رۋحانيات • 29 قازان، 2020

گولليۆۋدتا ءان سالعان...

552 رەت كورسەتىلدى

ارقا اتىرابى اۋەلدەن انگە باي، شەجىرەگە شەشەن، ونەرگە التىن تۇعىر بولا بىلگەن كيەلى ايماق. ونىڭ ىشىندە ارقاعا كەلسەڭ ءانشىمىن دەمە دەپ، ءداستۇرلى ءان دوداسىندا وسىناۋ بەكزات ونەردىڭ شوقتىعىن ءتىپتى بيىكتەتەمىز. كەشەگى سال ءبىرجاندار سالىپ كەتكەن سارا سوقپاق بۇگىندە ۇلكەن داڭعىلعا ۇلاسقان.

ارقا دەگەن جالپى – ۇلكەن اتاۋ. بۇل ۇعىمعا كيەلى سارى­ار­قانىڭ ءبىراز بولىگى كىرەدى. ءبىز بۇگىن سوناۋ ءسان-سالتاناتى جاراسقان ۇلى ساحارانىڭ قازى­نالى پۇشپاعى – قاراعاندى ءوڭى­رى تۋرالى ايتقىمىز كەلەدى. ونىڭ ىشىندە وسىناۋ قاسيەتتى تو­پىراققا كىندىك قانى تامعان تالانتتى ءانشى، ءداستۇرلى ءان مەك­تەبىنىڭ دارابوز ءدۇلد ۇلى سەرجان مۇسايىننىڭ سويىن ەرەكشە اتا­ساق دەيمىز.

ارينە ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق. دەگەنمەن وسىناۋ قازاق ءانى­نىڭ قۇلاشىن كەڭگە جايۋدا، ونى شەت­ەلدەردە ناسيحاتتاۋ­دا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرەتىن قايراتكەر انشىلەردىڭ ءجونى بولەك. سەرجان سەرى تۋرالى سويلەگەندە ونىڭ تابيعي تالانتىنان بولەك، كاسىبي شەبەرلىگى، انگە دەگەن شەكسىز ماحابباتى كەز كەلگەن تىڭدارماندى بەيجاي قال­دىرمايدى. سەرجان كىم دەگەنگە اۋەلى ايتارىمىز – ول كەشەگى سال-سە­رىلەردەن قال­عان اسىل تۇياق. مۇ­سايىن مىڭ قۇبىلعان سيقىرلى ۇنىمەن ءبىز تۇگىلى شەتەلدىك انسۇيەر اسەر­شىل قاۋىمنىڭ تاڭدايىن تالاي قاقتىرعان تالانت.

حالىقارالىق، رەسپۋب­لي­كا­­لىق ءان بايقاۋلارىنىڭ بىر­نەشە دۇر­كىن جۇلدەگەرى، «امى­رە» فيلمىندە­گى ۇزدىك اندەردى ورىنداپ، گولليۆۋد تورىندە ءان شالقىتقان زور ­داۋىس يەسى سەرجان مۇسايىن سياقتى ونەر­­­­پازداردى جالپى ءجيى ناسيحات­تاۋىمىز كەرەك. سەبەبى قازاق ءانى تەك ساز بەن سوزگە قۇ­رال­عان قۇرعاق داڭعازا ەمەس، قا­زاق ءانى قازاقتىڭ قاتپار-قات­پار قالىڭ دا قازىنالى تاري­حى، ءداستۇرى، سالت-ساناسى، ءتىلى، عۇرپى، كەشەگىسى، بۇگىنى، بولا­شاعى. قازاق اندەرى ارقىلى ءبىز ءوزى­مىزدىڭ ءوشىپ بارا جاتقان وتكە­نىمىزدى تاپتىق. جوعالىپ، جات قولىندا كەتىپ بارا جاتقان قانشاما بايتاعىمىزدىڭ اتاۋلارى وسىناۋ حالىق اندەرىندە جاتقانىن بىلدىك. قازاق ءانى – قا­زاق­تى اداس­تىرماس التىن جۇل­دىز. جاھاندانۋ ءداۋىرى ءبىز سياق­تى بىرنەشە عاسىر بويى بو­داندىق بۇعاۋىندا بولعان كىش­كەنتاي ۇلتتاردى تەز جۇتىپ قويعىسى كەلەدى. ونىڭ ىشىندە جاھانداستىرۋدىڭ جاقسى قۇرالى ءان ەكەنى بەلگىلى. زاماناۋي اندەر زەيىنىمىزدى تۇمشالاپ، ۇلتتىڭ جو­يىلۋىنا وڭاي جول اشىپ جاتقان قاۋىپتى كەزەڭدە قازاقتىڭ بايىرعى ءداستۇرلى حالىق اندەرىن ءجيى جارنامالاۋ ەل ەرتەڭى ءۇشىن اۋاداي قاجەت.

ارينە سەرجان ءانشى بۇگىنگە دە­يىن ءبىرشاما قۇرمەتكە بولە­نىپ تە كەلەدى. دەگەنمەن فونوگرام­ما جالاۋى ەركىن «جەلبىرەپ»، ناعىز تالانتتار كيەلى ساحنادان تىقسىرىلىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. ءانى مەن ءسانى جا­راسقان، بولمىسى بەكزات سەر­جانداي انشىلەر ناعىز ساحنا ءۇشىن تۋعان دارىن ەكەنىنە داۋ جوق. تەك جارناما جاعى جۇتاڭ، ناعىز التىندى ارداقتايتىن جەردە اداسىپ ارزانعا الدانىپ قالىپ جاتىرمىز. ەگەر سەرجان سوناۋ سال-سەرىلەردىڭ زامانىندا تۋعان بولسا، ازەلگى الەۋ­مەت بۇل ونەرپازدى البەتتە توبەسىنە كوتەرىپ ۇستاعان بولار ەدى.

ارقا ءانىنىڭ اۋزى دۋالى اعا بۋىنى سەرجان سياقتى ءىزباسارلارى تۋرالى ۇنەمى ماق­تانىشپەن ايتادى. قازاق ءانىنىڭ كوريفەيى، حالىق ءارتىسى قايرات بايبوسىنوۆ «سەرجان سەرى – ءداستۇرلى ءاندى دارىپتەپ جۇرگەن، سىرباز، سىرشىل ورىنداۋشى. التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز دەيدى. ويتكەنى سەرجاننىڭ تۋعان جەرى قاسيەتتى، كيەلى جەر، نەبىر دۇلدۇلدەر شىق­قان قاس­تەرلى ايماق»، دەپ جو­عارى باعا بەرسە، ءداستۇرلى ءانشى، كۋرستاسى ايگۇل ەلشىباەۆا سەر­جان سەرىمەن كونسەرۆاتوريادا بىرگە وقىعاندىعىن ايتىپ، ورە­لى ونەر­­پاز تۋرالى قىزىقتى ەس­تە­لىكتەرىن ۇنە­مى ءبولىسىپ جۇ­رەدى. «ستۋدەنت كەزىمىز­دە ەكەۋ­مىز يزرايلگە بىرگە بارىپ، قا­زاق­ستاننىڭ ەلشىسى بىرعانىم سا­ريەۆانىڭ جاساعان تاۋەلسىزدىك مە­­رە­كەسىندە، حالىق ءانى «ەركەم-ايدى» دۋەتپەن ايت­قانبىز. ءسويتىپ قا­زاق­­تىڭ ۇلت­تىق ونەرىنە وزگە ۇلت وكىل­­دەرىنىڭ باستارىن يدىرگەنبىز»، دەيدى ا.ەلشىباەۆا.

سەرجاننىڭ اتاعىن اسپان­دات­قان وقيعا – وسىدان بىرەر جىل بۇ­­­­رىن جارىققا شىققان «امى­رە» ات­تى كوركەم فيلممەن تىكە­لەي باي­­­­لانىستى بولدى. سول كەز­دە ق.باي­­­­جانوۆ اتىنداعى قاراعاندى كون­­تسەرتتىك بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشى ءسو­ليسى سەرجان مۇسايىن كوپتە­گەن ءداس­تۇرلى ءانشىنىڭ اراسىنان امىرە قاشاۋ­­باەۆتىڭ ءومىرى تۋرالى كوركەم فيلم­گە ارنال­عان ساۋندترەكتى جازۋ با­قى­تىنا يە بولادى. امىرە اتاسى سوناۋ ەۋروپا تورىندە شىرقاعان «بال­­­­قا­ديشانى» سەرجان ءىزباسار امە­ريكانىڭ تورىنەن ءبىر-اق شى­عا­­رادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «قا­زاق­فيلم» ارنايى تاپسىرىس بويىنشا امە­ريكالىق «Moving» ستۋدياسىنا تۇسىر­تكەن امىرە قا­شاۋ­باەۆ تۋرالى كار­تيناداعى امىرەنىڭ ايتقان ان­دەرىنىڭ ءبارىن دۋبلياجداعان ءبىزدىڭ بۇ­گىنگى كەيىپ­كەر، قاراپايىم سەرجان مۇ­­سايىن. «بالقاديشادان» بولەك، فيلم­دە شىرقالاتىن ء«ۇش دوس»، «بەس قاراگەر» جانە «دۋدار-اي» كوم­پو­زيتسيالارىن دومبىرامەن ورىندادى.

بۇل تۋرالى ءانشىنىڭ ءوزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «قيىندىقتار تۋىندادى، اسىرەسە دومبىرامەن ءان ايتقانىمدا اكتەردىڭ ارتي­كۋلياتسياسىنا ءدال ءتۇسۋ كەرەك كەزدە وڭاي بولمادى. قولدىڭ جىلجۋىن سالۋ وتە قيىن بولىپ شىقتى. سەبەبى ونداي جاعدايدا ءاننىڭ اۋەنى وزگەرەدى. قولدىڭ ءىرى پلاندارى كوپ ەمەس، بىراق سونىڭ ءوزى مەنىڭ جۇمىسىمدى كۇردەلى ەتەدى. دىبىس رەجيسسەرلەرى العاش رەت ءفيلمدى دىبىستاعان ادام ءۇشىن تاماشا جۇمىس اتقاردىڭ دەيدى».

سەرجاننىڭ داۋسى دالانىڭ جادىندا جاڭعىرعان كەشەگى كوش­­پەلى قازاق رۋحانياتىنىڭ اسقاق رۋحىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ تال­عامپاز تالانت ەكەنىنە ول شىر­قا­عان كۇردەلى اندەر كۋا. تاعى دا ايت­قىمىز كەلەدى، سەرجان كە­شەگى قازاق ءانىنىڭ قابىرعالى توبى ءبىرجان، اقانداردان بو­لەك، قايرات بايبوسىنوۆ، عا­لىم مۇحاممەدين، مەيىرحان ادام­بەكوۆ، جاقسىگەلدى كەما­­لوۆتاردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇكىلى ءاننىڭ ءۇمىت شىراعى!

ارقاداعى ءداستۇرلى ءان مەك­تە­بىنىڭ ايدىك ونەرپازى سەرجان مۇسايىن بۇگىندە قاراعاندى­نىڭ تاتتىمبەت اتىنداعى ونەر كوللەدجىندە ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارادى. بۇعان دە­يىن اتالعان ءبىلىم ورداسىن قاي­تالانباس تالانت، ارقا ءانىنىڭ اقيى­عى، مارقۇم مەيىرحان ادام­بەكوۆ باسقارعان بولاتىن. سەرجان ءىنىسى مەيىرحان اعاسىنىڭ ءىزىن عانا باسپاي، ءىسىن دە جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز. ۇرپاق ساباقتاستىعىن ۇمىت­پاي، قازاق انىنە جاڭا سەرپىن بە­رەدى دەپ كۇتەمىز.

جالپى، مەيىرحان ادام­بە­كوۆتى ايتساق ونىڭ ادەپتى دە ادەمى ازىلدەرى ەسكە تۇسەدى. بىردە ۇلكەن تويدىڭ تورىندە قاۋمالاعان جۇرت مەيىرحان ءانشىنى ءان سالىپ بەر دەپ قولقالاپ قويماپتى. حالىق سۇراپ تۇرعان سوڭ سەرى مىنەز سىرباز اقىرىنداپ ساحناعا بەتتەيدى. الدىندا عانا سول ساحنادا سەرجان ءىنىسى ءان ايتىپ كەتسە كەرەك، اعاسىمەن قالجىڭداسپاق بولىپ ءوز دومبىراسىن اعاسىنىڭ تونالنوستىنان جارتى تونعا (مۋ­زىكالىق تەرمين) كوتەرىپ، ءان ايتۋعا كەلە جاتقان اعاسىنا: – قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ قويدىم، – دەپ الگى دومبىرانى ۇستاتا قويىپتى.

ونى مەيىرحان كوكەسى بىردەن سەزىپ: – سەرجانىم، مىناۋ ماعان تومەن عوي دەپ، – تاعى جارتى تونعا كوتەرىپ ءبىرجان سالدىڭ «ايتبايىن» باستاپ جىبەرىپتى. شىرقاي تىك كو­تەرىلگەن داۋىس ەش قينالماستان ەركىن سامعاي بەرىپتى، شىركىن!..

الگى تويعا كۋا بولعاندار بۇل وقي­عانى ءالى جىر قىلىپ ايتادى. مەيىرحان فەنومەنى – قا­زاق ءانىنىڭ قاسيەتىندە ەدى-اۋ! سول ايت­پاقشى، ەندى كەرىسىنشە مەيىرحان ادامبەكوۆ ادال اتقار­عان ءىستى سەر­جان مۇسايىن تاعى جارتى تون­عا جوعارىلاتسا قازاق ءانى ولە قوي­ماس. ايتا كەتەيىك، س.تاران ۇلى ما­­­دەنيەت قايراتكەرى، قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرە­زي­دەنتى – ەلباسى قو­رى سىي­لى­عى­نىڭ لاۋرەاتى، جۇسىپ­بەك ەلە­بەكوۆ اتىنداعى رەس­پۋبليكالىق ءان باي­قاۋىنىڭ باس جۇلدەگەرى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

ۇقساس جاڭالىقتار