ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان ونلاين-كونفەرەنتسيا جاسىل ەكونوميكا سالاسىنىڭ قايراتكەرى سالتانات راحىمبەكوۆانى ەسكە الۋدان باستالدى. الدىمەن ءسوز تىزگىنىن «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق باسقارما توراعاسى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ الىپ, مارقۇمنىڭ جاسىل ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنە توقتالى.
– ءبىز كوپتەگەن مامانعا, عالىمدارعا تاڭسىق بولىپ كەلگەن جاڭا تەحنولوگيالارمەن اينالىستىق. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى كوپىرلى ەگىنشىلىك, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەلەكترلەندىرىلگەن تەحنولوگيالار ماسەلەلەرى. 2013 جىلى ەلباسى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان كەزدە ول ەرەكشە قۋانعان بولاتىن. سول ۋاقىتتا سالتانات «جاسىل ەكونوميكا جانە G-Global-دى دامىتۋ كواليتسياسىن» قۇردى. ول اينالاسىنا ەكونوميكانى ەكولوگيالاندىرۋ يدەياسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن الترۋيستەردى جينادى, – دەدى ت.راحىمبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماماندار الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى پروبلەمالارىنان باسقا, وزەكتى ەكى پروبلەما بار. ءبىرىنشىسى – جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى. ەكىنشى ماسەلە – توپىراقتىڭ توزۋى. جىلدان-جىلعا قۇرعاقشىلىق دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى.
پاندەميا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى كەدەيلىك قاۋپى ءتونۋى مۇمكىن ادامداردىڭ سانى ەداۋىر ءوستى. قازاقستان ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىكتى ءوندىرۋ الەۋەتىنىڭ ناتيجەسىندە وسى پروبلەمانى شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسا الادى.
«پاندەميا تەك ادامدار مەن بيزنەسكە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكولوگيا مەن ەكونوميكاعا دا اسەر ەتۋدە», – دەيدى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي ۆرەميش. كوروناداعدارىس ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا دا قاۋىپ توندىرەدى.
– بۇگىندە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا, اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك ماقساتتارعا, سونداي-اق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇزاق پەرسپەكتيۆاعا باعدارلانعان ءتاسىل قاجەت. وسىنىڭ شەڭبەرىندە ۇكىمەت, ءبىز, جەكە سەكتور جانە ازاماتتىق قوعام وسى مىندەتتەردى شەشۋمەن اينالىسادى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتقانى قۋانتادى. پاندەميا كەزەڭىندە جاسىل ەكونوميكا جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسى باسىم سيپاتقا يە بولدى. سونداي-اق جىل باسىندا جوسپارلانعان شارالار جالعاسۋدا. جاسىل ءوسۋ پرەزيدەنت جولداۋىندا دا ايتىلدى. سوندىقتان «جاسىل» ماقساتتار بويىنشا ودان ءارى جۇمىس ىستەۋدىڭ جاقسى العىشارتتارى بار, – دەدى حالىقارالىق ساراپشى.
كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى بولىگى جاسىل ەكونوميكا سالاسىنداعى جاڭا مەملەكەتتىك جانە جەكە ازىرلەمەلەر بويىنشا تانىستىرىلىمداردان تۇردى. كليماتتىق ساياسات جانە جاسىل تەحنولوگيالار دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ پروتسەستەرى تۋرالى باياندادى. بۇل قۇجات پاريج كەلىسىمى شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن. ول تاراپتاردى كومىرتەگى دامۋىنىڭ تومەن دەڭگەيىمەن ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالار قۇرۋعا ۇندەيدى.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, ستراتەگيا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا ايتقان دەكاربونيزاتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىن ايقىندايدى. قۇجاتتى ازىرلەۋ كەزىندە قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن سىرتقى فاكتورلار دا ەسكەرىلگەن. مىسالى, ەۋروپالىق وداق بىلتىر ەۋروپالىق جاسىل مامىلەنى قابىلدادى. بۇگىندە وسى قۇجات اياسىندا كليماتتىق كەلىسىم جاسالۋدا.
– ءبىز قىتايدىڭ كليماتتىق ساياسات اياسىندا ايتارلىقتاي العا جىلجيتىنىن كۇتىپ وتىرمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە بىزگە دە اسەر ەتەدى. ال رەسەي فەدەراتسياسىندا تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. ءىرى كومپانيالاردىڭ تومەن كومىرتەكتى دامۋعا دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن بايقاپ وتىرمىز. وسى حالىقارالىق كونيۋنكتۋراعا سۇيەنە وتىرىپ, جاڭا قۇجاتتى وڭدەۋ اسپەكتىلەرى ەسكەرىلەدى, – دەدى ز.سۇلەيمەنوۆا.
ونىڭ مالىمەتىنشە, وتاندىق ەكونوميكانى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى التى ستسەناري, ىشكى ساياساتتىڭ ءۇش تراەكتورياسى جانە حالىقارالىق فاكتورلار نەگىزىندە ەسەپتەلەدى.
– ءبىز مۇددەلى تاراپتاردى تارتا وتىرىپ, كەڭەستەر وتكىزدىك, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى, عيمارات, كولىك جانە كومىر ونەركاسىبى سياقتى 4 باعىت بويىنشا سەكتورالدىق كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىپ ۇلگەردىك. اكادەميالىق قوعامداستىقتان, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان, ۇكىمەتتىك ۇيىمداردان 40-قا جۋىق تۇسىنىكتەمە الدىق. مودەلدەۋگە ارنالعان ماتريتسالار دايىندالدى. كەلەسى قادام – ستسەناريلەردى ناقتىلاۋ پروتسەسىن باستاۋ ءۇشىن جۇمىس توبىن جوعارى دەڭگەيدە دە, تەحنيكالىق دەڭگەيدە دە قالىپتاستىرۋ. قۇجات كەلەسى جىلى دايىن بولادى دەگەن ويدامىز, – دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
شارا بارىسىندا «Expo&Women» اتقارۋشى ديرەكتورى ءلاززات اسقاروۆا جاسىل ەكونوميكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاندا ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى ەمەستىگىن اتادى. قوعامنىڭ ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋى «جاسىل» وسۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن. الايدا «Expo&Women» ساۋالداماسىنا سايكەس, حالىق بۇل باعىتتا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە حاباردار ەمەس ەكەن.
– رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى تۋرالى ەستىگەندەرىن ايتتى. تەك 8,4 پايىزى عانا بۇل باعدارلامامەن تولىقتاي تانىسقان. مۇنىڭ 17 ماقساتتان تۇراتىنىن كوبى بىلە بەرمەيدى, – دەدى ل.اسقاروۆا.
جيىندا سپيكەرلەر سۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. شىنى كەرەك, بۇكىل الەمدە ءاربىر ءۇشىنشى ادام قاۋىپسىز اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. پاندەميا سانيتاريانىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن كورسەتتى. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعىن باستان كەشۋدە. بۇل سۋدى ۇنەمدەۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك باستاۋ قاجەت ەكەندىگىن كورسەتەدى. وعان قوسا كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋى ۇلعايىپ بارادى. بىلتىر ەكولوگياعا 3 ملرد 670 ملن تەڭگە كولەمىندەگى زالالدىڭ الدى الىنعان. براكونەرلىك كاسپي ءوڭىرى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تۋرالى «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇپۋ ديرەكتورى كيريلل وسين ايتتى.
– براكونەرلەر ارزان ءبىر رەتتىك جەلىلەردى پايدالانادى. ادەتتە, بۇل جەلىلەر جاعالاۋدا نەمەسە تەڭىزدە قالادى. بۇل بيوالۋانتۇرلىلىككە قاۋىپ توندىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە بالىقتار, شاياندار, يتبالىقتار شىرمالىپ قالادى. وتكەن جىلى ءبىز قۇستار دا شىرمالىپ قالعان تورلاردى تاپتىق. بۇل ۇلكەن ماسەلە. شارالار كۇشەيتىلدى. بىراق ءوڭىر تۇرعىندارى بارلىق ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان كاسپي بيورەسۋرستارىنىڭ ناقتى قورعالۋىن كۇتۋدە, – دەدى ك.وسين.
بيوتەحنولوگ ءامىر قۋات ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىندارىن 625 ەسە ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەمدەگى ەڭ ءتيىمدى قۇرعاق مودۋلدىك سىرتقى ورناتۋ ترانسفورماتورىن ويلاپ تاپقان ەكەن. ەگەر ءبىز ونى قازاقستاندا ەنگىزسەك, گازدى, مازۋتتى جانە ەنەرگيا وڭدەۋ ستانسالارىندا پايدالاناتىن باسقا دا شيكىزاتتى ەسەپكە الماعاندا, حالىقتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن تومەندەتپەي, 3 ملن 133 مىڭ توننادان استام كومىردى ۇنەمدەي الامىز. بۇل شىعارىندىلار دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, سۋ دايىنداۋ شىعىندارىنىڭ ازايۋىنا جانە پايدالانۋ شىعىندارىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.
– زاڭنامالىق دەڭگەيدە ىنتالاندىرۋشى فاكتورلار جوق. بىزدە ەنەرگيا تيىمدىلىگى تۋرالى زاڭ بار. بىراق ول ۇسىنىستىق سيپاتقا يە بولىپ وتىر. نارىق سۋبەكتىلەرى ءوز پروتسەستەرىندە زياندى شىعارىندىلاردى, ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى مىندەتتى تۇردە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭالىقتاردى ەنگىزۋى قاجەت, – دەيدى ءا.قۋات.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اكىمشىلىگىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ايدار قازىباەۆتىڭ سوزىنشە, ەكولوگيالىق كودەكسكە جاسىل قارجى, «جاسىل» ينۆەستيتسيالار, جاسىل تاكسونوميا سياقتى ۇعىمدار دا ەنگىزىلۋى كەرەك. بۇل كومپانيالاردىڭ, رەسۋرستاردىڭ نەعۇرلىم كەڭ اينالىمىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكولوگيالىق كودەكس ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن الۋان ءتۇرلى رەسۋرستار بەرۋگە ءتيىس.
