ماوريلەر و باستا بۇل جەرگە پولينەزيالىق كوپ ارالدىڭ بىرىنەن كەلىپ قونىستانعان دەيدى. وزدەرى ۇزىن اق بۇلتتى جەر دەپ اتاپ كەتكەن قۇتتى مەكەندە ولار ءوزارا شارپىسىپ, كەيدە تاتۋ, كەيدە قاتۋ بولىپ مىڭ جىلداي تىرلىك كەشىپتى. ال بۇل مامىراجاي ءومىر ەۋروپالىقتاردىڭ كەلۋىمەن وزگەرە باستادى. تاسماندى دا, كۋكتى دا ارالدىقتار قابىلداعىسى كەلمەدى, ارالارىندا قاقتىعىس تا بولادى.
ماوريلەردە كەلگەن قوناقتى جاۋىنگەرلىك رۋحتاعى بيمەن قارسى الۋ ءداستۇرى بار-تىن. مەيمان سوندا گۇلدى السا, بەيبىت قوناق بولعانى, ال جەردەن قارۋدى كوتەرسە, جاۋلىق پيعىلىن كورسەتكەنى. مۇنى اڭعارىپ ۇلگەردى مە ەكەن, ەۋروپالىقتار گۇلدى الادى دا, جەرگىلىكتى حالىق ولاردى توبەسىنە كوتەرىپ, جاتىپ جاستىق, جايىلىپ توسەك بولادى. ال ىشىنە ەنىپ العان سوڭ مەيماندار مەنمەندىكپەن جەرگىلىكتى جۇرتتى وزدەرىنەن تومەن, جابايى ساناپ, مۇنداي ءور حالىقتىڭ ساناسىن جاۋلاماسا, مويىنسۇنباسىن تۇسىنەدى. ءسويتىپ ولار الدىمەن ماوري ءتىلىن ۇيرەنەدى. ۇيرەنىپ العان سوڭ اعىلشىن تىلىندە مەكتەپتەر اشادى. مۇنىمەن توقتاماي, ماوريلەر اراسىنداعى ىقپالدى, بەدەلدى كىسىلەرگە دە ءتىل ۇيرەتەدى. ارادا شامالى ۋاقىت وتكەندە اعىلشىن ءتىلى مەن يدەولوگياسى باسىمدىققا يە بولىپ, ءبىر ءتىلدى حالىق ايىر ءتىلدى جۇرتقا اينالىپ شىعا كەلەدى. بارا-بارا ءتىل ۇمىتىلا باستايدى. وسىلايشا وتكەن عاسىردا ماوري ءتىلى جوعالىپ كەتەتىن تىلدەردىڭ قاتارىنا ەندى.
ماوريلەر بەلسەندىلەرى وسى ساتتە قيمىلداي باستايدى. بۇل 1970 جىلدار ەدى. ولار الدىمەن ءوز ىشىندەگى بەدەلدى, كوپشىلىككە تانىمال كىسىلەردى انا تىلىندە سويلەتۋگە جانىن سالادى. بۇل كادىمگىدەي ءساتتى قادام بولادى. سودان كەيىن بالاباقشا جاسىنداعى بالالارعا ارنالعان «اتا-اجەدەن – نەمەرەلەرگە» دەگەن باعدارلامانى قولعا الادى. سول كەزەڭدە اتا جولىنان اينىعان جۇرت حريستيان بولىپ كەتكەن ەدى. ەندى شىركەۋلەر جانىندا اتا-اجەلەردەن نەمەرەلەرگە جاپپاي ءتىل ۇيرەتۋ جۇمىسى جۇرەدى. بۇل كۋرس تا جەمىسىن بەرەدى. ەندى مەكتەپكە دەيىن ماوري تىلىندە سويلەۋدى ۇيرەنگەندەر ءۇشىن مەكتەپتەر اشۋدى ويلاستىرادى. الدىمەن تەك باستاۋىش سىنىپتار اشىلىپ, بىرتە-بىرتە ورتا مەكتەپ دەڭگەيىنە جەتكىزىلەدى. بەلسەندىلەر بۇل جولدا ءوز قاراجاتتارىن سالىپ, جان-تانىمەن بەرىلىپ, انا ءتىلىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ايانىپ قالمايدى. ال ورتا مەكتەپتەردىڭ سانى ۇلعايا باستاعاندا بيلىك ونىمەن ساناسۋ كەرەگىن ۇعىپ, ەندى مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنەدى. ءسويتىپ 1997 جىلى 3 700 وقۋشى ماوري مەكتەپتەرىندە وقيدى.
ماوريلەردىڭ ءتىل ءۇشىن كۇرەستەگى ەرلىگىن زەرتتەگەن سپولسكي اتتى عالىم ارال تۇرعىندارىنىڭ ويانۋ قۇبىلىسىنىڭ تۇپكىلىكتى جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن ورتا مەكتەپتەر ازدىق ەتەدى, ول ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماوري تىلىندە دايارلانعان بارلىق سالانىڭ ماماندارى قاجەت دەگەن وي ايتادى. ويتكەنى ماوري ءتىلى تۇرمىستا عانا قولدانباي, عىلىم ءتىلى بولعاندا عۇمىرلى بولماق.
بۇدان كەيىن البيۋري اتتى تاعى ءبىر عالىم ماوري ءتىلىنىڭ تىرىلۋىنە زەر سالىپ, ارنايى ساۋالدامالار جۇرگىزەدى. سوندا ارالدىقتاردىڭ ءوز ءتىلىنىڭ دامۋىنا وتە پەيىلدى ەكەنىن باعامدايدى. الايدا اعىلشىن ءتىلىنىڭ كەڭىستىگى زور, ال ماوري ءتىلى عىلىم-ءىلىمنىڭ ءتىلى بولۋى ءۇشىن ءالى دە ماتەريالدىق بازا, مىقتى ماماندار كەرەك. ءتىلىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسىپ كۇرەسكەن ماوريلەر ءالى دە ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ۇستىندە.
انا ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەمىز دەگەن ماوريلەر باسىنداعى مۇڭىن ىسىرىپ, ءتىلىنىڭ قادىرىن ۇعىنۋىمەن قاتار ەۋروپالىقتارعا وزدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن دە دالەلدەدى. بۇعان تۋريستەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ مويىنداۋلارى ايعاق بولا الادى. ماوريلەر اعىلشىندار ەسەپتەگەندەي جابايى ەمەس, بيىك مادەنيەتى, تۋىستىق قاتىناستارى, جاۋىنگەرلىك رۋحى بولعان, وتە ءتالىمدى ەل ەكەن. ەندەشە, مۇنداي مادەنيەتتىڭ جويىلۋىنا جول جوق ەكەنىنە كوز جەتىپ, تە-ۆاحيپوۋنامۋ اتتى ماوريلەر كيە تۇتاتىن كونە مەكەن, مادەنيەت وشاعى يۋنەسكو قورعاۋىنا الىنعان.
شاعىن ارالدىڭ شاعىن حالقىنىڭ ۇلكەن ەرلىگى وسىنداي.
