الەم • 07 قازان، 2020

ماوريلەر مۇڭى

668 رەت كورسەتىلدى

العاشىندا ابەل تاسمان، ودان كەيىن دجەيمس كۋك كەلىپ، XVIII عاسىردا جاڭا زەلانديا دەپ ات قويىلعان ارالعا XIX عاسىردا ەۋروپالىقتار اعىلعانعا دەيىن ماوري حالقى ءداستۇرى، ءتىلى، تانىمى، وزىنە ءتان باي مادەنيەتىمەن جۇماق مەكەنىندە جايباراقات ءومىر ءسۇرىپ جاتقان-دى.

ماوريلەر و باستا بۇل جەرگە پولينەزيا­لىق كوپ ارالدىڭ بىرىنەن كەلىپ قونىستانعان دەيدى. وزدەرى ۇزىن اق بۇلتتى جەر دەپ اتاپ كەتكەن قۇتتى مەكەندە ولار ءوزارا شارپىسىپ، كەيدە تاتۋ، كەيدە قاتۋ بولىپ مىڭ جىلداي تىرلىك كەشىپتى. ال بۇل مامىراجاي ءومىر ەۋروپالىقتاردىڭ كەلۋىمەن وزگەرە باستادى. تاسماندى دا، كۋكتى دا ارالدىقتار قابىلداعىسى كەلمەدى، ارالارىندا قاقتىعىس تا بولادى.

ماوريلەردە كەلگەن قوناقتى جاۋىن­گەرلىك رۋحتاعى بيمەن قارسى الۋ ءداستۇرى بار-تىن. مەيمان سوندا گۇلدى السا، بەيبىت قوناق بولعانى، ال جەردەن قارۋدى كوتەرسە، جاۋلىق پيعىلىن كورسەتكەنى. مۇنى اڭعارىپ ۇلگەردى مە ەكەن، ەۋروپالىقتار گۇلدى الادى دا، جەرگىلىكتى حالىق ولاردى توبەسىنە كوتەرىپ، جاتىپ جاستىق، جايىلىپ توسەك بولادى. ال ىشىنە ەنىپ العان سوڭ مەيماندار مەنمەندىكپەن جەرگىلىكتى جۇرتتى وزدەرىنەن تومەن، جابايى ساناپ، مۇنداي ءور حالىقتىڭ ساناسىن جاۋلاماسا، مويىنسۇنباسىن تۇسىنەدى. ءسويتىپ ولار الدىمەن ماوري ءتىلىن ۇيرەنەدى. ۇيرەنىپ العان سوڭ اعىلشىن تىلىندە مەكتەپتەر اشادى. مۇنىمەن توقتاماي، ماوريلەر اراسىنداعى ىقپالدى، بەدەلدى كىسىلەرگە دە ءتىل ۇيرەتەدى. ارادا شامالى ۋاقىت وتكەندە اعىلشىن ءتىلى مەن يدەولوگياسى باسىمدىققا يە بولىپ، ءبىر ءتىلدى حالىق ايىر ءتىلدى جۇرتقا اينالىپ شىعا كەلەدى. بارا-بارا ءتىل ۇمىتىلا باستايدى. وسىلايشا وتكەن عاسىردا ماوري ءتىلى جوعالىپ كەتەتىن تىلدەردىڭ قاتارىنا ەندى.

ماوريلەر بەلسەندىلەرى وسى ساتتە قيمىلداي باستايدى. بۇل 1970 جىلدار ەدى. ولار الدىمەن ءوز ىشىندەگى بەدەلدى، كوپشىلىككە تانىمال كىسىلەردى انا تىلىندە سويلەتۋگە جانىن سالادى. بۇل كادىمگىدەي ءساتتى قادام بولادى. سودان كەيىن بالاباقشا جاسىنداعى بالالارعا ارنالعان «اتا-اجەدەن – نەمەرەلەرگە» دەگەن باعدارلامانى قولعا الادى. سول كەزەڭدە اتا جولىنان اينىعان جۇرت حريستيان بولىپ كەتكەن ەدى. ەندى شىركەۋلەر جانىندا اتا-اجەلەردەن نەمەرەلەرگە جاپپاي ءتىل ۇيرەتۋ جۇمىسى جۇرەدى. بۇل كۋرس تا جەمىسىن بەرەدى. ەندى مەكتەپكە دەيىن ماوري تىلىندە سويلەۋدى ۇيرەنگەندەر ءۇشىن مەكتەپتەر اشۋدى ويلاستىرادى. الدىمەن تەك باستاۋىش سىنىپتار اشىلىپ، بىرتە-بىرتە ورتا مەكتەپ دەڭگەيىنە جەتكىزىلەدى. بەلسەندىلەر بۇل جولدا ءوز قاراجاتتارىن سالىپ، جان-تانىمەن بەرىلىپ، انا ءتىلىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ايانىپ قالمايدى. ال ورتا مەكتەپتەردىڭ سانى ۇلعايا باستاعاندا بيلىك ونىمەن ساناسۋ كەرەگىن ۇعىپ، ەندى مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنەدى. ءسويتىپ 1997 جىلى 3 700 وقۋشى ماوري مەكتەپتەرىندە وقيدى.

ماوريلەردىڭ ءتىل ءۇشىن كۇرەستەگى ەرلىگىن زەرتتەگەن سپولسكي اتتى عالىم ارال تۇر­عىندارىنىڭ ويانۋ قۇبىلىسىنىڭ تۇپ­كىلىكتى جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن ورتا مەكتەپتەر ازدىق ەتەدى، ول ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماوري تىلىندە دايارلانعان بارلىق سالانىڭ ماماندارى قاجەت دەگەن وي ايتادى. ويتكەنى ماوري ءتىلى تۇرمىستا عانا قولدانباي، عىلىم ءتىلى بولعاندا عۇمىرلى بولماق.

بۇدان كەيىن البيۋري اتتى تاعى ءبىر عالىم ماوري ءتىلىنىڭ تىرىلۋىنە زەر سالىپ، ارنايى ساۋالدامالار جۇرگىزەدى. سوندا ارالدىقتاردىڭ ءوز ءتىلىنىڭ دامۋىنا وتە پەيىلدى ەكەنىن باعامدايدى. الايدا اعىلشىن ءتىلىنىڭ كەڭىستىگى زور، ال ماوري ءتىلى عىلىم-ءىلىمنىڭ ءتىلى بولۋى ءۇشىن ءالى دە ماتەريالدىق بازا، مىقتى ماماندار كەرەك. ءتىلىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسىپ كۇرەسكەن ماوريلەر ءالى دە ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ۇستىندە.

انا ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەمىز دەگەن ماوريلەر باسىنداعى مۇڭىن ىسىرىپ، ءتىلىنىڭ قادىرىن ۇعىنۋىمەن قاتار ەۋرو­پا­لىقتارعا وزدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن دە دالەلدەدى. بۇعان تۋريس­تەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ مويىنداۋلارى ايعاق بولا الادى. ماوريلەر اعىلشىندار ەسەپتەگەندەي جابايى ەمەس، بيىك مادەنيەتى، تۋىستىق قاتىناستارى، جاۋىنگەرلىك رۋحى بولعان، وتە ءتالىمدى ەل ەكەن. ەندەشە، مۇنداي مادەنيەتتىڭ جويىلۋىنا جول جوق ەكەنىنە كوز جەتىپ، تە-ۆاحيپوۋنامۋ اتتى ماوريلەر كيە تۇتاتىن كونە مەكەن، مادەنيەت وشاعى يۋنەسكو قورعاۋىنا الىنعان.

شاعىن ارالدىڭ شاعىن حالقىنىڭ ۇلكەن ەرلىگى وسىنداي.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار