باسقا ۋاقىتتا اتا-بابالارى ءومىر سۇرگەن جانە ماڭگىلىك قونىسىن تاپقان مەكەندەرىنەن ۇزاپ, وقۋ-ءبىلىم ىزدەگەندەر, ساۋدامەن اينالىسقاندار نەمەسە قاجىلىق ساپارعا اتتانعاندار بولماسا, ەشكىم ەشقايدا كەتپەگەن. وسىنداي كۇندەلىكتى ءومىر بىرقالىپتى سىرعىپ ءوتىپ جاتقان كەزدە قازاق دالاسىنا دا بۇكىل الەمدى دۇرلىكتىرىپ رەسەيدەن باستالعان 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسى كەلىپ جەتتى.
توڭكەرىس العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ, كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى ءۇشىن دە قيىنشىلىقتى مولىنان الا كەلدى. ال ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىنىڭ قاتالدىعى مەن قاتىگەزدىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سول جىلدارى جەتى اتالارىنان بەرى ماڭدايلارىنا بىتكەن باق-داۋلەتتەرى باستارىنا سور بولىپ جابىسقان «شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس» باي-شونجارلاردىڭ ۇرپاقتارى مەن از عانا مال بىتكەندەر «حالىقتى قاناۋشىلار» دەگەن اتاق تاڭىلىپ, دۇنيە-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, ورتاققا الىنىپ, جۇرت «يتجەككەن» دەپ اتاپ كەتكەن ءسىبىر جەرىنە ايدالىپ, ودان قايتا ورالىپ كەلۋ-كەلمەۋى بەلگىسىز زامان تۋدى.
سول زاماننىڭ ازاماتى قايىرگەلدى جاقىپباي ۇلى قىزىلجاردا 1904 جىلى ومىرگە كەلگەن ەكەن. ۇجىمداستىرۋ قىزۋ ءجۇرىپ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ (نەپ) ارقاسىندا كەشەگى كەدەيلەردىڭ ءبىر بولىگى اۋقاتتى شارۋالار, ياعني «كۋلاكتار» قاتارىنا قوسىلعان كەزدە, ولار دا تاپ رەتىندە جويىلۋعا ءتيىس بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. جەرلەستەرىنە بەرىلگەن سوققىنىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنان قۇداي ساقتاپ امان قالعان قايىرگەلدى جاقىپباي ۇلى ەكىنشى تولقىن بولاتىنىن جانە ونىڭ تىم اۋىر بولاتىنىن سەزىپ, ءبىر كۇنى تۇندەلەتىپ, ءىنىسى سەيسەنبايدى, ۇلى مەن قىزىن جانە جۇبايىن الىپ, ومبىعا قاراي بەت الادى.
اۋىر دا ازاپتى جولعا شىداي الماي, جول-جونەكەي سەيسەنباي قايتىس بولىپ, ومبىعا قايىرگەلدى قالعان وتباسى مۇشەلەرىمەن عانا ارەڭ جەتەدى. مۇندا دا تىنىشتىق بولماسىن بىلگەن قايىرگەلدى ءتۇۋ الىسقا بەت بۇرىپ, حاباروۆسك قالاسىنا, سول جاقتان جۇمىسقا شاقىرىپ, جۇمىسشى ىزدەپ كەلگەن اداممەن ىلەسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل جەردە ونىمەن باسقا دا بىرنەشە قازاق وتباسى, جەكە ادامدار بىرگە كەتەدى. ولار اۋەلى پويىزبەن ۆلاديۆوستوكقا كەلەدى, سودان سوڭ پارومعا وتىرىپ, جاپون تەڭىزىندەگى تار مويناق ارقىلى ءجۇزىپ حاباروۆسكىگە بەتتەيدى. پاروممەن كەتىپ بارا جاتقاندا, وسى كەزدە اشارشىلىقتان, سۋىقتان, سانيتارلىق تازالىقتىڭ جوقتىعىنان قازاقتار «قۇرقۇلاق» دەپ اتايتىن تسينگا اۋرۋىنان بىرنەشە ادام كوز جۇمادى. سول ادامداردىڭ ىشىندە قايىرگەلدىنىڭ جۇبايى جانە ۇلى مەن قىزى قايتىس بولادى. تەڭىز ۇستىندە قايتىس بولعاندار جەر قوينىنا ەمەس, تەڭىز سۋىنىڭ قۇشاعىنا تاپسىرىلادى, سەبەبى قۇرعاق جەرگە شىعىپ, جەرلەۋگە ەشقانداي جاعداي بولماعان. ءسويتىپ, ەڭ جاقىندارى – باۋىر ەتى بالالارىمەن قيان شەتكە ەش ويلانباستان, ەرىپ كەلە جاتقان جۇبايىن قايىرگەلدى كوز جاسىن تەڭىزدىڭ اششى سۋىنا تامشىلاتا تۇرىپ تابىستاعان ەكەن.
حاباروۆسكىگە كەلگەن سوڭ قايىرگەلدى جاقىپباي ۇلى تاعدىردىڭ اسا اۋىر سوققىسىنان وڭالۋ ءۇشىن, قايعىسىن از دا بولسا ۇمىتۋ ءۇشىن, وتە اۋىر جۇمىسقا تۇرىپ, پورت جۇكشىسى – دوكەرلەر قاتارىندا ءزىل باتپان جۇكتەردى تاسىمالداۋمەن اينالىسادى. الايدا جۇرەكتەگى زور جاراقات – تۋعان ەلدەن, جەردەن تىم جىراق كەتۋ, جانىنا جاقىن جاندارىنان ايىرىلۋ ونى ۇنەمى وكشەلەپ قۋالاپ, قايدا بارسا, نە ىستەسە دە ەسىنەن كەتپەيتىن.
بۇل ۇنەمى سىزداپ تۇراتىن اۋىر جۇرەك جاراسىنىڭ ەمى – تەك وزىمەن تاعدىرلاس شامسينۇر ۆاليۋللاقىزى عابدۋللينا ەسىمدى تاتار قىزىمەن تانىسىپ, سىرلاس, مۇڭداس بولىپ, ونىڭ سوڭى ۇلكەن سەزىمگە ۇلاسقاننان كەيىن, الىس ولكەدە قازاقتىڭ ءبىر شاڭىراعىن كوتەرىپ, وشاق وتىن جاققان سوڭ عانا تابىلعانداي ەدى. شامسينۇر باشقۇرتستانداعى ابدۋلوۆو اتالاتىن دەرەۆنيادا كوپەس وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ەكەن. ونىڭ دا وتباسى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەن.
سۇلۋ دا سىمباتتى بويجەتكەن قىز قۋعىن-سۇرگىننەن قۇتىلۋ ءۇشىن دوس قىزىمەن بىرگە قيىر شىعىسقا, التىن ىزدەۋشىلەرگە ىلەسىپ كەتەدى. الايدا التىن ءوندىرۋ جۇمىسى قيىننىڭ قيىنى بولعاندىقتان ولار, باشقۇرتستاننان بىرگە كەلگەن ەكى قىز, سول جاقتا تانىسقان بىرنەشە وتباسىمەن بىرگە تايگانىڭ يت تۇمسىعى وتپەيتىن نۋ ورمانى ارقىلى باستارىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, حاباروۆسكىگە جەتكەن.
تاعدىر كەيدە ادامداردى اۋىر سوققىدان ايىقتىرىپ, وڭالتۋ ءۇشىن مەيىرىمىن دە ۇسىناتىن كەزدەرى بولادى عوي. مىنە وسى كەزەڭ قايىرگەلدى مەن شامسينۇرعا دا كەلەدى. ۇيىرىنەن اداسقان اققۋ-قازداي, جەتىمسىرەگەن ەكى جاس وسى جەردە كەزدەسىپ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1936 جىلى شاڭىراق كوتەرىپ, ءتۇتىن تۇتەتتى. حاباروۆسكىدە 4 بالانى ومىرگە اكەلدى. بارلىعى دا رەتىمەن, بىرتىندەپ تۇزەلىپ كەلە جاتقانداي بولادى. بىراق شامسينۇر بالالارىنىڭ وتانىنان جىراقتا وسكەنىن, ۇلتىن, ءتىلىن, ءدىنىن, مادەنيەتىن ۇمىتىپ, باسقا حالىقتىڭ اراسىنا ءسىڭىسىپ, جوعالىپ كەتپەگەنىن قالادى. ءسويتىپ, وتاعاسىنا ۇدايى تىلەك ءبىلدىرىپ, ەلگە قايتۋعا ءوتىنىش جاسايدى.
حالىق وتان سوعىسىنىڭ اۋىر زاردابىنان اسا وڭالا قويماعان 1947 جىلى جاقپاەۆتار (قۇجاتتا جاقپاەۆ دەپ جازىلعان) وتباسى – قايىرگەلدى مەن شامسينۇر 4 بالاسىمەن قازاقستانعا ورالدى. ولار بىردەن كۋيبىشەۆ اۋدانىنا (قازىرگى اقتوعاي) كەلىپ, سول كەزدەرى جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان وكتيابردىڭ 25 جىلدىعى اتىنداعى كەڭشارعا ورنالاستى. قايىرگەلدى زەينەتكەرلىككە شىققانشا وسىندا اتشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. شامسينۇر ەلگە ورالعاننان سوڭ ومىرگە كەلگەن ەكى بالامەن قوسا, التى بالاسىن تاربيەلەپ, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىستى. ول كەڭەستىك كەزەڭدە انالارعا كورسەتىلەتىن قۇرمەتتەردىڭ بارلىعىن كوردى, ءى جانە ءىى دارەجەلى «انا مەدالىن», باسقا دا ماراپاتتار الدى.
– بالالارىنىڭ اتا-بابالارى تۋعان جەردە, ءوز ەلىندە ءوسىپ-ونگەندەرىنە شۇكىرشىلىگىن جاساپ, ومىرلەرىنىڭ باسى قيىن بولعانىمەن ەڭبەكتەرىنىڭ جانعانىنا ريزاشىلىقتارىن ايتاتىن ەدى دەيدى, – ولاردىڭ نەمەرەسى رايسا قايىرجانقىزى.
وتاننان الىس, شالعايدا تاعدىرلارى قوسىلعان قايىرگەلدى جانە شامسينۇر جاقپاەۆتاردىڭ 6 بالا, 12 نەمەرە, بارلىق اۋلەتى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك سالالارىندا ادال ەڭبەك ەتۋدە. قايىرگەلدى مەن شامسينۇردىڭ شوبەرەلەرىن اتا مەن اجەلەرىنىڭ ۇلگىلى ومىرلەرىنەن ونەگە الاتىنداي قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتىپ, تاربيەلەپ وسىرۋدە. بۇل ناۋبەت جىلدارى ازاپتى كوپ تارتقان قاراپايىم ادامداردىڭ ورىندالعان ارمانى.
باكيزات قاراكەرەيقىزى,
«اۋىل تىنىسى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى
پاۆلودار وبلىسى,
اقتوعاي اۋدانى
