تاريح • 23 قازان، 2020

حاتتار سويلەگەندە...

21 رەت كورسەتىلدى

بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى، ەل ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان تۇركىستاندىق ازامات نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ عۇمىرى عيبراتتى ءھام قايشىلىقتى. ونىڭ ءومىرى دە، قىزمەتتىك جولى دا ناعىز «تار جول، تايعاق كەشۋ» كەزىنە تۇس كەلدى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

«مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن، سونشا جىل ەل باس­قا­رىپ وتىرىپ، بىرەۋگە ناقاقتان جالا جاۋىپ، قياناتقا بارعان ەمەسپىن، بىرەۋدەن ءبىر سوم پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىن­شىدەن، 1937-1938 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا، ءبىر قاعازعا قول قوي­عان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىن­شىدەن، ادامداردى اتاعا، رۋعا، جۇزگە بولگەن ەمەسپىن». مەم­­لەكەت قايراتكەرىنىڭ اعىنان جا­رىلىپ ايتقان سوزدەرىن بۇگىنگى ۇر­پاق ۇلگى الارلىق ۇستانىم دەر ەدىك. قايراتكەر ن.حرۋششەۆتىڭ قۋ­عى­نىنىڭ سالدارىنان 58 جاسىن­دا زەينەتكە شىعىپ كەتىپ، ءومى­رىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن ماسكەۋدە تۇر­دى. جا­سىنىڭ ۇلعايعانىنا قا­­راماي عىلىممەن اينالىسىپ، سوزدىك جا­ساپ، (4 تومدىق) جال­عىز ءوزى ءبىر عى­لىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ جۇ­مىسىن اتقار­عانى، سوڭىنا ىرگەلى مۇرا قال­دىر­عانى بولەك اڭگىمە.

بۇگىنگى ايتپاعىمىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعى حاقىندا. ۇرپاق بولعاندا تۇركىستاندا كىندىك قانى تامعان، ءتول پەرزەنتتەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋراسىندا. بۇل بايلانىس وزگەشەرەك. بىلۋىمىزشە، ماسكەۋدەگى قايراتكەر ن.وڭداسىنوۆ پەن ەلدەگى قالامگەر م.دۇيسەنبەكوۆتىڭ اراسىندا اتالى-بالالى جاقسى قارىم-قاتىناس بولعان كورىنەدى. وعان قولىمىزداعى ءماتىنىن وزدەرىڭىزبەن بولىسكەلى وتىرعان مىنا حاتتار دالەل.

تۇركىستاندىق اقىن، تانىمال ساتيريك، جۋرناليست مۇراتبەك دۇيسەنبەكوۆ تە تۋعان توپىراعىنا ادال پەرزەنت ەدى. ەگەر جەر باسىپ جۇرگەن بولسا بيىل 60-قا تولاتىن ەدى. جاسىنداي جارق ەتىپ وتە شىق­قان (نەبارى 34 جاسىندا) قىسقا عۇ­مىرىندا ونىڭ تىندىرعان ءىسى از ەمەس. ەڭ باستىسى ول تۋعان جەرىن، تۇر­­كىستانىن ۇلكەن جۇرەكپەن ءسۇيدى.

«كۇننەن كۇنگە مارتەبەڭ

كەلەدى ارتىپ، تۇركىستان،

بارلىق جەردەن ءوزىڭدى

كورەم ارتىق، تۇركىستان»

– دەپ، جىرلاعان قالامگەر مەن قايراتكەردى تابىستىرعان وسى تۋ­عان جەرگە دەگەن ىڭكار سەزىم بولسا كەرەك. كازگۋ-ءدى بىتىرگەن سوڭ ال­ماتىدا قالىپ «قازاق ادەبيەتى»، «جاڭا فيلم» باسىلىمدارىندا بىرەر جىل جۇمىس ىستەگەن م.دۇي­سەنبەكوۆ 1983 جىلى تۋعان جەرگە ورالدى. تۇركىستانداعى «ازى­رەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تا­ريحي-ما­دەني قورىق-مۋزەيىنە عى­لىمي قىز­مەتكەر بولىپ ورنالاس­تى. مۋ­زەيدە ىستەگەن 3-4 جىلدا ول «لە­نينشىل جاس» گازەتىنىڭ تۇراقتى اۆتورى بولدى. گازەتتىڭ «كۇمبەز» ارحەولوگيالىق كلۋبى ايدارىندا ماقالالارى ءجيى جاريالاناتىن. سول جىلدارى ەرميتاج، لۋۆر اس­­قان تايقازان، شىراعدان سىندى جادىگەرلىكتەردىڭ وتانىنا ورا­لۋى­نا اتسالىستى. مۇراتبەكتىڭ ءو.جانى­بەكوۆكە، ش.ايتماتوۆقا، م.شاحانوۆقا جازعان حاتتارى بار. سولاردىڭ ءبىرى ن.وڭداسىنوۆقا جول­داعان مىنا حاتتا ءبىرشاما سىر جاتقانداي.

«تۇركىستاننان سالەم!

سالەماتسىز با، نۇرتاس اتا؟! حال-احۋالىڭىز جاقسى ما؟ ءۇي ءىشى امان-ەسەن بە؟تۆورچەستۆو بارىسى مەن تابىسى ويداعىداي بولار.

اتا! حاتىڭىزدى العانمىن. كوپ-كوپ راحمەت! ال، ەندى بۇل حات­تىڭ ءسال-ءپال رەسميلىگى بار. وت­كەندەگى حاتتارىمدا مەن سىز­گە 1990 جىلى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق يۋبيلەيى بولادى دەپ ايتىپ ەدىم عوي. جاقىندا مەن تۇر­كىستان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرە­تارى نۇريدين بالقياەۆ جول­داس­تىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. حات­تى سول كىسىنىڭ تاپسىرماسى­مەن جازىپ وتىرمىن. ول كىسى، ياعني ءبىرىنشى حاتشى تاياۋدا قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ سەكرەتارى ز.كامالي­دي­نوۆ جولداستا بولىپتى. ونى­مەن بىرگە بىرنەشە جاۋاپتى قىز­مەتتە ىستەيتىن ادامدار دا بولعان ەكەن. ولار قازاق سسر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ تاريح، ەتنو­گرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى ر.سۇلەيمەنوۆتىڭ بەر­­گەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارى ناتيجەسىندە ايعاق­تال­عانىنا سەنە وتىرىپ، سوندىقتان 1990 جىل تۇركىستانعا 1500 جىل تولادى دەگەن ءسوز ناقتى عى­لى­مي، ءارى دالەلدى تۇجىرىم ەمەس دەپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بال­كىم، تۇركىستانعا 1500 جىلدان دا كوپ بولۋ مۇمكىن دەگەن ەكەن. سون­دىقتان قالالىق پارتيا كو­مي­تەتى مەن قالالىق سوۆەت اتقارۋ كوميتەتى جەرلەس، ءارى...» (حاتتىڭ ەكىنشى نۇسقاسى جاسالعان بولۋى كەرەك، بۇل نۇسقا اياقتالماي قالىپ قويعان).

 

«مۇراتبەك شىراق!

حاتىڭدى، سالەمدەمەڭدى الدىق. مەنىڭ اتىما ايتىلعان جىلى سوزدەرىڭ ءۇشىن راحمەت! حاتىڭدى بىرنەشە رەت وقىپ شىقتىم. قازىر كوز ناشارلاعان عوي. قانشا تىرىسسام دا قولتاڭباڭدى تاني المادىم. وعان كەشىرىم سۇرايمىن. قورىتا كەلگەندە، مەنىڭ ۇققانىم – جارامدى ءبىلىمىڭ، ونەر تابۋعا قابىلەتىڭ بار ەكەن، وعان قۋاندىم.

قازىرگى زامان – عىلىم زامانى، ونى جاقسى بىلەسىڭ. ادام دۇنيەگە ەكى رەت كەلمەيدى. مەنىڭ ساعان بەرەتىن باتام، ءوزىڭدى قىزىقتىراتىن، جىگەر قوساتىن ناقتىلى ءبىر تاقىرىپقا ديسسەرتاتسيا قورعاپ ال، بالام. ءۇي ىشىنە، اعايىن-تۋىستارعا بىزدەردەن جالىندى سالەم!

تىلەكتەس اتاڭ ن.وڭداسىنوۆ. موسكۆا، 16.09.86.

مۇراتجان!

سەن حاتتارىڭدا ءبىراز يگى­لىكتى ماسەلەلەر جونىندە اڭگىمە قوزعاپسىڭ. ءبارى دە ورىندى.

  1. سەنىڭ الدىڭداعى حاتىڭنان تۇر­كىستاننىڭ 1500 جىلدىعى تۋ­رالى حابارلانىپ، قۋانىپ قالىپ ەدىم، وكىنىشكە ساي، ول دەرەك ءالى قامداۋ بولىپ شىقتى. مەن بۇل ماسەلەمەن شۇعىلدانباعان ەدىم. ەندى كەش، ونى زەرتتەۋگە كوز جەتپەيدى. بۇل – مىندەت وزدەرىڭدەي جاس ۇرپاقتىڭ ۇلەسىنە قالىپ وتىر. ەرىنبەي ىزدەنىڭدەر، تاباسىڭدار.
  2. احمەت ءياساۋيدىڭ مۋزەيى حا­قىندا قانداي شەشىلمەي جاتقان كۇر­دەلى ماسەلەلەر بار. ەگەر كەرەك دەپ تاپساڭدار، ونى دالەلدەپ بايانداما حات رەتىندە جازىپ جىبەرىڭدەر. الماتىعا بارعاندا باسشىلارعا بايانداۋ مىندەتىن موينىما الامىن.
  3. جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ قولدا بارىن ءوزىم تۇركىستانعا الىپ بارىپ، مۋزەيگە تاپسىرامىن.

ك ۇلىپ-ويناپ جولىققانشا.

ن.وڭداسىنوۆ. موسكۆا، 15.12.86.»

 

 

اتىرگۇل ءتاشىم،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

ۇقساس جاڭالىقتار