ۆاكتسينا جاساۋدا ازىرگە وق بويى وزىق تۇرعان Astra Zeneca بريتانيالىق كومپانياسى سىناما جاساعان ەرىكتى قايتىس بولدى. بۇل جاڭالىق كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «ۆيرۋسقا تۇساۋ تابىلار ما؟» دەگەن كۇماندى كۇشەيتە ءتۇستى. ساعات سايىن جاڭارىپ تۇرعان ستاتيستيكا قانداي؟ كارانتين رەجىمىنە ورالعان مەملەكەتتەر كوپ پە؟
شولۋىمىزدى ۆيرۋس العاش تابىلعان قىتايدان باستايىق. John Hopkins اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت دەرەگىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگە دەيىن 91 621 ادام ۆيرۋس جۇقتىرعان. ۆيرۋس وشاعى حۋبەي پروۆينتسياسىندا ءالى كوش باستاپ تۇر. وندا 68 139 ناۋقاس تىركەلگەن. ەۋروپا ۆيرۋس تارالۋى قايتا ورشىگەنىن حابارلاعاندا, قىتاي جاعدايدىڭ تۇراقتى ەكەنىن مالىمدەدى. ساندارعا قاراساق, جاعداي راسىمەن قالىپتى. ۇكىمەت ء«ۇش ت» (traffic, testing, tracing) ستراتەگياسىن ەنگىزگەن. ياعني تەستىدەن ءوتىپ, ونى ءارى قاراي دا باقىلاۋدا ۇستاۋ ماڭىزدى پروتسەسكە اينالعان. ودان بولەك ۆيرۋس ءورشىپ تۇرعان قاڭتار ايىندا حۋبەي پروۆينتسياسىن تولىقتاي جاۋىپ, حالىقتىڭ ەل ىشىندەگى قوزعالىسىن تەجەدى. ۆيرۋستىڭ قايتا ورشىمەۋىن حالىقتىڭ تۇرمىس سالتىمەن بايلانىستىراتىن ساراپشىلار دا جوق ەمەس. ولاردىڭ پايىمىنشا, ەۋروپالىقتار قىتاي حالقىنا قاراعاندا ەرەجە بۇزۋعا كەلگەندە ەركىن-مىس. ال ددۇ مالىمدەمەسىنە قايتا ورالساق, تەدروس گەبرەيەسۋستىڭ سوزىنە قاراعاندا, الداعى بىرنەشە اي بىرقاتار ەل ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولماق. قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن مەملەكەتتە ىندەتكە شالدىعۋدىڭ ەكسپونەنتسيالدى ءوسىمى بايقالۋدا.
ونىڭ سالدارىنان اۋرۋحانالار كۇردەلى جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ددۇ باس ديرەكتورى الەم كوشباسشىلارىن ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ السىرەۋىنە, مەكتەپتەردىڭ جابىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن جەدەل شارالار قابىلداۋعا شاقىردى. تەدروس گەبرەيەسۋس قازىردەن باستاپ ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى قابىلداۋى ءتيىس 5 نەگىزگى قادام ۇسىندى.
«ەڭ الدىمەن, ءار مەملەكەت ءوز ەلىندەگى ىندەت وشاقتارى بويىنشا جاعدايعا ناقتى باعا بەرۋى كەرەك. كوروناۆيرۋستى باقىلاۋعا الۋعا قاۋقارلى ەلدەر ىندەتتىڭ تارالۋىنىڭ تومەن دەڭگەيىن ساقتاۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى كۇش-جىگەردى ەسەلەي ءتۇسۋى كەرەك. ۆيرۋس بويىنشا ەلدىڭ ىشىندە جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرمەڭىزدەر. ەكىنشىدەن, ناۋقاستار سانى ارتىپ جاتقان ەلدەر احۋالدى تىڭعىلىقتى زەردەلەپ, دۇرىس تالداۋ جاساۋى ءتيىس. سايكەسىنشە ۆيرۋسپەن كۇرەس ستراتەگياسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزگەنى ءجون.
ۇشىنشىدەن, ناقتى ءبىر وڭىردە پاندەميا تۋرالى قوعامعا تۇسىنىكتى ءارى شىنايى اقپارات جەتكىزۋ ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدا پاندەميانى جەڭۋ ءۇشىن ءار ازاماتتان تالاپ ەتىلەتىن قادامدار تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس. تورتىنشىدەن, ۇسىنىلعان قاۋىپسىزدىك شارالارى بويىنشا ازاماتتاردىڭ سول ەرەجەلەردى بۇزباۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەلەردى ەنگىزۋ قاجەت. ەگەر ادامدارعا وقشاۋلانۋ, كارانتينگە شىعۋ نەمەسە قىزمەتىن ۋاقىتشا توقتاتۋ تالابى قويىلسا, وندا ۇكىمەت مۇنداي شارادان زارداپ شەككەن وتباسىلارعا, ۇجىمدار مەن كاسىپورىندارعا كومەك كورسەتۋى كەرەك» دەي كەلە, «ۇكىمەتتىك مەكەمەلەر ىندەت جۇقتىرعان ادامدارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتىپ, ۇنەمى قاجەتتى نۇسقاۋلاردى بەرگەنى ابزال», دەپ تۇيىندەدى باس ديرەكتور.
دابىل قاعىپ جاتقان ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – فرانتسيا. ءبىر تاۋلىكتە ەلدە 42 032 ناۋقاس تىركەلدى. وسىلايشا پاندەميا باستالعاننان بەرى ۆيرۋس جۇقتىرعان ادام سانى ءبىر ميلليوننان استى.
فرانتسيا – باتىس ەۋروپادا COVID-19 جۇقتىرعان ناۋقاستار سانى بويىنشا يسپانيادان كەيىنگى ەكىنشى ەل. «فرانتسيا ۇكىمەتى وتكەن اپتادا ەلدىڭ سەگىز قالاسىندا كومەندانتتىق ساعات ەنگىزدى. ودان كەيىن كومەندانتتىق ساعات تاعى 38 ايماق پەن فرانتسيالىق پولينەزيادا دا جاريالاندى. ەلدە كەشكى ساعات 9-دان تاڭعى ساعات 6-عا دەيىن جالعاساتىن كومەندانتتىق ساعات جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماقساتىنداعى وزگە دە شارالار «التى اپتادان كەم ەمەس ۋاقىتقا» سوزىلادى», دەگەن مالىمدەمە جاسادى پرەزيدەنت ەممانۋەل ماكرون.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, يسپانيا ميلليوننان استام ناۋقاس تىركەگەن العاشقى ەۋروپالىق مەملەكەت بولىپ وتىر. وسىلايشا ول اقش, ءۇندىستان, برازيليا, رەسەي مەن ارگەنتينادان كەيىنگى ناۋقاس سانى كوپ التىنشى مەملەكەت رەتىندە تىركەلدى. ماسەلەن, اۋرۋحاناداعى ءار 100 توسەكتىك ورىنعا 178 ناۋقاستان كەلىپ وتىر. ۇكىمەت كارانتين شارالارىن كۇشەيتىپ, شامامەن 7,6 ملن تۇرعىندى قوعامدىق ومىردەن شەكتەۋ شەشىمىن شىعاردى.
يتاليا دا انتيرەكورد جاڭارتقان ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل قاتاردا ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيا دا بار. شىعىس ەۋروپادا دا جاعداي ۋشىققان. چەحيا مەن پولشا ۇكىمەتى ناۋقاستار سانى ارتىپ, اۋرۋحانالار جۇمىسى كۇشەيە تۇسكەنىن حابارلادى.
گرەنلانديادا ەكى كۇن بۇرىن ءبىر عانا ناۋقاس تىركەلدى. وسىلايشا ەلدەگى بارلىق ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامنىڭ سانى 17-گە جەتتى. ال ءۇندىستاندا سەنبى كۇنى 53 370 ناۋقاس تىركەلىپ, جالپى ستاتيستيكا 7,86 ملن-عا تولىقتى. دەگەنمەن ۇكىمەت ەلگە كىرىپ-شىعۋعا رۇقسات بەردى. الايدا تۋريستەرگە شەكارا جابىق. «ۆيزالىق شەكتەۋلەردى جەڭىلدەتۋگە كىرىستىك. تۋريستىك ەمەس ساپارلاردىڭ بارلىعىنا رۇقسات بەرىلدى. جاعداي جاقسارسا, تۋريستەردى دە قابىلدايمىز», دەلىنگەن ۇكىمەت حابارلاماسىندا. دەگەنمەن ۇندىستانداعى جاعداي باسقالارىن الاڭداتپاي قويمادى. ەلدە جاعدايدىڭ ۋشىققانى سونشالىق, قوناقۇيلەر دە اۋرۋحانالارعا اينالعان. ەلدەگى كەدەي اۋدانداردا جاعداي ءتىپتى اۋىر. وكپەنىڭ جاساندى جەلدەتكىشى, ءدارى-دارمەكتىڭ جەتىسپەۋى تۋرالى حابارلار كوپ.
رەسەيدە سەنبى كۇنى 16 521 ناۋقاس تىركەلدى. رەسمي ستاتيستيكا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنىڭ كۇن ساناپ ارتىپ جاتقانىن كورسەتتى. ەلدە بارلىعى 1,5 ميلليون ۆيرۋس جۇقتىرۋ وقيعاسى انىقتالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كەلەسى جىلدىڭ اقپان-ناۋرىزىنا قاراي ەپيدەميالىق جاعداي تۇزەلەدى دەگەن بولجام ايتىپ وتىر. دەگەنمەن ەلدە قاتاڭ كارانتين جاريالانعان جوق. رەسەيلىك ۆاكتسينادان دا ازىرگە جاقسى حابار جوق.
اقش حالقى ۆيرۋسقا قاراعاندا ەلدەگى ماڭىزدى ساياسي شارا – پرەزيدەنت سايلاۋىنا الاڭداۋلى. ەلدە 8,58 ملن ادامنىڭ ىندەت شىرماۋىنا تۇسكەنى سايلاۋدى كەيىنگە شەگەرۋگە سەبەپ بولا المادى. سەنبى كۇنى 85 085 ادامنىڭ ۆيرۋس جۇقتىرعانى ءمالىم بولدى. اقش-تىڭ باس حيرۋرگى دجەروم ادامس اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ جاتقاندار سانى ارتقانىن, دەگەنمەن ءولىم سانى ءبىراز ازايعانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى اپتادا جارتى ميلليون ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان. بۇگىنگى كۇنى 40 مىڭنان استام ادام اۋرۋحانادا ەم الىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ باتىسى ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ايماق رەتىندە تانىلىپ وتىر. سولتۇستىك داكوتا, مونتانا, ۆيسكونسوندا ناۋقاستار كوپ تىركەلگەن. ال پرەزيدەنت سايلاۋى ناۋقانىنىڭ ورتالىعى – وگايودا ءۇش كۇن قاتارىنان رەكوردتىق كورسەتكىش تىركەلگەن. يللينويس, ينديانا شتاتتارىندا دا ەپيدەميالىق احۋال ناشار. ءبىر ەسكەرەتىن جايت, پاندەميا تاقىرىبى پرەزيدەنتكە ۇمىتكەرلەردىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنان دا ورىن العان. ماسەلەن, دجو بايدەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتسە, ۆيرۋستى تەكسەرۋدى جالپىۇلتتىق جوسپارعا ەنگىزەتىنىن حابارلادى. سونىمەن قاتار ساقتىق شارالارى دا مىندەتتى نارسەگە اينالاتىنىن جەتكىزدى.
ۆيرۋس ءورشىپ تۇرعان تاعى ءبىر ەل برازيليادا شامامەن 5,36 ملن ادام ۆيرۋس جۇقتىرعان. كارانتين شارالارى كۇشەيتىلسە دە, ىندەتتى توقتاتۋ مۇمكىن بولماي تۇر. اstra Zeneca اعىلشىن-شۆەد فارماتسەۆتيكالىق كونتسەرنى دايىنداعان ۆاكتسينا سىناماسىنا قاتىسقان برازيليالىق ەرىكتى قايتىس بولعانى حابارلاندى. ايتسە دە ۆاكتسينا دايىنداۋ جالعاسا بەرمەك. برازيليا ۇكىمەتى بۇل شەشىمدى تاۋەلسىز ساراپشىلارمەن كەڭەسىپ قابىلداعان. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى ءمان-جايدى انىقتايتىنىن مالىمدەدى.
وتكەن سەنبى كۇنى الەم بويىنشا تاعى 445 419 ادامنان كوروناۆيرۋس انىقتالدى. سونىمەن شامامەن 42,5 ملن ادام ۆيرۋس جۇقتىرعان. 1 147 192 ادام ۆيرۋستان قايتىس بولدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سەنسەك, ىندەت كەلەر جىلدىڭ ناۋرىزىنا قاراي توقتاماق. كەيبىرى ۆاكتسينا دايىن بولماي, ۆيرۋسقا توقتاۋ تابۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. فارماتسەۆتيكا الەمى دە ازىرگە ءۇنسىز. ددۇ دا, مەملەكەتتەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى دا ناقتى بولجام جاساي الماي وتىر. سوندىقتان ساقتانۋدان باسقا امال جوق.
