كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
«مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن, سونشا جىل ەل باسقارىپ وتىرىپ, بىرەۋگە ناقاقتان جالا جاۋىپ, قياناتقا بارعان ەمەسپىن, بىرەۋدەن ءبىر سوم پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, 1937-1938 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا, ءبىر قاعازعا قول قويعان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا, جۇزگە بولگەن ەمەسپىن». مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ اعىنان جارىلىپ ايتقان سوزدەرىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇلگى الارلىق ۇستانىم دەر ەدىك. قايراتكەر ن.حرۋششەۆتىڭ قۋعىنىنىڭ سالدارىنان 58 جاسىندا زەينەتكە شىعىپ كەتىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ماسكەۋدە تۇردى. جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماي عىلىممەن اينالىسىپ, سوزدىك جاساپ, (4 تومدىق) جالعىز ءوزى ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن اتقارعانى, سوڭىنا ىرگەلى مۇرا قالدىرعانى بولەك اڭگىمە.
بۇگىنگى ايتپاعىمىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعى حاقىندا. ۇرپاق بولعاندا تۇركىستاندا كىندىك قانى تامعان, ءتول پەرزەنتتەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋراسىندا. بۇل بايلانىس وزگەشەرەك. بىلۋىمىزشە, ماسكەۋدەگى قايراتكەر ن.وڭداسىنوۆ پەن ەلدەگى قالامگەر م.دۇيسەنبەكوۆتىڭ اراسىندا اتالى-بالالى جاقسى قارىم-قاتىناس بولعان كورىنەدى. وعان قولىمىزداعى ءماتىنىن وزدەرىڭىزبەن بولىسكەلى وتىرعان مىنا حاتتار دالەل.
تۇركىستاندىق اقىن, تانىمال ساتيريك, جۋرناليست مۇراتبەك دۇيسەنبەكوۆ تە تۋعان توپىراعىنا ادال پەرزەنت ەدى. ەگەر جەر باسىپ جۇرگەن بولسا بيىل 60-قا تولاتىن ەدى. جاسىنداي جارق ەتىپ وتە شىققان (نەبارى 34 جاسىندا) قىسقا عۇمىرىندا ونىڭ تىندىرعان ءىسى از ەمەس. ەڭ باستىسى ول تۋعان جەرىن, تۇركىستانىن ۇلكەن جۇرەكپەن ءسۇيدى.
«كۇننەن كۇنگە مارتەبەڭ
كەلەدى ارتىپ, تۇركىستان,
بارلىق جەردەن ءوزىڭدى
كورەم ارتىق, تۇركىستان»
– دەپ, جىرلاعان قالامگەر مەن قايراتكەردى تابىستىرعان وسى تۋعان جەرگە دەگەن ىڭكار سەزىم بولسا كەرەك. كازگۋ-ءدى بىتىرگەن سوڭ الماتىدا قالىپ «قازاق ادەبيەتى», «جاڭا فيلم» باسىلىمدارىندا بىرەر جىل جۇمىس ىستەگەن م.دۇيسەنبەكوۆ 1983 جىلى تۋعان جەرگە ورالدى. تۇركىستانداعى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى. مۋزەيدە ىستەگەن 3-4 جىلدا ول «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ تۇراقتى اۆتورى بولدى. گازەتتىڭ «كۇمبەز» ارحەولوگيالىق كلۋبى ايدارىندا ماقالالارى ءجيى جاريالاناتىن. سول جىلدارى ەرميتاج, لۋۆر اسقان تايقازان, شىراعدان سىندى جادىگەرلىكتەردىڭ وتانىنا ورالۋىنا اتسالىستى. مۇراتبەكتىڭ ءو.جانىبەكوۆكە, ش.ايتماتوۆقا, م.شاحانوۆقا جازعان حاتتارى بار. سولاردىڭ ءبىرى ن.وڭداسىنوۆقا جولداعان مىنا حاتتا ءبىرشاما سىر جاتقانداي.
«تۇركىستاننان سالەم!
سالەماتسىز با, نۇرتاس اتا؟! حال-احۋالىڭىز جاقسى ما؟ ءۇي ءىشى امان-ەسەن بە؟تۆورچەستۆو بارىسى مەن تابىسى ويداعىداي بولار.
اتا! حاتىڭىزدى العانمىن. كوپ-كوپ راحمەت! ال, ەندى بۇل حاتتىڭ ءسال-ءپال رەسميلىگى بار. وتكەندەگى حاتتارىمدا مەن سىزگە 1990 جىلى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق يۋبيلەيى بولادى دەپ ايتىپ ەدىم عوي. جاقىندا مەن تۇركىستان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى نۇريدين بالقياەۆ جولداستىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. حاتتى سول كىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جازىپ وتىرمىن. ول كىسى, ياعني ءبىرىنشى حاتشى تاياۋدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى ز.كاماليدينوۆ جولداستا بولىپتى. ونىمەن بىرگە بىرنەشە جاۋاپتى قىزمەتتە ىستەيتىن ادامدار دا بولعان ەكەن. ولار قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ر.سۇلەيمەنوۆتىڭ بەرگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە ايعاقتالعانىنا سەنە وتىرىپ, سوندىقتان 1990 جىل تۇركىستانعا 1500 جىل تولادى دەگەن ءسوز ناقتى عىلىمي, ءارى دالەلدى تۇجىرىم ەمەس دەپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بالكىم, تۇركىستانعا 1500 جىلدان دا كوپ بولۋ مۇمكىن دەگەن ەكەن. سوندىقتان قالالىق پارتيا كوميتەتى مەن قالالىق سوۆەت اتقارۋ كوميتەتى جەرلەس, ءارى...» (حاتتىڭ ەكىنشى نۇسقاسى جاسالعان بولۋى كەرەك, بۇل نۇسقا اياقتالماي قالىپ قويعان).
«مۇراتبەك شىراق!
حاتىڭدى, سالەمدەمەڭدى الدىق. مەنىڭ اتىما ايتىلعان جىلى سوزدەرىڭ ءۇشىن راحمەت! حاتىڭدى بىرنەشە رەت وقىپ شىقتىم. قازىر كوز ناشارلاعان عوي. قانشا تىرىسسام دا قولتاڭباڭدى تاني المادىم. وعان كەشىرىم سۇرايمىن. قورىتا كەلگەندە, مەنىڭ ۇققانىم – جارامدى ءبىلىمىڭ, ونەر تابۋعا قابىلەتىڭ بار ەكەن, وعان قۋاندىم.
قازىرگى زامان – عىلىم زامانى, ونى جاقسى بىلەسىڭ. ادام دۇنيەگە ەكى رەت كەلمەيدى. مەنىڭ ساعان بەرەتىن باتام, ءوزىڭدى قىزىقتىراتىن, جىگەر قوساتىن ناقتىلى ءبىر تاقىرىپقا ديسسەرتاتسيا قورعاپ ال, بالام. ءۇي ىشىنە, اعايىن-تۋىستارعا بىزدەردەن جالىندى سالەم!
تىلەكتەس اتاڭ ن.وڭداسىنوۆ. موسكۆا, 16.09.86.
مۇراتجان!
سەن حاتتارىڭدا ءبىراز يگىلىكتى ماسەلەلەر جونىندە اڭگىمە قوزعاپسىڭ. ءبارى دە ورىندى.
- سەنىڭ الدىڭداعى حاتىڭنان تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى تۋرالى حابارلانىپ, قۋانىپ قالىپ ەدىم, وكىنىشكە ساي, ول دەرەك ءالى قامداۋ بولىپ شىقتى. مەن بۇل ماسەلەمەن شۇعىلدانباعان ەدىم. ەندى كەش, ونى زەرتتەۋگە كوز جەتپەيدى. بۇل – مىندەت وزدەرىڭدەي جاس ۇرپاقتىڭ ۇلەسىنە قالىپ وتىر. ەرىنبەي ىزدەنىڭدەر, تاباسىڭدار.
- احمەت ءياساۋيدىڭ مۋزەيى حاقىندا قانداي شەشىلمەي جاتقان كۇردەلى ماسەلەلەر بار. ەگەر كەرەك دەپ تاپساڭدار, ونى دالەلدەپ بايانداما حات رەتىندە جازىپ جىبەرىڭدەر. الماتىعا بارعاندا باسشىلارعا بايانداۋ مىندەتىن موينىما الامىن.
- جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ قولدا بارىن ءوزىم تۇركىستانعا الىپ بارىپ, مۋزەيگە تاپسىرامىن.
ك ۇلىپ-ويناپ جولىققانشا.
ن.وڭداسىنوۆ. موسكۆا, 15.12.86.»
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست
