بۇگىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ بولاشاعى وڭىرلەر دەڭگەيىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى. بۇل تۇستا وڭىرلەردىڭ تەڭگەرىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال مەن ءومىر ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىق دەڭگەيىن قىسقارتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ يدەيالار ءتيىمدى جۇزەگە اساتىندىعىنا تولىقتاي سەنىمدىمىز.
ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بارشامىزعا ءمالىم. ءال-اۋقات تۇسىنىگى ءاردايىم قوعامداعى جەكە ادامنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى مەن ءساتتى قىزمەت اتقارۋىمەن سيپاتتالادى. دەمەك, ء«ومىر ساپاسى» مەن ء«ومىر دەڭگەيى» تۇسىنىكتەرى ءال-اۋقات دەڭگەيىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پاراديگماسى ءال-اۋقات قۇرىلىمىنداعى مىنا قۇرامداستارعا ەرەكشە ءمان بەرەدى: حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى مەن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن كورسەتەتىن ماتەريالدىق ءال-اۋقات; حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جايى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تابيعي ءال-اۋقات; تۇلعاارالىق قاتىناستار, قوعام ومىرىنە ارالاسۋدى ايقىندايتىن الەۋمەتتىك ءال-اۋقات; تۇلعالىق ءوسۋ, پسيحيكالىق جانە رۋحاني دەنساۋلىق, سەنىمدى كورسەتەتىن ەموتسيالىق ءال-اۋقات; جۇمىستاعى قۇزىرەتتىلىك پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە ىقپال جاسايتىن كاسىبي ءال-اۋقات.
جولداۋدا قولجەتىمدى ءارى ساپالى بىلىمگە دە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قوعامنىڭ سەرپىندى ەكونوميكالىق ءوسىمى مەن الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ نەگىزى جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ فاكتورى بولىپ تابىلاتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ نەگىزگى شارت بولىپ تابىلادى. ءبىلىم سالاسىنداعى باسەكەلەستىك تەك يننوۆاتسيالاردى يگەرىپ قانا قويماي, جاھاندىق تالاپتارعا بەيىمدەلۋدى جانە تەحنولوگيالاردى ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋ الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ماڭىزدى ومىرلىك قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, ۇستازدار قاۋىمى, اتا-انالار مەن وقۋشىلاردىڭ ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتەدى. عىلىمدا حالىقارالىق تاجىريبەگە ارقا سۇيەۋ جانە «جاس عالىم» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسۋى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋىمىزدىڭ ىرگەتاسى بولماق.
جاڭا جاعدايداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى. ءار ەلدەگى حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە بۇل سالاداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ەرەكشەلىگىن تالداۋ بارىسىندا مىناداي نەگىزگى ەكونوميكالىق سيپاتتامالىق بەلگىلەردى بايقاۋىمىزعا بولادى: مەنشىك قاتىناستارى; قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى; وندىرۋشىلەر بولىپ تابىلاتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن تۇتىنۋشى حالىقتى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى; مەديتسينالىق كومەكتىڭ كولەمى مەن ساپاسىن باقىلاۋدىڭ تۇرلەرى مەن ادىستەرى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل بەلگىلەر الداعى ۋاقىتتا دا وزەكتىلىگىن جوعالتپايدى. ال مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءبىلىم, عىلىم جانە مادەني قۇندىلىقتار ىقپال جاسايدى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دەنساۋلىق سالاسىنا ىقپالى بار ەكەندىگى تۇسىنىكتى. بۇگىنگى تاڭدا ءار ادام ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن قالىپتى دەڭگەيدە ساقتاۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن بىلەدى. بىراق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
بيولوگيالىق اركەلكىلىك ءومىردىڭ بارلىق كورىنىستەرىندەگى الۋاندىق پەن بيولوگيالىق جۇيە كۇردەلىلىگىنىڭ كورسەتكىشتەرى مەن قۇرامداستارىنىڭ ساپالىلىعىن بىلدىرەدى. گەنەتيكالىق, ەكوجۇيەلەردەگى تۇرلەر مەن وسى ەكوجۇيەدەگى اركەلكىلىك ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. امەريكالىق ەكولوگ روبەرت ۋيتتەكەر زەرتتەۋىندە بيولوگيالىق اركەلكىلىكتىڭ قورشاعان ورتا فاكتورلارىنا تاۋەلدىلىگى دايەكتەلىپ, قاۋىمداستىق ىشىندەگى, قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى جانە ورتا گراديەنتتەرى بويىنشا جۇيەنىڭ اركەلكىلىگى تۋرالى باياندالعان. بۇل دا الداعى ۋاقىتتا نازارعا الىناتىن يدەيا. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە ناسيحاتپەن تىكەلەي بايلانىستى. تابيعاتتى تانۋ ارقىلى ءبىز قورشاعان ورتاعا مۇقيات قاراۋ قاجەتتىلىگىن سەزىنەمىز, حالىق اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن ويلار قالىپتاسادى.
ادىلەتتى مەملەكەت تۇسىنىگى ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پلاتون ەڭبەكتەرىندە مولىنان كەزدەسەدى. ۇعىمدى زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمدا بىرنەشە تۇجىرىمدار دا بار. عىلىمي ساراپتاۋلار نەگىزىندە ادىلەتتى مەملەكەت دەپ حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمى, اتقارىلىپ جاتقان باستامالاردى قولداۋى جانە ورتاق يگىلىك مۇددەلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىك قىزمەتىن وڭ باعالاۋى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرلەسە اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىز.
تسيفرلاندىرۋ ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ جاڭا پروتسەستەرگە بەيىمدەلۋىن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن تاسىلدەر جانە ونى باسقارۋدى كوزدەيدى. جالپى, كوپتەگەن عالىمدار تسيفرلاندىرۋ تەحنولوگيا نەمەسە بەلگىلى ءبىر ءونىم ەمەستىگى تۋرالى ايتادى. دەمەك, ول ءار جۇمىستى وزگەرتۋگە باعىتتالعان تسيفرلىق رەسۋرستاردى پايدالانۋدىڭ ءتاسىلى دەگەنىمىز دۇرىس بولار. سوندىقتان بۇل يگىلىكتىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرىن قوعامنىڭ بارلىق سالالارىندا وڭتايلى پايدالانۋ ماڭىزدى.
ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋى حالىقتىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ىقپال جاسايدى. مەملەكەتتىك باسقارۋعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنىڭ بارلىق تۇرلەرى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى وزگەرىستەردى قامتىپ, ءتيىمدى قولدانىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك اسەر قالدىرادى. سوندىقتان ساياسي تاجىريبە بارىسىندا ساياسي پروتسەستەردە ورىن الىپ وتىرعان ساياسي قاتىسۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن قولدانۋ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن بيلىكتىڭ بارلىق وكىلدەرى تەرەڭ ءتۇسىنۋى قاجەت.
ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى ءبىلىمدى بولۋدى, ەڭبەك ەتۋدى, كاسىبي داعدىنى قالىپتاستىرۋدى, تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاجەتتىلىگىن, ادىلەتتى بولۋدى جانە ادالدىق, ۇقىپتىلىق, تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. بۇل ءۇشىن «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىندەگى نەگىزگى تريادالارعا اسا جوعارى دارەجەدە ءمان بەرگەنىمىز ءجون.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن حالىق جوعارى باعالادى دەپ ويلايمىز. جولداۋداعى تىڭ يدەيالار مەن باستامالار ىندەتپەن كۇرەس جاعدايىنداعى ەلىمىزدىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى بولمايتىندىعىنا سەنىمىمىز مول.
مۇرات ناسيموۆ,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, «بولاشاق» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
قىزىلوردا
