تاريح • 23 قازان، 2020

جازىقسىز جاپا شەككەن قوس ازامات

190 رەت كورسەتىلدى

ميلليونداعان جازىقسىز جان­داردىڭ ءومىرىن قيىپ، تاعدىرىن تالكەككە سالعان ستاليندىك سايا­سي رەپرەسسيا، حالىق جادىندا جا­زىلماس جارا بولىپ قالدى. وسىن­داي تاريحتىڭ قاسىرەتتى جىلدارى جايلى ارحيۆ قۇجاتتارى، مۋزەي جادىگەرلەرى ەستەلىك ايتادى.

ەلىمىز ەتەك-جەڭىن جيىپ، ەگەمەن­دىگىن العان سوڭ جەر-جەرلەردە جا­زىقسىز جازالانعانداردى ەسكە الا­­تىن جانە تاعزىم ەتەتىن مەمو­ريال­دىق ەسكەرتكىشتەر، مۋزەيلەر اشىلدى. «ازا تۇتۋ» كىتاپتارى جا­رىق كورىپ، وقىرمانعا جول تارتتى. بۇگىنگى ۇرپاققا تاريحتىڭ قاسىرەتتى جىلدارىن كورسەتۋ ءۇشىن جىل سا­يىن وسكەمەندەگى «ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» مۋزەيىندە اشىق ەسىك كۇنى ۇيىم­­داستىرىلادى. وندا رەپرەسسيا، دەپورتاتسيا قۇرباندارىنىڭ ۇر­پاقتارى، ستۋدەنت جاستارى جانە مەك­تەپ وقۋشىلارىنىڭ قاتى­سۋى­مەن، ەسكە الۋ ءىس-شارالارى ءوتىپ تۇ­رادى.

عاسىردان استام تاريحى بار شى­عىس قازاقستان وبلىستىق تا­ري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى «حح عاسىردىڭ 30-50 جىل­دارىنداعى ساياسي رەپرەسسيا» تاقى­رىبىمەن 1960-1970 جىلداردان باستاپ اينالىسا باستادى. ال 1980-1990 جىلداردىڭ باسىندا بەلسەندى تۇردە رەپرەسسيا، دەپورتاتسيا تاقىرىبىنا ماتەريالدار جيناقتالدى.

1920-1940 جىلدارداعى قاسى­رەتتى باستان كەشكەن حالىق قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى، قىزىل قىر­­عىن­نىڭ قۇربانى بولدى. وكى­نىش­­كە قاراي، وتباسىلىق ارحيۆتەر­دە اقتال­عاندارى تۋرالى ءبىر جاپى­راق قاعاز عانا قالعان. مۋزەي قىز­مەت­كەر­لەرى ءبىر ءتىلىم قاعاز نەگى­زىن­دە رەپ­رەسسياعا ۇشىراعان جان­دار­دىڭ ۇرپاقتارىنان ەستە قالعان ەستە­لىكتەرىن، قولدا بار ماتەريال­دا­رىن الىپ قالۋعا تىرىسادى. كەي­بىرە­ۋىنىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى قول­دا­رىن­داعى قۇندى قۇجاتتارىن، فو­تو­­لارىن وزدەرى اكەلىپ، تابىستاپ جاتادى.

سولاردىڭ ءبىرى تارباعاتاي اۋدا­­نىنىڭ، وسكەمەن قالاسىنىڭ قۇر­­مەتتى ازاماتى امانگەلدى قاجى­باەۆ اتاسى دايىربەك يسپاەۆ جانە اكەسى قاجىباي دايىربەكوۆ تۋرالى ماتەريالداردى مۋزەي قورىنا وتكىزدى.

اكەسى قاجىباي دايىربەكوۆ 1909 جىلى شىعىس قازاقستان وب­لىسىنىڭ تارباعاتاي اۋدانى، گولو­ششەكين اۋىلدىق كەڭەسىندە دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. كەيىن «بايدىڭ با­لاسى، قىزمەت بابىن  اسىرا پايدالاندى، كولحوزشىلار اراسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسي­حات جۇمىسىن جۇرگىزدى، كولحوز شا­رۋا­شىلىعىنا زيان كەلتىردى» دەپ تا­نى­لىپ، ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوز­عالىپ، جازاعا تارتىلعان.

1997 جىلى 9 شىلدەدە شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتى بەرگەن انىقتامادا قاجىباي دايىربە­كوۆ 1937 جىلى 13 قاراشادا شى­عىس قازاقستاننىڭ نكۆد «ۇشتى­گىنىڭ» قاۋلىسى بويىنشا 10 جىلعا سوتتالىپ، جازاسىن ەڭبەكپەن وتەۋ لاگەرىنە جىبەرىلگەنى تۋرالى جازىلعان. سوتتالعانعا دەيىن تار­باعاتاي اۋدانى گولوششەكين اۋىل­دىق كەڭەستە حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى.

امانگەلدى قاجىباەۆ اكەسى تۋرالى ەستەلىكتەرىندە: «ول كىسى ومىرىندە ءبىر قاتتى ءسوز ايتپاعان، ۇكىمەتكە، پار­تياعا دا وكپە بىلدىرمەگەن، دوستارى كوپ، زامانداستارىنىڭ، تۋىستاردىڭ اراسىندا ابىرويلى، بەدەلدى بولعان ەدى»، دەپ جازادى.

ال اتاسى دايىربەك يسپاەۆ 1868 جىلى تارباعاتاي اۋدانى قى­زىل تۋ اۋىلدىق كەڭەسىندە تۋىپ­تى. ساۋاتتى، اۋقاتتى وتباسى­نان شىققان ول ەر جەتكەن سوڭ تار­با­عاتاي اۋدانىنىڭ ساربۇلاق كول­حوزىندا مالشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. الايدا ساربۇلاق كولحوزى ۇجىمىنىڭ اراسىندا «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى زيان كەلتىرەتىن ماق­ساتتا ۇگىت جۇرگىزدى» دەگەن 58-باپ­تىڭ 10-تارماعى بويىنشا ايىپ تا­عىلادى. 1941 جىلدىڭ 17 تا­مى­زىندا تارباعاتاي اۋداندىق  نكۆد شەشىمىمەن جاۋاپقا تارتىل­دى. اراعا ءبىر جىل سالىپ، 1942 جىلى 21 مامىردا دايىربەك يس­پاەۆتىڭ وسكەمەن تۇرمەسىندە قاي­تىس بولۋىنا بايلانىستى ءىس توق­تاتىلادى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كو­ميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ بەرگەن انىق­تاماسىندا كورسەتىلگەن.

1

ال قايتىس بولۋ اكتىسىندە «جۇرەك قان تامىرلارى سوعۋىنىڭ السىرەۋى سالدارىنان» دەپ جازىلعان ەكەن. كەيىن تۋىستارى ماسكەۋگە دەيىن حات جازىپ، دايىربەك يسپاەۆ اقتالعان.

– ءىس توقتاتىلىپ، اقتالعانى ­تۋرالى وبلىستىق سوتتىڭ 1960 جىلى 6 ساۋىردەگى قۇجاتىن كورگەندە، ەرەك­شە تولقىنىستا بولدىم، – دەپ ەسكە الادى امانگەلدى قاجىباەۆ.

ول ءومىر بويى اكەسى مەن اتاسىن اقتاۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن ەكەن. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن تۋعاندارى جايلى اقپارات الۋ ماقساتىندا تالاي قۇزىرلى ورگانداردىڭ تا­بالدىرىعىن توزدىرعان. تەك 2017 جىلى عانا اكەسى مەن اتاسى تۋرالى رەسمي قۇجاتتاردى قولىنا العان. كوپ جىلعى ىزدەنىستەن سوڭ ساياسي قۋ­عىنعا ۇشىراعان تۋعاندارىنىڭ «اقتالدى» دەگەن تىلدەي انىقتاماسى ۇرپاقتارى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەدى.

مىنە، ءبىر وتباسىنىڭ ەكى بىردەي ادامى «حالىق جاۋى»  اتانىپ، زۇلمات جىلداردىڭ قۇربانى بول­عان ەكەن. امانگەلدى قاجىباەۆ قان­داي قىزمەتتە بولسىن، اكەسىنىڭ «حا­لىق جاۋى» دەگەن باپپەن سوت­تالعانىن ەش جاسىرماعان. اكەسى قا­جىباي دايىربەكوۆ جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن، كوپ جىلدار التاي قورعاسىن قۇرىلىس كا­سىپ، ورنىندا جۇمىس ىستەپتى. 1967 جى­لى مۇگەدەكتىگىنە بايلانىس­تى زەينەتكەرلىككە شىعىپ، 1973 جى­لى قايتىس بولعان. ستاليندىك سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى ءبىر وتباسىنىڭ قىسقاشا تاريحى ارقىلى مىڭداعان ادامنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى تاعدىرلاردى  بىلەمىز.

بۇل دەگەنىمىز، وتكەن تاريحى­مىز­دىڭ قارالى بەتتەرىن ەستە ساقتاۋ،  جازىقسىز جاپا شەككەندەردى ءاردا­يىم ەسكە الىپ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى.

 

فاريدا بەگىمحانوۆا،

«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 09:35

كوروناۆيرۋستان 9 ادام قايتىس بولدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

الماتى وبلىسى «قىزىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:15

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:07

ساراننىڭ ۇزىن ساكىسى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

كوبەلەكتەر كورمەسى

ونەر • بۇگىن، 09:04

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:59

ءجاۋدىر انا

تانىم • بۇگىن، 08:56

فيزيكالىق ۋران قورىنا قاتىسادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:46

543 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:44

باسقا باسىلىمدارعا شولۋ

الەم • بۇگىن، 08:41

ءۇش جىلدىق بيۋدجەت ماقۇلداندى

ساياسات • بۇگىن، 08:25

ۇلكەن قالادا اداسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 01:10

«قاراگوز» جاسىرعان شىندىق

ونەر • بۇگىن، 00:49

اقىل الىبى

رۋحانيات • كەشە

شىعىستانۋدىڭ بيىك شىنارى

ايەل الەمى • كەشە

بەيقامدىق بەلەڭ الىپ تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار