قار قۇرساۋىنداعى التاي

“سۋ – تىرشىلىك كوزى” دەگەن ەكەن اتامىز قازاق. نەسىن ايتاسىز, بيىل كەندى التاي سۋعا قارىق بولاتىن ءتۇرى بار. ءۇش-ءتورت اي بويى ءۇزىلىسسىز جاۋعان قالىڭ قار, قىرىقتى قويىپ ەلۋ گرادۋسقا دەيىن جەتكەن ۇسكىرىك ايازدى كۇندەر, وبلىستى اۋداندارمەن جالعاستىرىپ جاتقان كۇرە جولداردىڭ ۇزاق ۋاقىت ءجيى جابىلۋى, ولاردى تازالاۋعا كەتكەن قىرۋار قارجى مەن شىعىن تۇرعىنداردىڭ مازاسىن الىپ بارادى. كۇرمەۋى كوپ كۇرشىم... مىنە, ءساۋىردىڭ ورتاسىنا ىلىگىپ قالساق تا, ءالى كۇنگە وبلىستىڭ بىرنەشە اۋىلدارىنا جول اشىلماي تۇر. ال تاسقىن­نىڭ التايدىڭ بىرنەشە اۋىلدارىن توپان سۋعا قارىق قىلعانى, قانشاما مالدىڭ قىرىلۋى ءوز الدىنا ءبىر قيىندىق. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ قولداۋى­مەن قاتارىنان ءۇش كۇن بويى اقپارات قۇرال­دارى وكىلدەرىنە تىكۇشاق بەرىلىپ, كۇر­شىم, تارباعاتاي, كوكپەكتى جانە اياگوز اۋدان­دارىنا بارىپ, تاسقىنعا قارسى اتقارىلىپ جاتقان شارۋالارمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. التايدىڭ كوپ وڭىرىندە قالىڭ قار, تاۋ ەتەك­تەرىندەگى مۇزدىقتاردىڭ مۇرتى دا شاعىل­­عان جوق, ولار مامىردىڭ ورتاسىنا قاراي ەري باستاماق. مىنە, قاۋىپ سول كەزدە بولۋى مۇمكىن. دەمەك, ساقتىقتى كۇشەيتۋ قاجەت. وسىدان ەكى اپتا بۇرىن كۇرشىم اۋدا­نىن­داعى قاراتوعاي اۋىلىندا, اتاپ ايتقان­دا, 18 ناۋرىزدا كۇن بىردەن جىلىپ, سارى­وزەك جانە قالعۇتتى وزەندەرىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەن, ءارى قالىڭ قار كۇرت ەرىپ, 25 ءۇي جارامسىز بولىپ قالىپتى. مال شىعىنى دا ورىن العان. جۇزگە تارتا قوي-ەشكى, 26 باس ءىرى قارا ولگەن. كۇرشىم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەمبى ءالحانوۆ مىرزا اتقارىپ جاتقان ىستەرىمەن تانىستىرا كەتتى. “قازىر جاعالاۋلاردى بەكىتۋ, بوگەت سالۋ جۇمىس­تارى مارال­­دى, بۋرا­­باي, بىرلىك, باراق باتىر, تە­رەك­­تى, بوران, ءتوس­قايىڭ, باسقا اۋىل­­­­دار­دا دا قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بار­لىق اۋىل­دىق وك­رۋگ­­تەر, ەلدى مە­كەن­دەر بو­يىن­­شا 254 كوشە كوميتەت­تەرى قۇرى­لىپ, ءار ءمۇ­شە­سى ون ۇيگە با­قى­لاۋ جاساپ وتى­رادى. بۇگىنگە دەيىن شتابتىڭ جيىر­مادان استام وتى­رىسى بولىپ, اۋ­دان­­داعى جاع­دايدى تالقىلاپ وتىر. امان­شىلىق بول­سا, ەندى ءۇش-ءتورت كۇن­نەن كەيىن بوگەت سالۋ جۇمىستارىن اياقتايمىز”, دەدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى. مارالدى اۋىلىنا كەلدىك. بۇل جەردە قىزۋ ەڭبەك. اۋىل جاستارىن بىلاي قويىپ ەرەسەك ادامدار دا مارالدى وزەنىنە توسپا جاساۋعا كىرىسىپ كەتكەن. ۇزىندىعى 15-20 مەترلىك جۋان تەرەكتەردى كەسىپ اكەلىپ, ونى وزەن بويىنا بەكىتىپ, ورتاسىن تاستارمەن نىعىزداۋدا. اۋىلدىڭ شەتىندەگى تاۋ ەتەگىنەن تاستاردى جيناپ جاتقان جىگىتتەرگە اقشا تولەنەدى ەكەن. بۇگىنگە دەيىن ەكى شاقىرىم­نان استام قورشاۋ جاسالىنىپتى. اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, 80-دەگى قاريا قۇماربەك اناپيەۆ پەن اۋىل اكىمى ماقسات كاكىموۆ بيىل قاردىڭ جىلداعىدان ءتورت-بەس ەسە كوپ ەكەنىن, بيىكتىگى ەكى مەتر قورشاۋدى بۇزا المايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ايتقاندارى كەلسىن دەپ ويلادىق. مارالدىعا بيۋدجەتتەن 28 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. اۋىل بولىپ, ءبىر كىسىدەي جۇمىلعان مارالدىقتاردىڭ سۋ تاس­قىنىنا قارسى ءىس-ارەكەتتەرىنە ريزا بولدىق. اۋدان ورتالىعى كۇرشىمدە دە وزەن ارناسىن بۇزىپ, قالىڭ مۇزدى جارۋ جۇمىس­تارىن وسكەمەندىك ماماندار اتقارىپ جاتىر ەكەن. بۇل جەردە ءبىزدى اۋدان اكىمى التايبەك سەيىتوۆ قارسى الدى. قازىر اۋدان اكىمدەرىنىڭ ۇشى-قيىرى جوق جۇمىستاردى ىسىرىپ قويىپ, سۋ تاسقىنىنا قارسى شۇعىل ىستەرمەن شۇعىلدانىپ جاتقانىنا ءبىر ايعا جاقىن­دادى. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپار­باەۆ كۇرشىم, زايسان, تارباعاتاي, ءۇرجار, باس­قا اۋدانداردا دا ءۇش-ءتورت رەتتەن بولىپ, ولارعا باعىت-باعدار, نۇسقاۋ بەرىپ وتىرا­تى­نىن كۇندەلىكتى بايقاپ ءجۇرمىز. دەمەك, اكىمدەردىڭ ۇيقىسى ازايىپ, قالايدا اپاتتى بولدىرماۋ جولىندا كۇن-ءتۇن دەمەي تىنىم تاپپاۋدا. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا 154 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, “وسكەمەن-قۇرىلىس” سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەرجان ىسقاقوۆ ءوزىنىڭ 170 ادامىمەن كۇرشىم وزەنىنىڭ ارناسىن وزگەرتۋدە بەلسەنە ەڭبەك ەتۋدە. – ء“بىز بۇل جۇمىستى مەرزىمىندە اياقتاۋ ءۇشىن جانتالاسا قيمىلداپ جاتىرمىز. تراكتور­شى-ەكسكاۆاتورشىلار مارات ماديەۆ, ەرجان امانباەۆ, امانتاي توقىشەۆ ەرەن ەڭبەك ەتۋدە. مىنە, بۇل جىگىتتەردى كورىپ تۇرسىزدار” دەپ, ەرجان ءىنىمىز تاۋلىگىنە 15-16 ساعات ەڭبەك ەتىپ جاتقان ازاماتتاردى نۇسقاپ كورسەتتى. ءيا, كۇرشىمدەگى كۇرمەۋى كوپ جۇمىستار بىرتىندەپ تىندىرىلىپ جاتىر. سۋ تاسقىنىن بولدىرماۋدا كۇن-ءتۇن دەمەي جانتالاسا جۇمىس جاساپ جاتقاندا دايىندىق ناتيجەسىن بەرەر دەگەن ويدا قالدىق... التايداعى “مىلتىقسىز مايدان” تارباعاتاي – سۋ تاسقىنىنان ەڭ كوپ زارداپ شەك­كەن اۋدان. ءجان­تىكەي, كوك­جىرا اۋىل­دىق وكرۋگ­تەرىندە سۋ تاسقىنى 17 ناۋرىزدا ورىن الىپ, جۇزدەگەن تۇر­عىن ءۇي جا­رام­سىز بو­لىپ, مىڭ­دا­عان باس مال قى­رىلدى. وب­لىس باس­شى­لارى تار­باعا­تاي اۋدانىن ەرەك­شە باقى­لاۋعا العان. مۇ­نىڭ الدىندا وب­لىس اكىمى ب.سا­پار­باەۆ ءۇش رەت كە­لىپ, جاع­دايدى كو­زبەن كورگەن. سودان كەيىن پرە­مەر-مي­نيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىن­­­­­باسارى ءومىر­زاق ءشو­كەەۆ باس­تا­عان ۇكى­مەت كو­ميس­سيا­سى شى­­­­عىن ءمول­شە­رىن انىق­تاپ كەت­كەن. ەندى, ءمى­نە, وب­لىس اكىمى ب.سا­پار­­باەۆ پەن توتەنشە جاع­داي­دىڭ قالىپ­تا­سۋى­­نا بايلا­نىس­تى وبلىستىق كوميس­سيانىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان ءوس­كەمەن قالاسى­­نىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆ باستاعان اقپارات قۇرال­دارى وكىلدەرى تارباعاتايعا اتباسىن تىرەدى. جانتىكەي اۋىلىنىڭ ماڭىنان وتەتىن بوعاس وزەنى قازىر ەركىن تىنىس الىپ جاتىر. وسىدان جيىرما شاقتى كۇن بۇرىن وزەننىڭ ارناسى تاسىپ, اۋىل توپان سۋدىڭ استىندا قالدى دەگەنگە سەنگىڭ كەلمەيدى. اپات وراسان زور شىعىن اكەلگەن. جانتىكەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ايگۇل يمانعاليەۆا سۋ تاس­قىنىنان 191 ءۇيدىڭ تۇرۋعا جارامسىز بولىپ قالعانىن, 3300 قوي, 1200 ءىرى قارا, 105 جىل­قىنىڭ ولەكسەگە اينالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر ءۇيسىز قالعاندار اقسۋاتتاعى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارعا ورنالاس­قانىن, ءۇش مەزگىل تەگىن تاماقتاناتىنىن اۋدان اكىمى ماناربەك ساپارعاليەۆ ايتىپ بەردى. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ باستاعان توپ بوعاس وزەنىندەگى بوگەتتى, ونىڭ جان-جاعىن قورشاپ جاتقان جۇمىستاردى كوردى. ەلگە سىيلى, 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە شىققان مۇحامەد­كارىم باقتين كورسەتىپ جاتقان قامقورلىعى ءۇشىن ەلباسىنا, ۇكىمەتكە, وبلىس باسشى­لارىنا العىسىن ايتتى. شىنىندا دا, تارباعاتايعا قارجى كەلىپ ءتۇسىپ جاتىر, ءبىز بارعان كۇنى 7 بىردەي الىپ “كامازدار” 140 تونناعا جۋىق ماتەريالدىق رەزەرۆتەن تۇسكەن كيىم-كەشەك, تاعامدار, قاجەتتى زاتتاردى جەتكىزدى. ونى قابىلداپ الىپ, ءتىزىم بويىنشا تاپسىرۋ ارناۋلى قۇرىل­عان كوميسسياعا جۇكتەلدى. “قازپوشتا” وكىل­دەرى وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە 5 مىڭ تەڭگەدەن اقشالاي ءبىر رەتتىك كومەك بەرە باستادى. – سىن ساتتە ەلباسىنىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن بىلەسىزدەر. ءبىزدىڭ جۇمىسقا وڭ باعا بەرگەنىنەن دە حاباردار شىعارسىزدار. سىزدەرگە مىنا جايدى تۇسىندىرگىم كەلەدى. ءۇيسىز-كۇيسىز قالعاندارعا ۇكىمەت تەگىن ءۇي سالىپ بەرەدى. ال كۇردەلى جوندەۋگە سىزدەر وزدەرىڭىز ارالاسىپ, ءىستى تەز بىتىرۋگە اتسالىس­قان­دارىڭىز ءجون. ال نەسيە جاعىنا كەلسەك, ءبىر وتباسىنا ون قويدى ارقايسىسىن 12 مىڭ تەڭگەدەن بەس جىلعا بەردىك دەلىك. ياعني, ارنايى اشىلعان ەسەپشوتقا 120 مىڭ تەڭگە تۇسەدى. ونىڭ پايىزى مۇلدەم از, 2 پايىزدان اسپاس. ارادا ءۇش جىلدان كەيىن نەسيەنى تولەي باستايسىزدار. سوندا بەس جىلدا بار-جوعى 12 مىڭ تەڭگەنى عانا ارتىق تولەيدى ەكەنسىزدەر. بانككە تيەسىلى نەگىزگى پايىزدىق ءوسىمدى بيۋدجەت كوتەرىپ الماق. سىزدەر ەندى داۋ-دامايدى قويىپ, ارىزدانباي ناقتى ىسكە كىرىسسەڭىزدەر وڭ بولار ەدى. ماسەلەن, كەشە كوكجىرا اۋى­لىن­­داعى بوگەتتى سۋ جىرىپ كەتتى دەپ جاتىر­سىز­دار. ال سىزدەر قولعا كۇرەك, كەتپەن, لوم الىپ, بوگەتتى بەكىتۋدىڭ ورنىنا كوشەدە قىدىرىپ جۇرسىزدەر. قازىر تجم-ءنىڭ ونداعان تەحنيكاسى, جۇزدەن استام ادامى وسىن­دا شوعىرلانىپ, كومەك كورسەتۋدە. جاڭا شاتىرلى قالا­شىقتى كوردىك. وندا بارلىق جاع­داي جاسا­لىن­عان, – دەپ كوك­جىرا اۋى­لىندا بولعاندا وبلىس اكىمى تۇر­عىندار ال­دىن­دا ءبىراز جايلار­دى ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. كوكجىرا­لىق­تار كو­مىر­دىڭ تون­­نا­سى ون مىڭ تەڭگەگە كو­تەرى­لىپ كەت­كەنىن, ازىق-ت ۇلىك باعاسى­نىڭ رەتسىز قىم­باتتاپ جاتقانىن ءتىل­گە تيەك ەتتى. جا­قىن­­دا كوكجى­را­لىق­تار با­قىت­­جان كە­مەر­­­­باەۆ دەگەن ازامات­تى اۋىل اكىمى ەتىپ ساي­لاپ الىپتى. بىراق تا جاڭا­دان سايلان­عان اۋىل اكىمى مەن جەر­لەس­­تەرىنىڭ ارا­سىندا ءالى دە كەلىسپەۋ­شىلىك بارداي كو­رىن­دى بىزگە. سەبەبى, ولار كە­لىپ جات­قان گۋ­ما­ني­تارلىق كومەك­تىڭ قىل­داي تەڭ ءبولىن­بەيتىنىن اي­تىپ, قۇ­­رىل­عان كومسيس­سيا­عا سە­نىم­سىزدىك ءبىل­دىردى. وسىن­داي سىن ساتتە ءبىرى­گە قيمىلداۋ­دىڭ ورنىنا وسەك-اياڭعا جول بەرگەن كوك­­جىرا­لىقتارعا وبلىس اكىمى رە­نى­شىن ءبىل­دىرىپ, اقىلىن ايتتى. بۇدان كەيىن اۋدان ورتا­لىعى اقسۋات­تاعى № 2 ورتا مەكتەپتە ۋا­قىتشا مەكەن­دەپ جاتقان  كوكجىرا, جانتىكەي اۋىلدارىنىڭ تۇرعىن­دارىمەن اڭگىمەلەسكەن وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ شىدامدىلىق پەن سابىرلى­لىق ساقتاپ, بىرىگە قيمىلداسا بۇل قيىن­دىق­تان دا شىعاتى­نىمىزدى ايتتى. زارداپ شەككەن 3400 ادامعا ارنايى ەسەپشوت اشى­لىپ, مال ساتىپ الۋعا قارجى بولىنەتىنىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن تجم-ءىنىڭ وفيتسەر­لەرىمەن كەزدەسىپ, شاتىر ءىشىن ارالاپ كوردى. ءتيىستى مەكەمەلەر باسشى­لارىنا تەلەفون شالىپ, ارزان باعامەن 200 مىڭ توننا كومىر جىبەرۋلەرىن ءوتىندى. اقسۋات­تا شتاب جيىنىن وتكىزگەن وبلىس اكىمى اۋدان اكتيۆى­نىڭ جۇمىسىندا كەمشى­لىك­تەردىڭ بار ەكەنىن كوزگە شۇقىپ تۇرىپ ايتتى. “ادام­داردىڭ قاتىپ قالعان مۇزدى ويىپ, ءۇي ماڭىن تازالاۋعا كوڭىل بولمەۋلەرى قالاي. ولارعا بىزدەر كەلىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك پە. مىنە, وسى جولى وبلىستىق كو­ميس­­سيانىڭ ءتور­اعاسى يسلام ابىشەۆتى تار­باعاتاي اۋدانىنا تاستاپ كەتپەكپىن. ول بارلىق اقساپ جاتقان ىستەردى رەتكە كەلتىرىپ, كەمشىلىكتەردى جويادى دەگەن ويدامىن. سىن ساتتە اقساقالدار القاسىن كومەككە شاقى­رىپ, اۋىزبىرلىكتى كۇشەيت­كەندە عانا ۇتا­مىز. مۇندا پروبلەمالار باستان اسادى. سالى­ناتىن ۇيلەردىڭ سمەتا­سىن جاساۋدى اياقتاۋ قاجەت. قانشا قارجى كەرەك ەكەنى انىقتالۋى ءتيىس. ال يسلام ءالماحان­ ۇلىمەن مەنىڭ ورىن­باسارىم ت. تۇسىپبەكوۆ بىرگە قالىپ, بارلىق جۇمىستى ۇيلەستىرۋلەرى ءتيىس, دەپ ءوڭىر باسشىسى تارباعاتايلىقتارعا سالماق سالدى. كوكپەكتىدە قاردىڭ قالىڭدىعى ەكى مەتر تىكۇشاقپەن كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اۋماعىنا كىرگەن كەزدە ەرىكسىز يلليۋمينا­توردان تومەنگە كوز سالدىق. “ويپىر-اۋ, قار قالاي قالىڭ تۇسكەن؟”. ەلەكتر باعانا­لارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قار باسىپ قالعان. ءتىپتى مۇندا قاردىڭ مۇرتى دا شاعىلماپتى. اۋدان اكىمى دۇيسەنعازى ءمۋسيننىڭ حابارلاۋى بويىنشا توتە جول بويىنداعى اسفالتقا قوندىق تا, اكىم مەن ورىنباسارلارىن بورتقا الىپ بىردەن اسپانعا كوتەرىلدىك. بەس-التى مينوتتەي ۇشىپ كەلىپ, ارنايى تازالانعان اۋماققا قوندىق. قاردىڭ قالىڭدىعى ءۇش-ءتورت مەتردەن اسادى. “ورتا ەسەپپەن ءبىر, ءبىر جارىم مەتر قار ءالى ەرىگەن جوق. كۇن كۇرت جىلىپ, قار ەرىسە, سۋدىڭ بيىكتىگى كەم دەگەندە ءبىر مەتردەي كوتەرىلەدى. سوندىقتان ساقتىق شارالارىن جاساۋدامىز. اۋدان سۋ تاسقىنى ايماعىندا قالۋى مۇمكىن. تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداس­تىرىلىپ, كوپىرلەر, قۇبىرلار, سۋ كانال­دارى تازارتىلۋدا. باعالى زاتتار مەن “دابىل شابادانىن”, ەكى-ءۇش كۇنگە جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك جينالعان “قۇرعاق تاعام” قورى, جىلى كيىمدەر, شام, ماي شام, كيىم-كەشەك ازىرلەندى. بۇل نۇسقاۋ­لاردىڭ بارلىعى اۋدان­دىق گازەت­تەردە جاريالاندى, تۇرعىن­دار الاڭداۋشى­لىق تۋعىزعان جوق, قايتا بىزگە كەلىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ايتقاندار دا تابىلدى. پرەوبراجەنكا, ۆوزدۆيجەنكا, چەرنوياركا, ۇلكەن جانە كىشى بوكەن اۋىلدارى ماڭىندا سۋ تاسقىنى قاۋپى زور, – دەپ اۋدان اكىمى د. مۋسين وبلىس اكىمىنە كارتا بويىنشا مالىمەت بەردى. سۋ باسۋ قاۋپى بار وڭىردە ەكى-اق كوپىر بار ەكەن. تالمەنكا وزەنى بويىنداعى كوپىردىڭ مول سۋدى قابىلداۋى ءۇشىن ونىڭ جان-جاعى تازالانىپ, مۇزى جارىلىپتى. ەكىنشى وزەن بويىن­داعى كوپىردە دە وسىن­داي ىستەر ات­قارىلعان. اۋدانعا بولىنگەن 19 ميل­ليون تەڭگە ورنى­مەن جۇمسالعان. ءوڭىر باسشىسى وسىن­داعى ەشكىباي جانە قويتاس اۋىلى ماڭىنداعى سۋ قوي­مالارىنداعى جايمەن تانىسىپ بولعان سوڭ سامار اۋى­لىن­دا دا قاۋىپ­تىڭ از ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. سەنبى كۇنى وبلىس اكىمى اياگوز اۋدانىندا ءىسساپار­مەن بولىپ, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جونىندە شتاب ءماجىلىسىن وتكىزىپ, اۋدان اكىمى نۇرعالي ازىمباەۆقا ناقتى شارالار جۇكتەدى. ال مۇ­نىڭ الدىن­دا ءوڭىر باسشىسى ۇلان اۋ­­دانىنىڭ شارۋا­شىلىق­تارىن ارا­لاعان. ءيا, كەن­­­دى التاي­دا “مىل­تىقسىز ماي­دان­نىڭ” ءجۇ­رىپ جات­قانى بەل­گى­لى. ءاي­تەۋىر ءبىر وڭ­دى­سى, ادام­دار امان, ال شىعىن­دى كوتە­رىپ الۋعا بۇكىل ەل بولىپ جۇمىل­عان. وبلىس اكىمى بەر­دى­بەك ساپار­باەۆ­تىڭ سۋ تاس­قىنى­نىڭ ال­دىن الۋعا بەل شەشە كىرىس­كەنىنە ءبىر ايدان استى. قالاي دە­گەن­­دە دە, حالىق تا, باسشىلىق تا قام­سىز وتىرعان جوق. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى,كۇرشىم, تارباعاتاي,  كوكپەكتى, اياگوز اۋداندارى.