كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
زاحير اد-دين ءال-بايھاقي ءوز ەڭبەگىندە مۇسىلمان شىعىسىنان شىققان وزىق ويلى ءفالسافاشىلار, دارىگەرلەر, استرونومدار, ولاردىڭ ءومىربايانى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەيدى, قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى. ءال-بايھاقي كىتابىندا ءال-فارابي جايلى دا تاراۋ بار. وندا ءابۋ ناسىر ءومىرىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن سۋرەتتەۋمەن بىرگە, عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىنا دا توقتالادى. ءال-بايھاقي شىعىس تاريحشىلارى ىشىندە ءال-فارابيدەن ەكى عاسىر عانا كەيىن عۇمىر كەشكەندىكتەن, ونىڭ جازبالارىن زەرتتەۋشىلەر قۇندى شىعارمالار قاتارىنا جاتقىزادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ءال-بايھاقيدىڭ اتالعان شىعارماسىنىڭ تولىق نۇسقاسى ءالى كۇنگە دەيىن قولىمىزعا تۇسپەي كەلەدى.
ءXىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن كەلەسى ءبىر اراب تاريحشىسى دجامال اد-دين ءال-قيفتي (1167–1248). ونىڭ ەڭبەگى «تاريح ءال-حۋكاما ۋا ھۋا مۋحتاسار از-زاۋزاني ءال-مۋسامما ء«ال-مۋنتاحابات ءال-مۋلتاقاتات بي-«يحبار ءال-ۋلاما بي-احبار ءال-حۋكاما» – عالىمدار مەن دانالار جايلى حابارلار (تۋرالى) كىتاپ» دەپ اتالادى. وندا ول ءال-فارابي ومىرىنە بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ءابۋ ناسىردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ەرەكشە باعا بەرىپ, عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن ايقىنداعان. ۇلى ويشىلدىڭ تۇستاستارى مەن شاكىرتتەرى جايلى بۇرىن ۇشىراسپاعان تاريحي اڭگىمەلەردى كەلتىرەدى. سونداي-اق ءال-ءفارابيدىڭ 72 تراكتاتىن اتايدى.
تاريحشى يبن حالليكان (1211–1282) «ۋافايات ءال-اعيان ۋا انبا ابنا از-زامان» (« ۇلى ادامداردىڭ قازاسى جانە زامانىنىڭ ۇلدارى جايلى ماعلۇماتتار») اتتى ەڭبەگىندە يسلامعا دەيىن جانە كەيىن ءومىر سۇرگەن ادەبيەتشىلەر, اقىندار, تاريحشىلار, حاليفالار, اكىمدەردىڭ ءومىرى جايلى قىزىقتى دەرەكتەر ايتادى. ول ءال-ءفارابيدىڭ فاراب (وتىرار) شاھارىندا تۋعانىن, تۇركى تەكتى ەكەنىن ايتا كەلىپ, جەرلەسىمىزدىڭ ءومىرى جايلى قۇندى ماعلۇماتتار بەرەدى. بۇل ەڭبەك وسىنىسىمەن دە قىزىق, وسىنىسىمەن دە قىمبات.
بىراق ءال-فارابي جايلى كۇللى اراب تاريحشىلارىنىڭ ىشىنەن عالىم, ءماشھۇر دارىگەر يبن ءابي ۋسايبيعانىڭ (1203–1270) «ۋيۋنۋ-ل انبا في-ت تاباقاتۋ-ل اتيببا» – «دارىگەر توپتارى جايلى جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى» اتتى دارىگەرلەر حاقىندا باياندايتىن بيبليوگرافيالىق ەڭبەگى ۇلكەن ورىن الادى. بۇل جىلناما بىرنەشە مارتە كايردە, بەيرۋتتا جارىق كوردى. ء(بىز 1881 جىلى كايردە شىققان باسىلىمىن پايدالاندىق.) وسى كىتاپتىڭ «شامنان شىققان ءماشھۇر دارىگەرلەر توبى» دەپ اتالاتىن 15-تاراۋى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيمەن باستالعان. مۇندا ول وزگەلەر ايتپاعان جەرلەسىمىزدىڭ دارىگەرلىك قىرىنا توقتالعان, سونداي-اق ونىڭ سايف اد-داۋلانىڭ سارايىندا وتكىزگەن ءبىراز جىلدارى, مىسىرعا ساپارى جايلى قىزعىلىقتى ماعلۇماتتار كەلتىرگەن, گرەك ءفالسافاسىنىڭ ەرتە زامانداعى جاي-كۇيى جايلى قۇندى دەرەكتەر بەرگەن, ءال-فارابي اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ فالسافالىق ەڭبەكتەرىن قالاي مەڭگەرگەنىن دە ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان. ءتىپتى وتىرار پەرزەنتىنىڭ 22 جولدان تۇراتىن بايىتتەرىن دە كەلتىرگەن. ال ونىڭ 12 جولى بىزگە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن.
يبن ءابي ۋسايبيعا ەڭبەگىنىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى – ول ءوز جىلناماسىندا ۇلى ۇستازدىڭ جۇزدەن استام تراكتاتىنىڭ اتىن اتايدى. وسى كۇنگە دەيىن عالىمدار شىعىس اريستوتەلىنىڭ قانشا ەڭبەك جازعانىن, ولاردىڭ ناقتى اتتارىن ءدال باسىپ ايتا المايتىنىن ەسكەرسەك, يبن ءابي ۋسايبيعا ەستەلىگىنىڭ جاڭالىعىن دا, قۇندىلىعىن دا وسىدان-اق بىلە بەرۋگە بولار. ونىڭ بۇل ەڭبەگى كوپكە دەيىن قولىمىزعا تۇسپەي كەلدى. سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, الماتى كىتاپحانالارىنان سارسىلا ىزدەپ تاپپاعانبىز. تەك 1975–1976 وقۋ جىلدارى ماروككو اراب مەملەكەتىنىڭ استاناسى رابات شاھارىنداعى مۇحاممەد V اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ, كىتاپحانادان كوشىرمەسىن الدىق.
وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – بۇل دۇنيەلەردىڭ قۇندىلىعى وندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرالى قۇندى ماعلۇمات قانا ەمەس, سونداي-اق وتىرار ويشىلى قالامىنان شىققان 72+112 تراكتتاردىڭ اتالاتىنى جانە ءابۋ ناسىر ءومىربايانىن بۇرمالاۋعا جول بەرمەيتىنى. ال ونداي جايتتار, وكىنىشكە قاراي ۇشىراسىپ ءجۇر. جۋىردا ءبىر دەپۋتات وتىرار ويشىلى ءۇندىستان پاتشالارىنىڭ سارايىندا ءجۇر دەسە, تاعى بىرەۋ ءابۋ ناسىر ءومىربايانىن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) ومىردەرەگىمەن شاتاستىرعان.
وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىربايانىنا بايلانىستى جوعارىدا اتالعان اراب تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋىمىزدىڭ سەبەبى, كەزىندە, اسىرەسە باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ءال-فارابي تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى وسى زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءال-بايھاقي, دجامال اد-دين ءال-قيفتي, يبن حالليكان, يبن ءابي ۋسايبيعا جازبالارىنا كوپ سۇيەنگەن. ولاردىڭ ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەرگە تيگىزەر پايداسى زور. سوندىقتان دا زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءال-بايھاقيدىڭ «ەكىنشى ۇستاز», دجامال اد-دين ءال-قيفتيدىڭ «فارابتان شىققان فالسافاشى», يبن ءابي ۋسايبيعانىڭ «شامنان شىققان ءماشھۇر دارىگەرلەر», يبن حالليكاننىڭ «فيلوسوف ءال-فارابي» اتتى ەستەلىكتەرىن تاريحي قۇجات رەتىندە وقىرمانعا ىقشامداپ تانىستىرايىن.
* * *
زاحير اد-دين ءابۋ-ل حاسان
ءال-بايھاقي (1105-1169)
اراب تاريحشىسى
[ەكىنشى ۇستاز]
مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان تۇركىستانداعى فارابتان شىققان [عالىم]. ول ەكىنشى ۇستاز دەگەن لاقاپ يەسى. يسلام عۇلامالارى اراسىندا وعان دەيىن ودان لايىقتىراق ەشكىم بولعان جوق. ايتۋلارىنشا [جاھاندا] ءتورت فيلوسوف قانا بار. ەكەۋى يسلامعا دەيىنگىلەر: ولار [اريستوتەل] مەن يسكاندەر [الەكساندر افرودەزەيسكي] جانە ەكەۋى يسلام داۋىرىندەگىلەر. ولار: ءابۋ ناسىر ء[ال-فارابي] مەن ءابۋ ءالي [يبن سينا]. ءابۋ ناسىردىڭ قازاسىنان ءابۋ ءالي تۋعانعا دەيىن وتىز جىل ءوتتى. سول سەبەپتى ءابۋ ءالي ونىڭ شىعارمالارىنىڭ شاكىرتى بولدى. ءابۋ ءالي: وسى تاقىرىپقا ارنالعان ءابۋ ناسىردىڭ كىتابىن ەڭسەرگەنشە «مەتافيزيكانى» يگەرەم دەپ قاجىدىم. يگەرگەن سوڭ [اللا تاعالاعا] ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, ورازا ۇستادىم. قولىمدا بار [قاراجاتتان] [جارلىلارعا] ساداقا ۇلەستىردىم» دەگەن.
[تاتيمات سيۋان ءال-حيكما – «كەمەڭگەرلىك قازىناسىنا قوسىمشا»]. وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى ءا.بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قورى. № 1148 قولجازبا. [ال-فارابي. ناۋچنوە تۆورچەستۆو. سبورنيك ستاتەي. يزد. «ناۋكا». موسكۆا, 1975, 100-111-بەتتەر].
* * *
دجامال اد-دين ءال-قيفتي (1167-1248)
اراب عىلىمىنىڭ تاريحشىسى
فارابتان شىققان ءفالسافاشى
مۇحاممەد بين تارحان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – فاراب شاھارىنان شىققان ءفالسافاشى. بۇل قالا وزەننىڭ ارعى شەتىنەن باستالاتىن تۇركىلەر ەلىندە جاتىر. مۇسىلمان جاماعاتىندا ءال-فارابي كوتەرىلگەن بيىككە شىعا العان ءفالسافاشى بولعان جوق. ول اۋەلى يراكقا كەلگەن سوڭ, باعدادتا تۇپكىلىكتى تۇرىپ قالدى. حاليفا ءال-مۇقتادىردىڭ پاتشالىق قۇرىپ تۇرعان كەزىندە (908–932), تىنىشتىق قالاسىندا عۇمىر كەشكەن يۋحاننا بين دجيلادتان ءفالسافا ىلىمىنەن ءدارىس الدى. ول (يۋحاننا) ىلىمدەر جايلى ايتقان تيتتەي دە بولسا پايداسى زور ماسەلەلەردى ساناسىنا توقي بەردى. كەيىنىرەك ءال-فارابي دە ۇستازىنا ۇقساپ ءوزىنىڭ ويىن وتە ۇقىپتى ءارى جەڭىل تۇسىندىرەتىن دارەجەگە جەتتى. ءال-فارابي كوبىنە لوگيكاعا تۇسىنىكتەمە جاسادى, ونىڭ قۇپيا, جۇرتقا بەيماعلۇم جاقتارىنا قاتتى زەر سالىپ, جاماعاتقا ۇعىنىقتى ەتتى. لوگيكانى كوپشىلىك تۇسىنەتىندەي ەتىپ تۇسىندىرمە جازدى.
ءال-فارابي ءوز ويلارىن وزگەلەرگە وتە قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋشى ەدى, ءتىپتى كەزىندە ءال-كيندي اياقتاي الماعان ماسەلەلەردى دە شەشتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ء(Xىىى عاسىر – ءا.د.) عىلىمدى تالداپ, جىكتەپ ءتۇسىندىرۋ ءادىسى جوق ەدى, ال ءال-فارابي بولسا مۇنى ءبىرىنشى بولىپ تۋدىردى. لوگيكاعا تۇسىنىكتەمە جاسادى. سونداي-اق بۇل ءادىستى باسقا دا پاندەرگە قولدانا ءبىلدى. اقىرى, ول ءوز ەڭبەكتەرىندە ويلاعان ماقساتىنا جەتتى. ۇلاعاتتى عالىم بولىپ, زور قادىر-قۇرمەتكە بولەندى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, ول تاعى دا ءوزىنىڭ «يحسا ءال-ۋلۋم ۋا-ت تاعريف بي-اگراداھا», ياعني «عىلىمدى جىكتەۋ جانە ماقساتتى ايقىنداۋ» اتتى بەلگىلى ەڭبەگىن جازدى. بۇل سالادا دا (عىلىمدى جىكتەۋدە) ءال-فارابي ءبىرىنشى ەدى, ويتكەنى وعان دەيىن عىلىمنىڭ مۇنداي سالاسىمەن اينالىسقان ەشكىم بولعان جوق. سوندىقتان دا عىلىم, بىلىممەن اۋەستەنگەندەر ونىڭ كىتابىن جەتەكشىلىك ەتپەي, ياكي ەڭبەكتەرىنە سوقپاي وتە المايتىن. كەيىنىرەك بارلىعى دا ونىڭ ء(ال-ءفارابيدىڭ) ىزىمەن كەتتى.
ءال-فارابي «پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ ماقساتى» اتتى كىتابىندا ولاردىڭ ءفالسافا, قۇقىق پەن ءىنجۋ-وي مارجاندارىن سۇزگەن ءسوز ونەرى حاقىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ تۇپكى وي-ماقساتىن ءجىتى اڭعاردى, ولارعا ءوز تاراپىنان زور باعا بەردى. ءوز كىتاپتارىندا عىلىمنىڭ بەلگىسىز بولىپ كەلگەن پايداسى جانە ولاردىڭ ارا-قاتىناسى جايلى ساليقالى وي ايتتى.
سونان سوڭ پلاتوننىڭ ءفالسافاسىن زەرتتەي باستادى, ونىڭ ەڭبەكتەرىنە لايىقتى اتاۋلار بەردى. اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسىن دا سولاي ەتتى. ول اريستوتەلدىڭ فالسافالىق ەڭبەگىنە العى ءسوز جازدى. اريستوتەل ءفالسافاسىن باقايشاعىنا دەيىن زەرتتەپ, (جۇرتقا) ۇعىنىقتى ەتتى. سونان كەيىن بارىپ اريستوتەلدىڭ لوگيكاسى مەن جاراتىلىستانۋ ءىلىمى جايلى كىتاپتار جازدى.
مەن ءفالسافانى سونشالىقتى جەرىنە جەتكىزە تالداپ, اركەز وتە ۇعىنىقتى ەتىپ تۇسىندىرگەن ءال-ءفارابيدىڭ كىتابىنان وزگە ەڭبەكتى بىلمەيمىن. ول سان الۋان عىلىم جايلى جالپى ويلارىن ايتا كەلە, عىلىمنىڭ ءار تۇرىنە جەتە توقتالادى. ءال-فارابي بولماسا, اريستوتەلدىڭ «كاتەگورياسىنىڭ» ءمان-ماعىناسىن, ويىن ءتۇسىنۋ قيىن بولار ەدى, تەك ءال-فارابي ارقىلى عانا اريستوتەل ەڭبەكتەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن باجايلادىق. بۇنداي جاعداي عىلىم تاريحىندا بولعان ءبىرىنشى قۇبىلىس ەدى.
[دجامال اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين يۋسۋف ءال-ۋازير.تاريح ءال-حۋكاما ۋا ھۋا مۋحتاسار از-زاۋزاني ءال-مۋسامما ء«ال-مۋنتاحابات ءال-مۋلتاكاتات بي-«يحبار ءال-ۋلاما بي-احبار ءال-حۋكاما» – «عالىمدار مەن دانالار جايلى حابارلار (تۋرالى) كىتاپ» كاير 2008,227-280 بەتتەر].
* * *
يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270)
دارىگەرلەردىڭ ومىرباياندىق سوزدىگىنىڭ اۆتورى
شامنان شىققان دارىگەر
ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ۋزلاع بين تارحان فاراب (وتىرار) شاھارىنان شىققان. بۇل قالا حوراسان جەرىندە, تۇركىلەر ەلىندە. ونىڭ اكەسى تۇركى تەكتى اسكەر قولباسشىسى بولاتىن. ءابۋ ناسىر ءبىراز ۋاقىت باعدادتا تۇرعانىمەن, كەيىنىرەك شامعا (سيرياعا) قونىس اۋداردى, سوندا عۇمىر كەشىپ, كەيىن سول جەردە شاھيد بولدى. ال اللا تاعالانىڭ راحىمى تۇسكىر كەمەلىنە كەلگەن ءفالسافاشى (فايلاسۋفان كاميلان), مەيىرىمدى يمام (يمامان فاديلان), مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ ناعىز بىلگىرى رەتىندە تانىلدى. ماتەماتيكا سالاسىندا ء(ال-ۋلۋم ار-رياديا) دا بىلگىر رەتىندە كورىندى. شىنىندا دا, ول ءوز ءداۋىرىن جەكە جارىپ شىققان ادام-دى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ ءداۋىرى ءۇشىن تاڭعاجايىپ عالامات جايت ەدى. اسا قاتتى قادىرلەگەندىكتەن ءامىر سايف اد-داۋلا ونى قاستەرلەپ, سارايىنان ورىن بەرىپ, وزىنە جاقىن تارتتى. ءابۋ ناسىر ونىڭ سارايىنداعىلاردىڭ ىشىندەگى ۇلىلاردىڭ ۇلىسى ەدى.
ونىڭ ءفالسافانى وقۋىنا مىنا ءبىر جاعداي سەبەپ بولدى دەسەدى. ءبىر كىسى اريستوتەل ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىنەن بىرنەشە كىتاپتى ساقتاي تۇرۋدى ءوتىنىپ ءال-فارابيگە قالدىرىپ كەتەدى. ول الىپ قالادى دا, اۋەلى ءبىرسىپىرا قاراپ شىققان سوڭ, كەيىن قۇنىعىپ وقي باستايدى. سودان ول كىتاپتاردىڭ ماعىناسىن تۇگەل ءتۇسىنىپ (كەيىنىرەككە دەيىن), ناعىز ءفالسافاشى بولعانشا وقي بەرگەن كورىنەدى. ءال-ءفارابيدىڭ ء«فالسافا» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قانداي؟» دەگەن ساۋالعا بەرگەن جاۋابىن كەلتىرەيىك. ول بىلاي دەگەن: «فيلوسوفيا – گرەك ءسوزى, ارابتار ونى وزگە تىلدەن (گرەك تىلىنەن) قابىل العان, بۇل ءسوز ارابتاردا (اۋەلى) «فايلاسۋفان» دەپ اتالىپ كەتتى. وسى ءسوزدىڭ «دانالىقتى سۇيەمىن» دەگەن ماعىناسى بار.
اللا تاعالانىڭ راحىمى تۇسكىر اممي راشيد اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين حاليفا ماعان بىلاي دەپ ەدى: ء«ال-فارابي 339 جىلى رادجاب ايىندا سايف اد-داۋلا بين حامداننىڭ قولىندا قايتىس بولدى. ءىلىم-ءبىلىمدى حاليفا ءال-مۇقتادىردىڭ بيلىك قۇرىپ تۇرعان تۇسىندا كۇن كەشكەن يۋحاننا بين حايلاننان باعدادتا ۇيرەنگەن... سول كەزدەگى عۇلامالاردىڭ ءبىرى – ءابۋ-ل مۋباشير ماتتا بين يۋنيس ءابۋ ناسىردەن جاس جاعىنان ۇلكەن-ءتىن. ءابۋ ناسىر نەگىزىنەن ونىڭ سويلەۋ جانە ويلاۋ تاسىلدەرىن قابىل العان. ءابۋ-ل مۋباشير ماتتا يبراھيم ءال-مارۋزيدەن وقىعان دا, حاليفا ار-ءراديدىڭ تۇسىندا 323/934, ياقي 329/940 جىلدارى كوز جۇمعان...
ء ابۋ ناسىردى ءماشھۇر ەتكەن العاشقى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «يحسا ال-ۋلۋم ۋا-ت تاعريف بياگراداھا» («عىلىمدى جىكتەۋ جانە ماقساتتى ايقىنداۋ») دەگەن تۋىندىسى. ويتكەنى وعان دەيىن وسىنداي تاقىرىپتا كىتاپ جازعان ەشكىم بولماعان. عىلىممەن اۋەستەنگەندەر وسى كىتاپتى باسشىلىققا الماي, بۇل كىتاپقا سوقپاي كەتە الماۋشى ەدى.
[يبن ءابي ۋسايبيعا. ۋيۋن ءال-انبا في تاباقات ءال-اتيببا – «دارىگەر توپتارى جايلى ماعلۇماتتاردىڭ قاينار كوزى. بەيرۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 603-309 بەتتەر].
* * *
احمەد يبن حالليكان (1211-1282)
ارابتىڭ ومىرباياندىق تاريحشىسى
فيلوسوف ءال-فارابي
ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاگ ءال-فارابي – لوگيكا, اۋەزتانۋ جانە باسقا دا عىلىمدار بويىنشا كوپتەگەن ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. ول – اسا ءىرى مۇسىلمان ءفالسافاشىلارىنىڭ (اكبار فالاسيفا) ءبىرى. سولاردىڭ (ياعني مۇسىلمان عالىمدارىنىڭ) ەشقايسىسى دا ونىڭ ورەسىنە جەتكەن جوق. ءابۋ ءالي يبن سينا شىعارمالارىن جازۋ ۇستىندە ونىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانعانىن, سول ارقىلى ماشھۇرلىككە قولى جەتكەنىن ەسكە الادى. ءال-فارابي تۇركى ەدى, ءوز ەلىندە دۇنيەگە كەلدى, سوندا ءوستى, ونىڭ تۋىپ-وسكەن شاھارى حاقىندا اللا مۇرسات بەرسە, ماقالا سوڭىندا ايتامىز. ءال-فارابي ءوز ەلىنەن تىسقارى شىعىپ, باعدادقا جەتكەنشە ساياحات شەگەدى. بۇل كەزدە ول تۇركى ءتىلىن ءبىلۋشى ەدى, اراب ءتىلىن كەيىن ۇيرەندى دە, وسى ءتىلدىڭ ناعىز بىلگىرى بولدى. باعدادقا كەلگەن سوڭ, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن, ول فالسافامەن ء(ال-ۋلۋم ءال-حيكما) شۇعىلدانادى.
اريستوتەلدىڭ بارلىق ەڭبەكتەرىمەن تانىستى. ونىڭ يدەيالارىن تەز تۇسىنەتىن قابىلەتكە جەتتى. ەستۋىمشە, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوز قولىمەن: «مەن بۇل كىتاپتى ءجۇز رەت وقىپ شىقتىم» دەپ اريستوتەلدىڭ «جان تۋرالى» كىتابىنا جازىپتى.
...ء«ال-حاريدانىڭ» اۆتورى يماد ونىمەن 561 جىلدىڭ رادجاب ايىندا جۇما كۇنى (21 مامىر 1166 جىل) كەزدەسكەنىن, كەيىنىرەك ونىڭ قايتىس بولعانىن حابارلايدى. ول ء(ال-فارابي) ءوزىنىڭ قولجازباسىندا «تارحان» دەگەن ءسوزدىڭ «تۋرحان» دەپ ەمەس, «تارحان» دەپ وقىلاتىندىعىن ايتادى. بۇل – تۇركى ەسىمدەرى. ال ءال-فارابي نىسپىسى فاراب شاھارىنا بايلانىستى الىنعان, قازىر اترار دەپ اتالادى (وتىرار بولۋى كەرەك, ارابتار «اترار» دەپ جازىپ, وقيدى, ويتكەنى ولاردا «و» ءارپى جوق – ءا.د.). بۇل قالا شاش شاھارىنىڭ ارعى جاعىندا, بالاساعۇنعا تاياۋ جەردە. تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى يمام اش-شافيعي مازھابىن ۇستانادى. اللا تاعالا وعان ريزا بولسىن. بۇل ءوزى – تۇركىلەردىڭ استانا قالالارىنىڭ ءبىرى. پارسى جەرىنىڭ شەكاراسىنا تاياۋ جاتقان تاعى ءبىر سىرتقى فاراب قالاسىنان ايىرۋ ءۇشىن بۇل شاھاردى ولار (تۇركىلەر) «ىشكى فاراب» دەپ اتاعان. سەيحۋن وزەنىنىڭ ارعى جاعىندا قاشعار قالاسىنا جاقىن, ياعني تۇركىلەردىڭ شەكاراسىنا تاقاۋ بالاساعۇن شاھارى بار. ال قاشعار – سين (قىتاي) ەلىمەن شەكارالىق ارالىقتا جاتقان ۇلكەن قالالاردىڭ ءبىرى, ارينە, قۇدىرەتتى اللا تاعالام مۇنى بىزدەن ارتىق بىلسە كەرەك.
ء[ابۋ-ل ابباس شامس اد-دين احمەد بين مۋحاممەد بين ءابۋ باكر بين حالليكان. ۋافايات ءال-اعيان ۋا انبا ابنا از-زامان – « ۇلى ادامداردىڭ قازاسى جانە زامانىنىڭ ۇلدارى جايلى ماعلۇماتتار». بەيرۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 5 توم, 153-157-بەتتەر].
* * *
950 جىلى ۇلى عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ۇلكەن جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. بۇل ءبىر ورتالىققا باعىنعان اراب حاليفاتىنىڭ ىدىراۋى نەگىزىنەن اياقتالىپ, تاق ءۇشىن قىرىقپىشاق بولعان الاب ۇلىك, الامان-تاسىر باستالعان كەز-ءدى. ابباس حاليفاتىنىڭ قيراعان جۇرتىنا يە بولعان بۋايھتەر, حامدان, سامان, قاراحان تۇقىمدارى بيلىك ەتكەن بىرلەستىكتەر قۇرىلدى. بىراق ابباس حاليفاتىنىڭ ىدىراۋى مۇسىلمان شىعىسىنداعى مادەني ءومىردىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋى دەگەن ءسوز ەمەس. قايتا اراب يمپەرياسىنىڭ كوبەسىنىڭ سوگىلىپ, تاۋىنىڭ شاعىلۋى وعان باعىنعان ەلدەر ءۇشىن وڭتايلى بولدى. عىلىم, ءبىلىم, ونەر دامي بەردى. زاكاۆكازەدەن باحمانيار, گيزامي گاندجاۋي (1140–1202), تۇركى, يران حالىقتارىنان فاحر اد-دين ار-رازي (ت.ج.ب.–1210), ومار حايام (1040–1202), دجالال اد-دين ار-رۋمي (1207–1273), ورتا ازيادان ءابۋ ءالي يبن سينا (980–1037), ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني (973–1048), ماحمۇد ءال-قاشعاري ء(Xى ع.), ءجۇسىپ بالاساعۇني ء(Xى ع.) سىندى زامانا دۇلدىلدەرى شىقتى.
ال قازاق ساحاراسىنداعى رۋحاني ورتالىق وتىرار شە؟
وتىرار تەك ابباس جاۋھاري مەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى عانا بەردى مە؟ فارابتان باسقا عالىمدار شىققان جوق پا دەگەن ساۋالداردى ءجيى ەستيمىز. شىنىندا دا, ول زاڭدى سۇراق. وتىرار ابباس جاۋھاري ء(Xى ع.) مەن ءابۋ ناسىردان باسقا تالاي-تالاي عالىمداردى دۇنيەگە كەلتىرگەن. تەك ءال-فارابيدەن باسقاسى زەرتتەلمەي كەلەدى. كۇنى كەشەگە دەيىن بىزگە ءوز ەڭبەكتەرىن اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى ماسەلەلەرىنە ارناعان ءابۋ يبراھيم يسحاق بين يبراھيم ءال-فارابي مەن ءابۋ ناسىر يسمايل بين حامماد ءال-جاۋھاري سەكىلدى وتىرارلىق فيلولوگ عالىمداردىڭ اتى عانا بەلگىلى ەدى. ويتكەنى اراب ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەگەن شىعىستانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالا قويعان جوق-تى. دەسەك تە, ەكەۋى دە سان عاسىرلار پاراعىن سۋدىرلاتقانىمەن, ءمان-ماڭىزىن جوعالتا قويماعان, اراب ءتىلىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتەتىن ولمەس, وشپەس ەڭبەكتەر قالدىرعان.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ۇعا اكادەميگى
