جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا ءبىلىم مازمۇنىنىڭ جاڭارۋىمەن قاتار, كريتەريالدى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە وقىتۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن ءارتۇرلى قۇرالدارىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگى كورسەتىلگەن. بيىل جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىمەن قامتىلعان بالالاردىڭ ۇلەسىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. وسى ورايدا وزىق ەلدەردىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بالالارعا زامان تالاپتارىنا ساي ءبىلىم بەرىپ, سانالى, وي-ءورىسى كەڭ ازامات ەتىپ تاربيەلەۋدى ماقسات ەتەتىن جاڭا باعدارلامانىڭ ۇتىمدى تۇستارى دا بار دەيتىن بولساق, كەمشىلىكتەرى دە قاپەردە تۇر.
قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانات داۋلەتبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتىڭ نەگىزگى ساتىسىندا, ياعني 5-9-سىنىپتاردا وقىتىلاتىن ءاربىر ءپان وزىنە نىسان ەتىپ الاتىن عىلىم سالاسى بويىنشا وقۋشىعا بەلگىلى ءبىر دۇنيەتانىمدىق ءمانى بار تەوريالىق ءبىلىم بەرۋى ءتيىس جانە دە سوعان ساي ومىرلىك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. مىسالى, بيولوگيا ءپانى وسىمدىكتەر الەمى تۋرالى تۇسىنىك بەرىپ, وقۋشىنىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن بولسا, ماتەماتيكاداعى ساندىق ۇعىمدار جۇيەسى جايلى ءبىلىم بالانىڭ ەسەپتەۋ مادەنيەتىن دامىتادى. سول سياقتى قازاق ءتىلى ءپانى دە انا تىلىمىزدەگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سويلەۋ امالدارى مەن زاڭدىلىقتارىن تانىتا كەلە, جاس ۇرپاقتىڭ ءتىل تۋرالى لينگۆيستيكالىق دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ, ساۋاتتى سويلەۋ داعدىلارىن جەتىلدىرۋى ءتيىس. جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا وسى ەڭ باستى ماقسات پەن مىندەت نازاردان تىس قالعان.
بۇل باعدارلامادا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ينتەگراتسياسى مۇلدە ەسكەرىلمەگەن, ونىڭ ورنىن تاقىرىپتىق ينتەگراتسيا الماستىرعان. قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مازمۇنىن «قيال الەمى», ء«سان مەن تالعام», «اسپان دەنەلەرى», «كولىك تۇرلەرى» دەگەن سياقتى جۇيەسىز لەكسيكالىق تاقىرىپتار قۇرايدى. باعدارلامادا تىلگە قاتىستى تەوريالىق ماتەريالدار سول تاقىرىپتارعا جاپسىرما رەتىندە «تىلدىك باعدار» دەگەن بولىكتە عانا, ونىڭ وزىندە دە جۇيەسىز, شاشىراڭقى تۇردە بەرىلگەن. انىقتاپ ايتقاندا, بۇل باعدارلاما احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, «نارسەنىڭ اتىن العان دا, زاتىن الماعان». سوندىقتان مۇنداي جالاڭ اقپاراتقا قۇرىلعان قازاق ءتىلى ءپانى ءوز مىندەتىن اتقارا المايدى, ساۋاتتى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا دا قىزمەت ەتە المايدى دەگەن ءسوز. بۇل جەردە ساۋاتتى ۇعىمى تەك جازۋ, يا وقۋ ساۋاتتىلىعى دەگەندى عانا قامتىمايدى, ەڭ الدىمەن, قازىرگى وزگەرمەلى قوعامدا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدىلىك دەگەندى بىلدىرەدى.
«قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا وقىتۋ ماقساتى, ءبىلىم مازمۇنى, وقىتۋ فورمالارى مەن وقىتۋ ءادىس-تاسىلدەرى, وقىتۋ ناتيجەلەرى سياقتى الەمدىك ادىستەمە عىلىمىندا بەرىك ورنىققان ءپاندى وقىتۋ كانوندارى شاتاستىرىلعان. ولاردىڭ ىشكى جۇيەسى بۇزىلىپ, ءوزارا بايلانىستارى سەتىنەگەن. باعدارلامادا ء«بىلىم مازمۇنى» دەپ وقۋشىنىڭ تىڭدالىم, ايتىلىم, وقىلىم, جازىلىم ارەكەتتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار بەرىلگەن. ولار مازمۇندى قۇرامايدى, وقۋشىنىڭ ءپان ارقىلى يگەرەتىن پراكتيكالىق تۇرعىداعى ناتيجەلەرى بولىپ سانالادى. ادىستەمەلىك كانوندار جۇيەسىندەگى زامان قالاي وزگەرسە دە وزگەرمەيتىن, قوعام قالاي دامىسا دا تۇراقتىلىعىن جوعالتپايتىن بىردەن-ءبىر تىرەك, نەگىزگى ۇيىتقى – ءبىلىم مازمۇنى. قالعانى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى دامىپ, جەتىلىپ, وزگەرىپ وتىرادى دا, ءبىلىم مازمۇنىن قوعامدىق-الەۋمەتتىك سۇرانىمعا ساي يگەرتۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. سەبەبى مازمۇن جوق جەردە ءبىلىم دە, بىلىك تە جوق. ال قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىم مازمۇنىندا سويلەۋگە ۇيرەتەتىن, ءتىل تۋرالى ءبىلىم تۇرۋى كەرەك ەدى. باعدارلاما اۆتورلارى بۇل ماسەلەگە ءمان بەرمەگەن.
دامىعان ەلدەر جاھاندىق وركەنيەت قۇندىلىقتارى داعدارىسىنان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. ج.داۋلەتبەكوۆا وسى ورايدا وزىق ەلدەر تاجىريبەسىنە توقتالدى. عالىم اتاپ وتكەندەي, فرانتسيانىڭ تىلگە, جاپونيانىڭ ءتىل مەن وقۋ جۇيەسىنە, گەرمانيانىڭ ەتنيكالىق تۇتاستانۋعا, انگليانىڭ سالت-ءداستۇر تازالىعىنا, قىتايدىڭ ەكونوميكانى ەكوەتنيكالىق ەرەكشەلىككە بەيىمدەۋىنە قاتىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىپ وتىرعان ءىس-شارالارىنا دەن قويۋعا بولادى. ماسەلەن, حالىقتىڭ ءتىلىن ساقتاۋ عانا ونىڭ باسقا قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا كەپىل بولاتىنىن جاپونيا تاجىريبەسى مويىنداتىپ وتىر. اتوم بومباسىنان زارداپ شەگىپ, ەسەڭگىرەپ قالعان جاپون جۇرتىنىڭ ەس جيۋداعى العاشقى امالى 170 ءتىل ينستيتۋتىن اشۋ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەر قاتارىنا كوتەرىلدى.
قازاق حالقى ءۇشىن دە قوعامنىڭ دا, جەكە تۇلعانىڭ دا مادەنيەتىنىڭ ولشەمى بولىپ سانالاتىن, ءارى رۋحاني دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى, بۇكىل قۇندىلىقتىڭ باستاۋ كوزى – ءتىل. سوندىقتان ءتىلدى ساقتاۋ – ەلدىكتى ساقتاۋ, ءتىلدى ساقتاۋ – ۇلتتى ساقتاۋ دەگەن ۇعىممەن بارابار. ولاي بولسا, ەلىمىزدىڭ جاھاندانۋدىڭ جويقىن سىنىنان سۇرىنبەي ءوتۋىنىڭ, عالامدانۋدىڭ عالامات ەكپىنىنە توتەپ بەرۋىنىڭ دە جولىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءتىلدى وقىتۋ ماسەلەلەرىمەن تىعىز ساباقتاستىقتا قاراستىرۋ قاجەت. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى شارتى – وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بۇگىنگى وقۋشىلاردىڭ, بولاشاق ەل يەلەرىنىڭ ەلجاندىلىق رۋحىن شىڭداۋ, اتالار اماناتىنا ادال بولۋعا باۋلۋ, باسەكەلەستىككە بەيىمدىلىكتەرىن قالىپتاستىرۋ, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ.
«قوعامدا جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىرى ءساتتى, ءبىرى ءساتسىز رەفورمالاردىڭ بارلىعى دا – ەگەمەن ەلدىڭ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ەركىن ەنۋ ماقساتىندا جاسالىپ جاتقان قادامدار», دەيدى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىنىشتىق ەرمەكوۆا.
سونىڭ ءبىرى – جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى. ارتىقشىلىعى – جالپى ادامزاتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن, باسەكەگە قابىلەتتى, ومىردەگى كەز كەلگەن جاعداياتتا تىعىرىقتان شىعا الاتىن, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتى, بەلسەندى جانە شىعارماشىل ويلايتىن, ينتەللەكتۋالدى جانە جان-جاقتى دامىعان جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋدا.
تۇيتكىلدى ماسەلە وسى باعدارلامانىڭ جەكەلەنگەن پاندەرگە ارنالىپ تۇزىلەتىن باعدارلاماسىنا بايلانىستى تۋىنداعانىن قوعام بىلەدى. باعدارلاما بويىنشا جازىلعان «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىن قولىنا ۇستاعان مەكتەپ مۇعالىمى, وقۋشى, اتا-انا, قوعام بەلسەندىلەرى بىردەن وقۋلىق اۆتورلارىنا نارازىلىعىن ءبىلدىردى. وقۋلىق قانداي بولىمدەردەن تۇرادى, وندا قانداي لەكسيكالىق نەمەسە گرامماتيكالىق ماتەريال بەرىلۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى وقۋلىق اۆتورلارى ەمەس, باعدارلاما تۇزۋشىلەر انىقتايدى. قازاق مەكتەپتەرىندەگى «قازاق ءتىلى» پانىنەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى كەمشىلىگى – قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە وقيتىن وقۋشى مەن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقيتىن وقۋشى سۇرانىسىنىڭ, وعان قويىلاتىن تالاپتىڭ ەسكەرىلمەۋىندە.
باعدارلامانىڭ ولقى تۇستارى باسقا دا باسپا اۆتورلارىمەن بىرگە «وقۋلىق» ورتالىعى ۇيىمداستىرعان سەمينارلاردا, ءباسپاسوز بەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە الدەنەشە رەت تالقىلانىپ, ۇسىنىستار ايتىلىپ ءجۇر. باعدارلامادا «گەندىك وزگەرىسكە ۇشىراعان تاعامدار», «عىلىمي فانتاستيكا», «بيوالۋانتۇرلىلىك. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر», «قورشاعان ورتا جانە ەنەرگيا رەسۋرستارى», «بيوتەحنولوگيا جانە گەندىك ينجەنەريا كەلەشەگى», «الەمدەگى قاقتىعىستار جانە بەيبىتشىلىك», «تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ», «يندۋستريالاندىرۋ: ۇلتتىق ءوندىرىس» دەگەن تاقىرىپتار بەرىلگەن. بۇل – قاتە. شىن مانىندە, مەكتەپتەگى «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ باستى ميسسياسى – لينگۆيستيكادان جۇيەلى ءبىلىم بەرۋ. بۇل دەگەنىڭىز – جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جوققا شىعارۋ ەمەس, اتالعان باعدارلامانىڭ ۇتىمدى تۇستارى وتە كوپ. ماسەلە – لينگۆيستيكالىق ءبىلىمدى تانىمدىق بىلىممەن ۇيلەستىرە بىلۋدە. يننوۆاتسيا, جاڭاشىلدىقتىڭ ءبارى – وتكەنگە توپىراق شاشۋ ەمەس. قازىرگى زامانعا كەرەگى – جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى, يننوۆاتسيا, ءداستۇرلى كلاسسيكالىق ءبىلىم ۇشتىگىنىڭ سينتەزى. الدىڭعى ەكەۋى سوڭعىنى جويىپ جىبەرەدى دەگەن ءسوز ەمەس. لينگۆيستيكالىق ءبىلىم «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. ال جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ – جوقتان جاراتىلعان دۇنيە ەمەس, ءداستۇرلى وقىتۋ مازمۇنىنا ەنگەن تاماشا باستاما. سونى ۇيلەستىرۋ قاجەت.
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بيجومارت قاپالبەك جاڭارتىلعان مازمۇنداعى باعدارلاماعا وراي «مەكتەپتەرىمىز ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردان كوز اشپاي كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى جازىلىپ, بالالار بىرنەشە جىل وسى وقۋلىقتارمەن ءبىلىم الدى», دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى. ودان ول كەيىن ون ەكى جىلدىق مەكتەپكە كوشۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
«وقۋلىقتار جارىققا شىعىپ, پيلوتتىق مەكتەپتەردە وقىتىلدى. 2016 جىلدان باستاپ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, وقۋلىقتارى جازىلا باستادى. بيىل 11-سىنىپتىڭ وقۋلىعى ەنگىزىلدى. ال 2016 جىلى شىققان وقۋلىقتار تولىقتىرىلىپ, قايتا باسىلۋدا. ياعني ءاربىر 4 جىل سايىن وقۋلىق قايتا باسىلىپ تۇرۋى كەرەك. وسى ورايدا تاعى دا ءبىر دۇربەلەڭ باستالايىن دەپ تۇر, – دەيدى ب.قاپالبەك.
ال 2025 جىلدان باستاپ 12 جىلدىق باعدارلاما ەنگىزىلمەك. ءدال قازىرگى كۇنى التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن پاندەر بويىنشا جۇمىس كوميسسيالارى قۇرىلىپ, وسى باعدارلامانى ازىرلەۋ ۇستىندە. ب.قاپالبەك ارى قاراي قولدانىستاعى جاڭارتىلعان باعدارلامادا ەسكەرىلمەگەن ماسەلەلەردى نازارعا الدى. بىرىنشىدەن, قازاق تىلىنە قاتىستى باعدارلامانىڭ وزەگى رەتىندە لەكسيكالىق تاقىرىپتاردىڭ تاڭدالۋى دۇرىس ەمەس. قازاق مەكتەبىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ وزەگى لينگۆيستيكالىق ءبىلىم, ياعني گرامماتيكا بولۋى كەرەك. باعدارلاماداعى وقۋ ماقساتتارى دا وتە قاراپايىم, ءمونوتىلدى بالانىڭ دەڭگەيىنە ساي ەمەس. لەكسيكالىق تاقىرىپتار كوبىنە وزگە ءتىلدى اۋديتوريادا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن, ۇيرەنۋشىلەردى سويلەتۋ ءۇشىن بەرىلەدى. قازاق مەكتەبىندەگى بالا ساۋاتتى سويلەۋگە, كۇردەلى ماتىندەر قۇراۋعا ۇيرەنۋى ءتيىس. بەس ءستيلدىڭ بارلىق جانرىندا ءماتىن تۋدىرا الۋ ءۇشىن وعان ورتا مەكتەپكە ساي لينگۆيستيكالىق ءبىلىم كەرەك. باعدارلاما دا, ودان شىعاتىن وقۋلىق تا وسى ماقساتتاردى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
الماتى
