قوعام • 26 قازان، 2020

قاتىگەز بالا قايدان شىعادى؟

43 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىدە بالاسىن ۇرىپ-سوققان، ۇل مەن قىزدىڭ كوز جاسىن كولدەي ەتىپ اكەسىنەن ايىرعان وقيعالار ءجيى جاريالانىپ كەتتى. كورۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جۇرەگىڭ اۋىرادى. بۇل – بالا پسيحولوگياسىنا جاسالعان ۇلكەن سوققى. قانشاما ادام قۇدايدان پەرزەنت سۇراپ، دۇعا ەتۋدە. ال اللانىڭ بەرگەن نىعمەتىنە شۇكىر ەتپەي، ونى قاتىگەزدىكپەن ۇرىپ-سوعۋ، مەنىڭ ويىمشا، شۇكىرى از ادامنىڭ ارەكەتى.

بالاسىن تەپكىلەپ تاربيە بەرگىسى كەلگەن ازاماتتىڭ اراققا سالىنىپ كەتكەنى تۋرالى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا جاتىر. وكىنىشكە قاراي اراق دەگەن ءازازىل قانشاما وتباسىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ، قانشاما ادامنىڭ تاعدىرىنا تەرىس اسەر ەتۋدە...

وسى رەتتە بالانى جازاسىز تار­بيە­لەۋ­دىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) وقيعاسى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. بىردە-ءبىر كىسى باقشاسىندا ءوسىپ تۇرعان قۇرماسىنا تاس لاقتىر­عان بالانى پايعامبارىمىزعا (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) الىپ كەلدى. قۇرما يەسى شاعىمىن ايتىپ، قاباعى قاتۋلى كۇيدە بالانى قالاي جازالاۋ قاجەتتىگىن سۇرايدى.

سوندا اللا ەلشىسى جايدارى جۇز­بەن، ك ۇلىمدەگەن كەيىپتە: «بالاپا­نىم، قۇرما اعاشىنا نەگە تاس لاقتىردىڭ؟» دەپ سۇرايدى. سوندا الگى بالا: «قارنىم قاتتى اشتى. قۇرما جەگىم كەلدى»، دەپ جاۋاپ بەرەدى. جەر بەتىنە مەيىرىمدىلىكتى جايۋ ءۇشىن تۇسىرىلگەن مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) بالاعا: «جەرگە تۇسكەنىن جەي عوي، بىراق ەندى قۇرمالارعا تاس لاقتىرما، جاراي ما؟» دەدى. سودان كەيىن بالانىڭ باسىنان سيپاپ، وعان بىلاي دەپ دۇعا جاسادى: «ۋا، اللا تاعالام! بۇل بالا­نىڭ قارنىن تويدىرا گور!»

ءبىز وسى وقيعادان بىرنەشە ساباق الامىز. ءبىرىنشىسى – جۇمساقتىق. بالا اتا-اناسىنان جىلۋلىق سەزىنبەيىن­شە، ونىڭ بويىندا مەيىرىم-ماحاببات ويانبايدى. قاتەلىگىن بەتىنە باسۋ – ورىنسىز. ءوز قاتەلىگىن ءوزى ءتۇسىنىپ، كوز جەتكىزۋى ءلازىم. بۇرىس باسقان قادامى­نان ساباق العان ول سانالى تۇردە ەندىگارى جات قىلىقتى قايتا­لا­ماۋعا تىرىسادى.

مىنەزى قىرسىق بالانى تاياق­پەن تۇزەيمىن دەۋ – اۋرەشىلىك. كەي­دە با­لاعا قاتتى مىنەز كورسەتكەندە ماسە­­لەنىڭ سەبەبىن ايتپاي، ءتىلىن جۇت­قان ادامداي ءۇنسىز قالادى. ويتكەنى سەبە­بىن ايتسا، تاعى دا ايقايلاپ ۇرسا­تىنىن سەزەدى. ءاز پايعامبار بالاعا «بالاپانىم» دەپ ءتىل قاتۋ ارقىلى ونىڭ جۇرەگىنە جىلۋلىق سىيلادى. ءبىر حابارلاردا ول بالانى قاسىنا جاقىنداتىپ، ياعني باۋىرىنا جاقىن تارتىپ، ەرەكشە جىلى ءسوزىن ارناعانى ايتىلادى.  

ەكىنشىسى – ماسەلەنىڭ سەبەبىن سۇ­راۋ. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سا­لا­ۋاتى مەن سالەمى بولسىن) جىلى سوز­بەن نە ءۇشىن قۇرما اعاشىنا تيىس­كەنىن ءبىلىپ، ماسەلەنىڭ انىق-قانى­عىنا كوز جەتكىزدى. سوندىقتان ۇل-قىز­دارىمىزعا بىردەن جەكىمەي، نە ءۇشىن ونداي قادامعا بارعانىن جىلى سوزبەن بىلگەنىمىز ابزال. سوندا ول ىشتەگى سىرى مەن ماسە­لە­نىڭ ءمانىسىن اعىنان جارىلىپ، اقتا­رىلا سويلەيتىن بولادى.

ءۇشىنشىسى – بالاعا بالاما جول كور­سەتۋ. ءاز پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋا­تى مەن سالەمى بولسىن): «جەر­گە تۇسكەنىن جەي عوي، بىراق ەندى قۇرما­لارعا تاس لاقتىرما، جاراي ما؟» دەدى. قابىرعانى سىزۋ، ءۇي زاتتارىن سىندىرۋ، ت.ب. جايتتار – بالالى ۇيدە بولاتىن جانە كۇندە قايتالانىپ تۇراتىن تابي­عي قۇبىلىس. قابىرعانى سىزباۋ ءۇشىن باسقا نارسەنى بالاما رەتىندە بالاعا ۇسىنعان دۇرىس. ونى سىزۋ-بۇلدىرۋدەن تىيۋ – دامۋىن تەجەۋ دەگەن ءسوز.

ءتورتىنشىسى – بالاعا دۇعا جاساۋ. يگى ۇرپاقتى، قۇلشىلىعى مەن تىرشىلىگى ۇيلەسكەن ۇلگىلى بالانى اللادان تىلەۋ – ءار مۇسىلماننىڭ مىندەتى. ويتكەنى قايىرلى ۇرپاقتى پايعامبارلار دا جاراتۋشىدان سۇراعان. «بالا بەر، بالا بەرسەڭ سانا بەر. سانا بەرمەسەڭ، الا بەر» دەگەن قاناتتى ءسوز قايىرلى ۇرپاقتى تىلەۋدەن تۋعان نيەت. دۇعا – مۇسىلماننىڭ قورعانى. قاسيەتتى حاديس-شاريفتە ايتىلعانداي، ءار پەندەگە نيەت ەتكەن نارسەسى بەرىلەدى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». 

راسىندا، بالا تاربيەسىمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسۋ قاجەت. اپتاسىنا ءبىر ۋاقىتتى ارناۋ – ونىڭ تاربيەسىن جۇ­يەلى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. بالا بولعان سوڭ، بۇزىقتىق جاساي­دى، بوساڭسيدى، تەلەديداردان كور­گەنىن قايتالايدى. بۇل – بالاعا ءتان تابيعي قۇبىلىس. سوندىقتان وعان ۇدايى كوڭىل بولگەن ابزال. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «بالاعا ءبىر رەت كوڭىل كولىپ، تاربيە بەرۋ – ءبىر ساع ء(بىر ساع – 2120 گرامعا تەڭ) كولەمىندە ساداقا بەرگەننەن دە جاقسى»، دەگەن.

حالقىمىز قاشاندا ۇرپاق تار­بيەسى مەن ۇلت بولاشاعىنا ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراعان. اسىرەسە جاس جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ ەرتە باس­تان، ءتىپتى جورگەگىندە-اق ۇلكەن ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا قام جاساپ، جول كورسەتە بىلگەن. وسى رەتتە حاكىم ابايدىڭ: «بالا­نىڭ جاقسى بولماعى ءبىرىنشى – اتا-انا­سىنان، ەكىنشى – ۇستا­زى­نان، ءۇشىنشى – قۇربىسىنان»، – دەگە­نىن ەسكەرسەك، ەركىن ويلى، اس­قاق رۋحتى، ءبىلىمدى دە تاربيەلى، باسە­كەگە قابىلەتتى، ۇلتجاندى ۇرپاق تار­بيە­لەۋدە اتالعان ءۇش نەگىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورەمىز. تاربيەلى بالا ەڭ ءبىرىنشى تاربيەلى اتا-انادان شىعادى. كەيدە زامانداس­تارىمىز «قيىن بالا» دەگەن قايدان شىعادى وسى» دەگەن ساۋال قويىپ جاتادى. ونىڭ جاۋابى جوعارىدا ايتىل­عانداي، قاتىگەز بالا قاتىگەز اتا-انادان شىعادى.  

ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى رەتىندە مويىندالعان بابامىز، عۇلاما-عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس، تاربيە بەرىلۋى كەرەك، تار­بيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادام­زاتتىڭ قاس جاۋى، تاربيەسىز بەرىل­گەن ءبىلىم ادامزاتقا اپات اكەلەدى»، دەگەن ءسوزى ءاربىر تالىمگەر مەن ءبىلىم بەرۋشىنىڭ جۇرەگىندە جازى­لىپ تۇراتىن ءسوز. مۇنداعى تاربيە دەگەن سوزدەن ۇلكەن-ۇلكەن ۇعىمداردى اڭ­عارۋعا بولادى. ياعني تاربيە دەگەن­دە ءبىز ادامگەرشىلىك پەن ادەپتىلىك، ار مەن نامىس، ۇيات پەن وجدان، ىزگىلىك پەن قا­يى­رىمدىلىق، توزىمدىلىك پەن سابىر­لىلىق سىندى جاقسى قاسيەت­تەردى تۇسىنەمىز.

حاديستە «ارقايسىلارىڭ باقتا­شىسىڭ­دار جانە (بارلىقتارىڭ) قولاس­تىن­داعىلارىڭ ءۇشىن جاۋاپتى­سىڭدار. ەل بيلەۋشى ءبىر باقتاشى جانە قولاس­تىنداعىلارى (حالقى) ءۇشىن جاۋاپتى. ەر ادام جانۇياسىنىڭ باقتاشىسى جانە سولار ءۇشىن جاۋاپتى. ايەل ەرى­نىڭ شاڭىراعى مەن بالا-شاعاسىنىڭ باق­تاشىسى جانە سول ءۇشىن جاۋاپتى. قىز­مەتشى دە قوجايىنىنىڭ دۇنيە-مۇل­كىنىڭ باقتاشىسى جانە سول ءۇشىن جاۋاپ­تى. قىسقاسى، ارقاي­­سى­­لارىڭ باقتا­شىسىڭدار جانە قو­لاس­تىن­دا­عىلارىڭ ءۇشىن جاۋاپ­تىسىڭدار» دەلىنگەن.

اللانىڭ ەلشىسى: «بالاعا اكەنىڭ بەرەر ەڭ جاقسى سىيى – تاربيە» دەگەن ەكەن. ەندەشە، ۇرپاعىمىزعا ەڭ جاقسى سىيىمىزدى بەرۋدە تاباندىلىق پەن تۇراقتىلىق تانىتايىق. 

 

ومىرزاق قاجى قازكەن ۇلى،

قاراعاندى وبلىسىنىڭ باس يمامى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار