن كوپشىل مىنەزى بولماسا، سول بوسقىن جۇرتتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى جەر باسىپ جۇرمەس ەدى. ءبورىباي باستاعان كوش قازىرگى جەزقازعان ءوڭىرى، سارىسۋ وزەنىنىڭ بويىن­ا تۇراقتايدى. باتىردىڭ جوڭعارلارعا قارسى جويقىن جورىقتار ۇيىمداستىرعانى تۋرالى دەرەكتەر الاش زيالىسى م.تىنىشباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كەزدەسەدى. تاريحي اڭىزدارعا سۇيەنە وتىرىپ، ونىڭ قازا تاپقان جىلى 1740-1750 جىلدار ارالىعى دەپ كورسەتكەن ەكەن. ءبورىباي ناعىز ەرلەرشە قان مايداندا قازا تابادى. باتىردىڭ ەل قورعاۋ جولىندا وتىز جىل اتتان تۇسپەي، جوڭعارمەن جاعالاسىپ وتكەنى جايلى مالىمەتتەر وزبەك ەلىنىڭ قۇجاتتارىندا، ورىس مۇراعاتتارىندا دا ساقتالعان.

ءبورىباي قايتىس بولعان سوڭ اتالىق، قاپتاعاي، كەنجە ۇشەۋى اقىلداسا كەلىپ، باتىردىڭ ەسىمىن ماتايدىڭ ورتاق ۇرانى ەتىپ الادى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلىپ، جاۋعا شاپقان كەزدە «الاش!» دەپ ۇرانداسا، ال دۇشپانعا جەكە جورىق ۇيىمداس­تىرعاندا ءوز رۋىنىڭ اتىن ايتاتىنى بەلگىلى. ءسويتىپ ءبورىبايدىڭ اتى ورتاق ۇرانعا اينالادى.

تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان دارا باتىردى دارىپتەۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىندا ء«بورىباي باتىر» قورى قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا ءۇشىنشى جىلعا جۋىقتادى. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، وسى قوردى ۇيىمداستىرىپ، اقسۋدان شىققان ازاماتتاردى جۇمىلدىرىپ، كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتكەن جەرگىلىكتى ازامات بەرىكبول قاسىموۆتىڭ ەسىمىن ەرەشە اتاعان ءجون. بەرىكبول اعانىڭ باستاماسىمەن ءبورىباي باتىردىڭ ءمۇسىنىن جاساۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ارنايى بايقاۋ جاريالاندى. كومپوزيتورلار ءان جازدى. اقىندار جىر ارنادى. جازۋشى اراسانباي ەستەنوۆتىڭ «ۇرانعا اينالعان ءبورىباي باتىر»، «ماتاي ءبورى­باي باتىر» كىتاپتارى جارىق كوردى. ەكى جىلدان بەرى ءبورىباي باتىر اتىنداعى قازاقشا كۇرەستەن وبلىستىق، وقۋشىلار اراسىندا اسكەري-پاتريوتتىق ويىنداردان اۋداندىق تۋرنيرلەر ءوتىپ كەلەدى. «العاش ءبورىباي باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى يدەيا تۋعاندا، كەۋدەدە ۇمىتتەن گورى كۇدىك باسىم بولدى. حالىق قولداي ما، ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بولا ما دەگەن ويلار مازالايتىن. مىنە، ءبىر جىلعا تولار-تولماس ۋاقىتتا ەسكەرتكىش تۇعىرىنا قوندى. بۇل بۇكىلحالىقتىق سيپات العان يگىلىكتى ءىس بولدى. جۇرتىمنىڭ جاق­سى ىسكە جانىن سالىپ جۇگىرەتىنىن كورگەندە، قازاق بولىپ تۋعانىما ماقتاندىم» دەيدى بەرىك­بول قاسىموۆ. قاراجات حالىقتان جينالدى، نەگىز­گى دەمەۋشىلىكتى كاسىپكەر ۇلى دياس قاسىموۆ جاسا­دى، ال رۋح كوتەرەر تاعىلىمدى مازمۇنى بار ىسكە وبلىس اكىمدىگى رۇقساتىن بەرىپ، قولداۋ جاسادى.

ۇلىتاۋدا جان تاپسىرعانمەن، باتىر جەرلەنگەن تۇركىستانعا ارنايى دەلەگاتسيا اتتانىپ، قۇلپىتاسىنان توپىراق الىپ، كاپسۋلاعا سالىنعان توپىراقتى تۋعان جەرىنە جەتكىزدى. اۋدان ورتالىعى جانسۇگىروۆتەگى ورتالىق مەشىت­تە قۇران باعىشتالدى. وسىدان كەيىن عانا كاپسۋلاداعى توپىراق كۇنى كەشە تاريحي تۇلعاعا ارنالىپ سوعىلعان تاس تۇعىردىڭ تۇبىنە توسەلدى. وڭتۇستىكتەن اراعا ءۇش عاسىر سالىپ ورالعان بابا ەسكەرتكىشى ورناتىلاتىن الاڭعا جاز بويى تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەدى. جانسۇگىروۆ كەنتىنىڭ شىعىس-اينالما جولىنىڭ ۇستىنەن ءبورىباي باتىردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. ەسكەرتكىش «قاسيەتتى قازاقستان» كارتاسىنا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باتىرلارىنىڭ كەسەنەلەرى» ءتىزىمى بويىنشا ورناتىلدى.

بەس ايدا جاسالىپ، تۇعىرىنا قونعان ءمۇسىننىڭ اۆتورلارى – قازىبەك دۋلاتوۆ پەن ەركىن ماقۇل­باەۆ. ءمۇسىننىڭ سالماعى 5،5 توننا. قۇنى 38 ملن تەڭگەنى قۇرادى. تۇعىرىنىڭ ءوزى 7 قىرلى ەتىپ جاسالعان. ەسكەرتكىشتىڭ ماڭىنداعى 5000 شارشى مەتر اۋماققا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. گرانيت تاقتا تاستارعا 300-دەي باتىر­دىڭ ەسىمى جازىلىپ، 300 شىرشا ەگىلمەك. وعان وبلىس اكىمدىگى 52 ملن تەنگە بولگەن. ەسكەرتكىشتىڭ ماڭىنا شىرشا وتىرعىزۋعا وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ كەلدى. شىرشانى ءوزى باستاپ وتىرعىزدى. ا.باتالوۆ: «ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە تاريحتىڭ ۇمىتىلعان بەتتەرى قايتا اشىلىپ، تۇلعالار ۇلىقتالىپ جاتىر. حالىق باتىرلارىن ۇمىتپاۋى كەرەك. قابىل بولسىن. باتىردىڭ ءمۇسىنى وتە جاقسى جاسالعان ەكەن» دەپ باعا بەردى. شاعىن توپتىڭ قاتىسۋىمەن ەسكەرتكىشتىڭ اشى­لۋ سالتاناتى ءوتتى. كەلەشەكتە ەسكەرتكىش مەموريالدىق كەشەنگە اينالدىرىلماق.

اقسۋداعى اعايىن شاشۋ شاشىپ، بۇل كۇنى قۋانىشتان كوڭىلى ويناپ تاسىدى. راسىمگە ەلىمىز­دىڭ جانە وبلىستىڭ تانىمال تۇلعالارى قاتىستى.

تۇمشالانعان تاريح اشىلىپ، ءبورىبايدىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. جاۋىنا بورىدەي ءتيىپ، قالماقتىڭ قۇتىن قاشىرعان باتىر تۇلعاسىنا قاراپ وسكەن ۇلداردىڭ رۋحى بيىك بولعاي!

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار