پىكىر • 01 قازان، 2020

ۇلتتىق بولمىس جاۋاپكەرشىلىككە ۇندەيدى

79 رەت كورسەتىلدى

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە قاتىستى رەفورمالاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى باياندالادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ تەورياسىندا قۇقىقتىق، ساياسي جانە باسقارۋشىلىق تاسىلدەر مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىراتىندىعى ايتىلادى. ال باسقارۋشىلىق تاسىلدە ايتىلعانداي، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى، ۇنەمدىلىگى، ناتيجەلىلىگى مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزگى قۇندىلىق سانالادى.

بۇگىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ بولاشاعى وڭىرلەر دەڭگەيىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى. بۇل تۇستا وڭىرلەردىڭ تەڭ­گەرىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ، وڭىرلەردەگى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال مەن ءومىر ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىق دەڭگەيىن قىسقارتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ يدەيالار ءتيىمدى جۇزەگە اساتىندىعىنا تولىقتاي سەنىمدىمىز.

ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بارشامىزعا ءمالىم. ءال-اۋقات تۇسىنىگى ءاردايىم قوعامداعى جەكە ادامنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى مەن ءسات­تى قىزمەت اتقارۋىمەن سيپاتتالادى. دەمەك، ء«ومىر ساپاسى» مەن ء«ومىر دەڭ­­گەيى» تۇسىنىكتەرى ءال-اۋقات دەڭگەيىن كور­­­سەتەدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك سايا­ساتتىڭ جاڭا پاراديگماسى ءال-اۋقات قۇرى­لىمىنداعى مىنا قۇرامداستارعا ەرەكشە ءمان بەرەدى: حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى مەن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن كور­سەتەتىن ماتەريالدىق ءال-اۋقات; حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جايى مەن قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن تابيعي ءال-اۋقات; تۇل­عاارالىق قاتىناستار، قوعام ومىرىنە ارالاسۋدى ايقىندايتىن الەۋمەتتىك ءال-اۋقات; تۇلعالىق ءوسۋ، پسيحيكالىق جانە رۋحاني دەنساۋلىق، سەنىمدى كورسەتەتىن ەموتسيالىق ءال-اۋقات; جۇمىستاعى قۇزى­رەتتىلىك پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە ىقپال جاسايتىن كاسىبي ءال-اۋقات.

جولداۋدا قولجەتىمدى ءارى ساپالى بىلىمگە دە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. يننو­ۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاس­تىرۋ ءۇشىن قوعامنىڭ سەرپىندى ەكونو­ميكالىق ءوسىمى مەن الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ نەگىزى جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ فاكتورى بولىپ تابىلاتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭ­عىرتۋ نەگىزگى شارت بولىپ تابىلادى. ءبىلىم سالاسىنداعى باسەكەلەستىك تەك ين­نو­ۆاتسيالاردى يگەرىپ قانا قويماي، جاھان­دىق تالاپتارعا بەيىمدەلۋدى جانە تەحنولوگيالاردى ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋ الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ماڭىزدى ومىرلىك قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، ۇستاز­دار قاۋىمى، اتا-انالار مەن وقۋشى­لاردىڭ ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتەدى. عىلىمدا حالىقارالىق تاجىري­بەگە ارقا سۇيەۋ جانە «جاس عالىم» جوباسى­نىڭ جۇزەگە اسۋى عىلىمي-تەحنولوگيا­لىق ىلگەرىلەۋىمىزدىڭ ىرگەتاسى بولماق.

جاڭا جاعدايداعى دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىن دامىتۋ قوعام مەن مەم­لەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى. ءار ەلدەگى حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە بۇل سالاداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ەرەكشەلىگىن تالداۋ بارىسىندا مىناداي نەگىزگى ەكونوميكالىق سيپاتتامالىق بەلگىلەردى بايقاۋىمىزعا بولادى: مەنشىك قاتىناس­تارى; قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى; وندى­رۋ­شىلەر بولىپ تابىلاتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن تۇتىنۋشى حالىق­تى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى; مەديتسي­نالىق كومەكتىڭ كولەمى مەن ساپاسىن باقى­لاۋدىڭ تۇرلەرى مەن ادىستەرى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل بەلگىلەر الداعى ۋاقىتتا دا وزەكتىلىگىن جوعالتپايدى. ال مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءبىلىم، عىلىم جانە مادەني قۇندىلىقتار ىقپال جاسايدى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دەنساۋلىق سالاسىنا ىقپالى بار ەكەندىگى تۇسىنىكتى. بۇگىنگى تاڭدا ءار ادام ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن قالىپ­تى دەڭگەيدە ساقتاۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن بىلەدى. بىراق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

بيولوگيالىق اركەلكىلىك ءومىردىڭ بارلىق كورىنىستەرىندەگى الۋاندىق پەن بيولوگيالىق جۇيە كۇردەلىلىگىنىڭ كورسەتكىشتەرى مەن قۇرامداستارىنىڭ ساپالىلىعىن بىلدىرەدى. گەنەتيكالىق، ەكو­جۇيەلەردەگى تۇرلەر مەن وسى ەكو­جۇيە­دەگى اركەلكىلىك ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. امەريكالىق ەكولوگ روبەرت ۋيتتەكەر زەرتتەۋىندە بيولوگيالىق اركەلكىلىكتىڭ قورشاعان ورتا فاكتورلارىنا تاۋەلدىلىگى دايەكتەلىپ، قاۋىمداستىق ىشىندەگى، قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى جانە ورتا گراديەنتتەرى بويىنشا جۇيەنىڭ اركەل­كىلىگى تۋرالى باياندالعان. بۇل دا الدا­عى ۋاقىتتا نازارعا الىناتىن يدەيا. سونى­مەن قاتار ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە ناسيحاتپەن تىكەلەي بايلانىستى. تابيعاتتى تانۋ ارقىلى ءبىز قورشاعان ورتاعا مۇقيات قاراۋ قاجەتتىلىگىن سەزىنەمىز، حالىق اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن ويلار قالىپتاسادى.

ادىلەتتى مەملەكەت تۇسىنىگى ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پلاتون ەڭبەكتەرىندە مولى­نان كەزدەسەدى. ۇعىمدى زەرتتەۋ بو­يىنشا عىلىمدا بىرنەشە تۇجىرىمدار دا بار. عىلىمي ساراپتاۋلار نەگىزىندە ادىلەتتى مەملەكەت دەپ حالىقتىڭ بيلىك­كە سەنىمى، اتقارىلىپ جاتقان باستا­ما­لار­­دى قولداۋى جانە ورتاق يگىلىك مۇددە­لەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىك قىز­مەتىن وڭ باعالاۋى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرلەسە اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىز.

تسيفرلاندىرۋ ەڭ الدىمەن ەكونو­ميكانىڭ جاڭا پروتسەستەرگە بەيىمدەلۋىن، اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لارعا نەگىزدەلگەن تاسىلدەر جانە ونى باسقارۋدى كوزدەيدى. جالپى، كوپتەگەن عالىمدار تسيفرلاندىرۋ تەحنولوگيا نەمەسە بەلگىلى ءبىر ءونىم ەمەستىگى تۋرالى ايتادى. دەمەك، ول ءار جۇمىستى وزگەرتۋگە باعىتتالعان تسيفر­لىق رەسۋرس­تاردى پايدالانۋدىڭ ءتاسىلى دەگەنىمىز دۇرىس بولار. سوندىقتان بۇل يگىلىكتىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرىن قوعام­نىڭ بارلىق سالالارىندا وڭتايلى پايدالانۋ ماڭىزدى.

ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋى حالىقتىڭ جەكە قاجەتتىلىك­تەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ىقپال جاسايدى. مەملەكەتتىك باسقارۋعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنىڭ بارلىق تۇرلەرى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى وزگەرىستەردى قامتىپ، ءتيىمدى قولدانىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك اسەر قالدىرادى. سوندىقتان ساياسي تاجىريبە بارىسىندا ساياسي پروتسەستەردە ورىن الىپ وتىرعان ساياسي قاتىسۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن قولدانۋ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن بيلىكتىڭ بارلىق وكىلدەرى تەرەڭ ءتۇسىنۋى قاجەت.

ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى ءبىلىمدى بولۋدى، ەڭبەك ەتۋدى، كاسىبي داعدىنى قالىپتاستىرۋدى، تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاجەتتىلىگىن، ادىلەتتى بولۋدى جانە ادالدىق، ۇقىپتى­لىق، تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. بۇل ءۇشىن «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىندەگى نەگىزگى تريادالارعا اسا جوعارى دارەجەدە ءمان بەرگەنىمىز ءجون.

قورىتا ايتقاندا، مەملەكەت باس­شى­­سى­نىڭ جولداۋىن حالىق جوعارى باعا­لادى دەپ ويلايمىز. جولداۋ­داعى تىڭ يدەيالار مەن باستامالار ىن­دەت­پەن كۇرەس جاع­دايىنداعى ەلىمىز­دىڭ الداعى ۋاقىت­تاعى جوسپارلاردى جۇزە­گە اسىرۋعا كە­دەر­گى بولمايتىن­دىعىنا سەنىمىمىز مول.

 

مۇرات ناسيموۆ،

ساياسي عىلىمدار كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور، «بولاشاق» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى

 

قىزىلوردا

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار