بالاسىن تەپكىلەپ تاربيە بەرگىسى كەلگەن ازاماتتىڭ اراققا سالىنىپ كەتكەنى تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتىر. وكىنىشكە قاراي اراق دەگەن ءازازىل قانشاما وتباسىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ, قانشاما ادامنىڭ تاعدىرىنا تەرىس اسەر ەتۋدە...
وسى رەتتە بالانى جازاسىز تاربيەلەۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) وقيعاسى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. بىردە-ءبىر كىسى باقشاسىندا ءوسىپ تۇرعان قۇرماسىنا تاس لاقتىرعان بالانى پايعامبارىمىزعا (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) الىپ كەلدى. قۇرما يەسى شاعىمىن ايتىپ, قاباعى قاتۋلى كۇيدە بالانى قالاي جازالاۋ قاجەتتىگىن سۇرايدى.
سوندا اللا ەلشىسى جايدارى جۇزبەن, ك ۇلىمدەگەن كەيىپتە: «بالاپانىم, قۇرما اعاشىنا نەگە تاس لاقتىردىڭ؟» دەپ سۇرايدى. سوندا الگى بالا: «قارنىم قاتتى اشتى. قۇرما جەگىم كەلدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. جەر بەتىنە مەيىرىمدىلىكتى جايۋ ءۇشىن تۇسىرىلگەن مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) بالاعا: «جەرگە تۇسكەنىن جەي عوي, بىراق ەندى قۇرمالارعا تاس لاقتىرما, جاراي ما؟» دەدى. سودان كەيىن بالانىڭ باسىنان سيپاپ, وعان بىلاي دەپ دۇعا جاسادى: «ۋا, اللا تاعالام! بۇل بالانىڭ قارنىن تويدىرا گور!»
ءبىز وسى وقيعادان بىرنەشە ساباق الامىز. ءبىرىنشىسى – جۇمساقتىق. بالا اتا-اناسىنان جىلۋلىق سەزىنبەيىنشە, ونىڭ بويىندا مەيىرىم-ماحاببات ويانبايدى. قاتەلىگىن بەتىنە باسۋ – ورىنسىز. ءوز قاتەلىگىن ءوزى ءتۇسىنىپ, كوز جەتكىزۋى ءلازىم. بۇرىس باسقان قادامىنان ساباق العان ول سانالى تۇردە ەندىگارى جات قىلىقتى قايتالاماۋعا تىرىسادى.
مىنەزى قىرسىق بالانى تاياقپەن تۇزەيمىن دەۋ – اۋرەشىلىك. كەيدە بالاعا قاتتى مىنەز كورسەتكەندە ماسەلەنىڭ سەبەبىن ايتپاي, ءتىلىن جۇتقان ادامداي ءۇنسىز قالادى. ويتكەنى سەبەبىن ايتسا, تاعى دا ايقايلاپ ۇرساتىنىن سەزەدى. ءاز پايعامبار بالاعا «بالاپانىم» دەپ ءتىل قاتۋ ارقىلى ونىڭ جۇرەگىنە جىلۋلىق سىيلادى. ءبىر حابارلاردا ول بالانى قاسىنا جاقىنداتىپ, ياعني باۋىرىنا جاقىن تارتىپ, ەرەكشە جىلى ءسوزىن ارناعانى ايتىلادى.
ەكىنشىسى – ماسەلەنىڭ سەبەبىن سۇراۋ. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) جىلى سوزبەن نە ءۇشىن قۇرما اعاشىنا تيىسكەنىن ءبىلىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزدى. سوندىقتان ۇل-قىزدارىمىزعا بىردەن جەكىمەي, نە ءۇشىن ونداي قادامعا بارعانىن جىلى سوزبەن بىلگەنىمىز ابزال. سوندا ول ىشتەگى سىرى مەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اعىنان جارىلىپ, اقتارىلا سويلەيتىن بولادى.
ءۇشىنشىسى – بالاعا بالاما جول كورسەتۋ. ءاز پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «جەرگە تۇسكەنىن جەي عوي, بىراق ەندى قۇرمالارعا تاس لاقتىرما, جاراي ما؟» دەدى. قابىرعانى سىزۋ, ءۇي زاتتارىن سىندىرۋ, ت.ب. جايتتار – بالالى ۇيدە بولاتىن جانە كۇندە قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي قۇبىلىس. قابىرعانى سىزباۋ ءۇشىن باسقا نارسەنى بالاما رەتىندە بالاعا ۇسىنعان دۇرىس. ونى سىزۋ-بۇلدىرۋدەن تىيۋ – دامۋىن تەجەۋ دەگەن ءسوز.
ءتورتىنشىسى – بالاعا دۇعا جاساۋ. يگى ۇرپاقتى, قۇلشىلىعى مەن تىرشىلىگى ۇيلەسكەن ۇلگىلى بالانى اللادان تىلەۋ – ءار مۇسىلماننىڭ مىندەتى. ويتكەنى قايىرلى ۇرپاقتى پايعامبارلار دا جاراتۋشىدان سۇراعان. «بالا بەر, بالا بەرسەڭ سانا بەر. سانا بەرمەسەڭ, الا بەر» دەگەن قاناتتى ءسوز قايىرلى ۇرپاقتى تىلەۋدەن تۋعان نيەت. دۇعا – مۇسىلماننىڭ قورعانى. قاسيەتتى حاديس-شاريفتە ايتىلعانداي, ءار پەندەگە نيەت ەتكەن نارسەسى بەرىلەدى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس».
راسىندا, بالا تاربيەسىمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسۋ قاجەت. اپتاسىنا ءبىر ۋاقىتتى ارناۋ – ونىڭ تاربيەسىن جۇيەلى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بالا بولعان سوڭ, بۇزىقتىق جاسايدى, بوساڭسيدى, تەلەديداردان كورگەنىن قايتالايدى. بۇل – بالاعا ءتان تابيعي قۇبىلىس. سوندىقتان وعان ۇدايى كوڭىل بولگەن ابزال. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «بالاعا ءبىر رەت كوڭىل كولىپ, تاربيە بەرۋ – ءبىر ساع ء(بىر ساع – 2120 گرامعا تەڭ) كولەمىندە ساداقا بەرگەننەن دە جاقسى», دەگەن.
حالقىمىز قاشاندا ۇرپاق تاربيەسى مەن ۇلت بولاشاعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. اسىرەسە جاس جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ ەرتە باستان, ءتىپتى جورگەگىندە-اق ۇلكەن ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا قام جاساپ, جول كورسەتە بىلگەن. وسى رەتتە حاكىم ابايدىڭ: «بالانىڭ جاقسى بولماعى ءبىرىنشى – اتا-اناسىنان, ەكىنشى – ۇستازىنان, ءۇشىنشى – قۇربىسىنان», – دەگەنىن ەسكەرسەك, ەركىن ويلى, اسقاق رۋحتى, ءبىلىمدى دە تاربيەلى, باسەكەگە قابىلەتتى, ۇلتجاندى ۇرپاق تاربيەلەۋدە اتالعان ءۇش نەگىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورەمىز. تاربيەلى بالا ەڭ ءبىرىنشى تاربيەلى اتا-انادان شىعادى. كەيدە زامانداستارىمىز «قيىن بالا» دەگەن قايدان شىعادى وسى» دەگەن ساۋال قويىپ جاتادى. ونىڭ جاۋابى جوعارىدا ايتىلعانداي, قاتىگەز بالا قاتىگەز اتا-انادان شىعادى.
ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى رەتىندە مويىندالعان بابامىز, عۇلاما-عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتقا اپات اكەلەدى», دەگەن ءسوزى ءاربىر تالىمگەر مەن ءبىلىم بەرۋشىنىڭ جۇرەگىندە جازىلىپ تۇراتىن ءسوز. مۇنداعى تاربيە دەگەن سوزدەن ۇلكەن-ۇلكەن ۇعىمداردى اڭعارۋعا بولادى. ياعني تاربيە دەگەندە ءبىز ادامگەرشىلىك پەن ادەپتىلىك, ار مەن نامىس, ۇيات پەن وجدان, ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق, توزىمدىلىك پەن سابىرلىلىق سىندى جاقسى قاسيەتتەردى تۇسىنەمىز.
حاديستە «ارقايسىلارىڭ باقتاشىسىڭدار جانە (بارلىقتارىڭ) قولاستىنداعىلارىڭ ءۇشىن جاۋاپتىسىڭدار. ەل بيلەۋشى ءبىر باقتاشى جانە قولاستىنداعىلارى (حالقى) ءۇشىن جاۋاپتى. ەر ادام جانۇياسىنىڭ باقتاشىسى جانە سولار ءۇشىن جاۋاپتى. ايەل ەرىنىڭ شاڭىراعى مەن بالا-شاعاسىنىڭ باقتاشىسى جانە سول ءۇشىن جاۋاپتى. قىزمەتشى دە قوجايىنىنىڭ دۇنيە-مۇلكىنىڭ باقتاشىسى جانە سول ءۇشىن جاۋاپتى. قىسقاسى, ارقايسىلارىڭ باقتاشىسىڭدار جانە قولاستىنداعىلارىڭ ءۇشىن جاۋاپتىسىڭدار» دەلىنگەن.
اللانىڭ ەلشىسى: «بالاعا اكەنىڭ بەرەر ەڭ جاقسى سىيى – تاربيە» دەگەن ەكەن. ەندەشە, ۇرپاعىمىزعا ەڭ جاقسى سىيىمىزدى بەرۋدە تاباندىلىق پەن تۇراقتىلىق تانىتايىق.
ومىرزاق قاجى قازكەن ۇلى,
قاراعاندى وبلىسىنىڭ باس يمامى
