قايلامەن قايرات قايراعاندار

انەبىر جىلدارى قاراعان­دى­نىڭ كورنەكتى ءبىر تۇسىنا سوعىس جىلدارىندا شاحتا­لارعا ءتۇسىپ, اۋىر ەڭبەككە جۇمىلعان ايەلدەر مەن قارتتارعا ارنالىپ ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىل­گەنى ەسىمىز­دە. ءتىپتى بۇل ۇيعارىم ورىن­دالاتىنداي بولىپ, ورىن دا تاڭدالىپ, ۋاقىتشا تاس بەلگى قويىلعان ەدى. مايدان شەبىنە بار­ماسا دا قاھارلى ىزعارىن تىلدا سەزىنىپ, باستان كەشىر­گەن ەسكى كوز جۇرت مۇنى جىلى قابىلداپ, ۇرپاق ۇلاعات­تارلىق ەسكەرتكىش بولۋىن كۇتكەن-ءدى. الايدا تۇرعى­زىلۋى سوزىلا بەردى. اقى­رىندا مۇلدەم ۇمىتىلىپ كەتتى. قازىر وعان اينالىپ سوعىپ جاتقان ەشكىم جوق. نەسىن ايتارسىز, جاپ-جاقسى نيەت بولاتىن. ەلدىكتى, ەرلىكتى پاش ەتە بەرۋ, قاستەر­لەۋ كوپتىك ەتپەسە كەرەك. الىس­تاعى ايقاسقا اتتانعان باۋىرلارى, بالالارى ءۇشىن شاحتالارعا قايتا ورالعان قارتتار مەن اكەلەرىنىڭ, اعا­لارى­نىڭ, ىنىلەرىنىڭ, كۇيەۋ­لەرى­نىڭ ورنىن جوقتاتپاي بەس جىل بويىندا ەكىنىڭ ءبىرى توزگىسىز جۇمىستىڭ مەحناتىن مويىماي كوتەرگەن قىز-كەلىنشەكتەر بەرىك قايراتى قايران قالدىرا, سۇيسىنتە تۇسەرلىك قۇبى­لىس. بۇلار كىمدەر؟ بۇگىنگى قاراعان­دى­لىق­تار ولاردى بىلە مە ەكەن! ەرلەر ورنىن ايەلدەر باسىپ... ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەك بويىنشا ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا شاحتالاردا ەڭبەك ەتۋگە 12 مىڭ ايەل تىلەك ءبىلدىرىپتى. ال وسىلاردىڭ ىشىندە 1050 نازىك جان جۇمىستىڭ سول كەزدەگى نەگىزگى قۇرالى قايلامەن كومىر قاباتىن شابۋشىلار بولعان.ول ۋاقىتتا كەنشىلەر اراسىندا قايلاشى ۇلكەن اتاق سانالعانى بەلگىلى. كوبىنە قارا كۇشكە مىعىم جىگىتتەر ىرىكتەلىپ الىنعان. اۋاسى تار, اينالا قالىڭ توزاڭ, جارىق كومەسكى بىرنەشە ءجۇز مەتر تەرەڭدىكتەگى تار قاپاستا ون-ونەكى ساعات جانتايا جاتىپ, قۇلاشتاي قايلا سىلتەۋگە العاش بەل بۋشىلاردىڭ ءبىرى جاكەن مۇقانوۆا بولدى. ءوزى عانا قايلا ۇستاپ قويماي, سوعىس باستالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە ءۇي شارۋاسىنداعى قۇربى-زامانداستارىن سوعان شاقىردى. “بۇگىننەن باستاپ ەر ازاماتتارىمىز مايدانعا اتتانىپ جاتىر. ءبىرازى شاحتەرلەر. ولاردىڭ ورنىن باسىپ, كومىر ءوندىرۋدى توقتاتپاۋىمىز كەرەك. بۇل اۋىر سالماق بىزگە تۇسكەلى تۇر. سونى مويىنعا جۇكتەلىك. جاۋعا جاۋابىمىز وسى بولسىن” دەپ 1941 جىلدىڭ 23 ماۋسىمىندا قالالىق جيىنعا قاتىسقان ايەلدەر قاۋىمىنا تاستاعان ۇندەۋىن كۇلاي قۇلجانوۆا, ءمانيا ءجۇمادىلوۆا, گالينا انانەۆا, ءماريا كارىموۆا, پياز مانەنوۆا, پاشا ۆورونينالار قىزۋ قولداعان ساتىنە كۋاگەر سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مارقۇم كەنشى جاكەن رۇستەموۆ جانارىنا جاس ەلجىرەي ەسكە الىپ وتىراتىن. №3 شاحتاعا كومىر قازۋشى بولىپ قابىل­دانعان كەزىندە ول جاسى قىرىققا تاياپ قالعان, بالا-شاعالى ايەل بولاتىن. جولداسىنىڭ جاساقتالا باستاعان جاۋىنگەرلەر العاشقى ساپىندا مايدانعا اتتانارىن ەستىگەن بەتتە ورنىن باسۋدى شەشەدى. كۇندىك تاپسىرمانى ەكى ەسەگە دەيىن اسىرا ورىنداپ, تاعدىرلاس ءارىپ­تەستەرىنە ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋمەن تانىلعان جان ەكەنىن وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۇراجايىنداعى دايەكتەر ايعاقتايدى. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالۋى سونىڭ جارقىن دالەلى. تولارساقتان ساز كەشكەن جانقيارلىق جۇمىس قانشا ايتقانمەن ايەل ادامعا وڭايعا سوققان با, جەڭىستەن كەيىنگى جىلدا قىرىقتىڭ ورتاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءوز ەركىمەن ەنشىلەگەن مىندەتتى جاكەن مۇقانوۆاداي ابىرويمەن اتقار­عان كۇلاي قۇلجانوۆا ەسىمى دە سوعىس جىل­دارىن­داعى قاراعاندىلىق ايەلدەر قاھارماندى­عىن ەرەكشە ەستىرتەدى. ەكەۋىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن 1941 جىلى 1 جەلتوقساندا سوۆين­فور­منىڭ حابار­لاۋى البەتتە, جايدان-جاي ەمەستىگى تالاسسىز. كۇلاي اجە ەڭبەك جولىنىڭ ءبىر ەلەۋلىسى, كومىر وندىرىسىمەن تىعىز بايلانىستى. اشار­شى­لىق ناۋبەتىندە سەمەي جاقتان سىبىرگە جان ساۋعالانىپ, قوساعىمەن بىرگە كۋزباسس شاحتا­لارى بىرىندە جۇمىس ىستەيدى. سوعىس ءورتى بۇرق ەتەر الدىندا شاحتەرلەر وتباسى قاراعان­دىعا قونىس اۋدارادى. بويجەتكەن كەزىنەن كەنشىلىك­تىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ وسكەن, سول سىن شاقتا 30-عا دا تولماعان جاس كەلىنشەك جاكەن اپاسىنداي يىعىنا قايلا ارقالاپ, ۇزاق كۇنگە كومىر قاباتىن شابۋعا قوسىلادى. باس­قىن­شى­لاردان بوساتىلعان دونباسس شاحتاسى­نا بارىپ, وندا دا قايلا جارقىلداتادى. جەرگىلىكتى شاح­تەر­لەردىڭ قازاق ايەلىنىڭ قايراتى مەن قايسار­لىعىنا قايران قالىپ, ءسۇيسىنىس بىلدىرگەن لەبىز­دەرى قاراعاندىلىقتاردى ماقتانىشقا بولەيدى. 1945 جىلدىڭ 24 مامىرىنا دەيىن قولىنان بولات قايلاسى تۇسپەگەن كۇلاي ەلگە مايداننان امان-ەسەن قايتقان ەرلەر بۇرىنعى ىستەرىن قايتا جالعاستىرىپ اكەتكەن سوڭ عانا كوتەرۋ ءماشينيسى جەڭىلدەۋ جۇمىسىنا اۋىسادى. تاعدىر تالقىسىمەن شاحتەر اتانعان وسى ەكى اپكەسىنە قاراعاندا ەداۋىر جاستاۋ ءبيبىجامال وماروۆا 15-تەگى كوكورىم جاسىنان كومىر ءوندىرى­سۋ­گە قوسىلىپ, سودان 60-تان اسقانشا قول ۇزبە­گەن جان. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, وتىن ارتىلعان اۋىر تاشكەنى نازىك بەلى قايىسىپ, نازىك قولى ۇلدىرەپ يتەرىپ بارا جاتقان قىزدى. وتتى جىلداردا وعان تيگەن ءىس وسىنداي ەدى. كەيىندەگى مىندەتى دە وڭاي بولمادى. كەن قالدىعىن جيناۋ­شى, موتوريست بولدى. ءبيبىجامال اجەمىز­دىڭ كەنشى قازاق ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش سوتساليستىك ەڭبەك ەرى اتانۋى توزىمدىلىك پەن قايسارلىققا كورسەتىلگەن قۇرمەت. مىنە, قىسىلشاڭ شاقتا تىلدىڭ ەڭ ماڭىز­دى بۋىنى بارشا اۋىرتپالىعىن ارقالاعان, مايدان جەڭىسىن بەيبىت ەڭبەكپەن جاقىنداتقان قاراعاندىلىق ايەلدەر ءبىر شوعىرى وسىنداي. جەتپىسىندە شاحتاعا ورالعان قارت باتىستان قارا بۇلت ۇيىرىلگەندە بەكبوسىن سيقىمباەۆ اقساقالدىڭ 71-دەن اسقان جاسى بار-تىن. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولعان-دى. سۋىت حابار قۇلاققا شالىن­عاندا ءوزى ەڭبەك ەتكەن №31 شاحتاعا ءبىر­دەن جەتىپ كەلگەندە ۇزەڭگىلەس ارىپتەسى ساكەن شومانوۆتىڭ اۋزىنان كەزىندە جازىپ العانى­مىز بويىنشا “مەنى جۇمىسقا قابىلداڭدار” دەپ سالعان جەردەن ايتقاندا كاسىپورىن باسشىلارى اۋەلدە اڭ-تاڭ قالىپتى. قارت مۇنداي شاقتا ۇيدە تىنشىپ قالاي وتىرامىن, اسكەرگە شاقىرىلعان بالالارىم ءبىرى ورنىنا شاحتاعا قايتا تۇسەمىن دەگەن شەشىمىن ءتۇسىندىر­گەندە بارىپ قۇشاقتارىنا قىسقان ەكەن. بەكبوسىن اتالارىنىڭ ورتالارىنا ورالۋى كەنشىلەر كوڭىلىن ءوسىرىپ, جىگەرىن جانيدى. ەگدە جاسىنا قاراماستان كوپپەن بىردەي قيىن ەڭبەككە ارالاسۋى, ارالارىندا قارا كورسەتىپ قويماي ەكپىندى قيمىلعا تارتۋى ءبارىن العا ۇمتىلىسقا قۇلشىندىرادى. سودان بۇرىنعى تىرەۋشى ءىسىن جالعاستىرىپ, كەن قاباتتارىن دايىنداۋعا باس-كوز بولادى. لاۆالار مەن شترەك­تەردى تەمىر قۇر­ساۋ­لار­­مەن تىرەپ, كومىر وندىرۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ كانىگى پروحود­كاشىلارعا مالىمدەي وڭاي مىندەت ەمەس. اسىرەسە, ەكى كىسى سيىسىپ وتە الماي­تىن قۋىس­تار بويىمەن مەجەلى جەرگە دەيىن اۋىر­لىعى بات­پان­داي سوم تەمىرلەردى ارقالاپ جەتكىزۋگە اركىم شى­داس بەرمەيدى. اعىلشىندار باسقارعان شاحتادا 16 جاسىنان-اق شانامەن كومىر سۇيرەتىپ جۇمىس­تىڭ ەڭ اۋىرىنا شىڭدالۋى بار, مايدان­داعى كە­شە­گى ءىزباسارلارىنىڭ ورتالارىنا تەزىرەك ورالۋىن تىلەۋى بار قارت ەكىنشى تىنىس بىتكەندەي ەڭبەك ەتەدى. قاتارىنان جەتى جىل, ياعني جەڭىستىڭ ءۇش جىلدى­عى­نا شەيىن تىرەۋشىلەرگە تىرەك بولادى. ال بۇل ۋاقىت­تا اقساقال سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ قال­عان ەدى. قازىر ايتىلسا سەنگىسىز ءجايت. 80 جاسىن­دا دا شاحتانىڭ قيىن ءارى كۇردەلى بۋىنى بەل ورتاسى­نان تابىلعان ادام الەمدىك ءتاجىر­يبەدە جوق شى­عار, ءسىرا. بۇل نە ؟! ۇلى رۋح كۇشى دەۋىمىزگە بولار. شىنداپ كەلگەندە قازاقى قايسارلىقتىڭ ءبىر ەلەسىندەي كورىنەدى ول. سونىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن جايىپ وتكەن بۇل كىسى ءومىرىنىڭ اياعىنا, بىرەۋلەر سەنەر-سەنبەس 90 جاسىنا دەيىن شاحتادان قول ۇزبەگەنىن ايتا كەتسەك, بۇل دا فەنومەن قۇبى­لىس­تاي ەمەس پە ؟! وكىنىشكە قاراي, قاراعاندى تاريحىندا ايتارلىقتاي ءىزى بار ازامات ەسىمى ۇمىتىلۋعا اينالىپ بارادى. بالكي,ۇلكەن وقيعا اتالار كۇندەردە ۇمىتىلماستاي مەزىرەت جاسالار دەگەن ويدامىز. اعاسىنان قالىسپاي 60-تان اسقان شاعىندا دا شاحتادان كەتپەي زابويشىلار, كومىر قازۋ­شىلار بريگاديرى بولىپ, سەرىكتەستەرىن رە­كورد­تىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن ماعاۋيا راقىشەۆ تا تىل ەرلەرى ىشىندە شوقتىعى بيىك تۇلعا. ول دا سۇيىكتى ورتاسىمەن 70 جاسىندا قيماي قوشتاستى. 1935 جىلى بەيىمبەت ماي­لين­نىڭ ءوزى “ماعاۋيا­نىڭ ماڭىندا” اتتى وچەرك جازىپ, بەينەسىن سومدايتىن كىسىڭىز وسى. كەنشىلىك وتىلگە بايلا­نىستى زەينەتكەرلىككە ەرتەرەك شىعۋعا مۇمكىندىكتەرى بار ءتۇسىپ كۇزەم­باەۆ, ساكەن شومانوۆتار دا اعا ارىپتەس­تەرىن­دەي سىندارلى ساتتە جاس بۋىنعا اقىلشى, قام­قور­شى بولعان, ونەگە ورنەكتەرىن وربىتكەن جاندار. سوعىس جىلدارى قاراعاندى كومىر باسسەي­نىندە 34 ميلليون توننا وتىن ءوندىرىلدى, بۇل وعان دەيىنگىدەن 3 ميلليون ارتىق ەدى. مايدانعا كەتكەن 12 مىڭ شاحتەردىڭ ورنىن باسقان ايەل­دەر, قارتتار مەن جاسوسپىرىمدەر ەڭبەك قىزۋى قاراعاندى داڭقىن جاڭعىرتقان, جاۋىنگەرلەر رۋحىن بيىكتەتكەن شاق-تىن ول. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.