وسىدان تۇپ-تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن, ياعني 1970 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە تالانتتى جازۋشى ەريح ماريا رەمارك ومىردەن ءوتتى. نەمىستىڭ وسنابريۋك قالاسىنىڭ تۋماسى ەريح (شىن اتى پاۋل) ماريا رەمارك شۆەيتساريانىڭ لوكارنو قالاسىنداعى «سانكت-انەس» اۋرۋحاناسىندا جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولعان ەدى. ول مادجورە كولىنىڭ جاعاسىنداعى پورتو رونكو ۆيللاسىندا ەكىنشى ايەلى, امەريكالىق اكتريسا پولەتت گوددارمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان.
رەماركتىڭ ايەلى 1990 جىلى ومىردەن وزىپ, كۇيەۋىنىڭ جانىنا جەرلەندى. ول رەماركتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان ەۋروپالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنە 20 ميلليون دوللاردى مۇراعا قالدىرعان. رەمارك ءبىرىنشى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ ءوزىن اسقان مەيىرىممەن قارسى العان شۆەيتساريادان قيلى تاعدىرىنىڭ سوڭىندا پانا تاپتى.
ەل اۋزىندا ەكستسەنتريك, سەزىمتال تسينيك, ىشىمدىك پەن ساۋىق-سايراندى, بوگەمدى ورتانى جانىنداي جاقسى كورەتىن ول ايەل زاتىنا قۇمارلىعىمەن دە اتى شىقتى (وتكەن عاسىردىڭ ەڭ سۇلۋ اكتريسالارى ونىڭ ناقسۇيەرلەرى ەدى). رەمارك ءوزى «قورقاۋ-عاسىر» دەپ اتاعان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ, قاتىگەز ءداۋىردىڭ ديىرمەنىنە ءتۇسىپ كەتكەن ادام. بىراق «ۇساق تا سۇم ءومىردى» كورگەن ءارى تانىعان ول بەزبۇيرەكتىككە بوي الدىرعان جوق. كەرىسىنشە, كۇرت وزگەرىستەر مەن تراگەديانى جان-تانىمەن سەزىنگەن جازۋشى سۇم زامانعا نازىكتىك پەن ادامزاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن جاۋاپ قاتتى. ونىڭ روماندارى مەن دوسى حەمينگۋەيدىڭ كىتاپتارىن 1950-1970 جىلدارداعى ءار كەڭەستىك وقىرماننىڭ كىتاپحاناسىنان تابۋعا بولادى. ولاردا اسقاق باستاۋ, ىنجىلدىك «الەم مەن قالاعا» دەگەن مەيلىنشە اشىقتىق سالتانات قۇرعان. سول ارقىلى ادام جانى ءوزىن قورشاعان قايعىنى, قيىندىقتار مەن تراگەديالاردى ۇمىتادى. وقىرمان اۆتور قاhارماندارىنىڭ ءزىلسىز ازىلدەرىنەن ءلاززات الادى, ونىمەن بىرگە ء«ۇش جولداستاعى» ءولىپ بارا جاتقان عاشىعى پاتريسيانىڭ شاشىن تارايدى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 18 جاسار ەريح-پاۋل رەمارك نەمىستىڭ يمپەراتورلىق ارمياسىنا الىنادى. رەمارك 1917 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا باتىس مايدانعا اۋىستىرىلىپ, سول جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە سول اياعىنان (ونى امپۋتاتسيالاۋ تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى), وڭ قولىنان جانە موينىنان سنارياد جارىقشاعىمەن جارالانادى. ءتىپتى ءولى جولداستارىنىڭ اراسىنان ارەڭ تابىلعان دەسەدى. گەرمانياداعى اسكەري ەمحاناعا اۋىستىرىلعان ول سوعىستىڭ قالعان ۋاقىتىن وسىندا وتكىزىپ, دەموبيليزاتسياعا ۇشىراعانعا دەيىن جازىلىپ شىعادى. (ەمحانادا ول ۇنەمى ءبىر قولىمەن پيانينودا ويناعان). سوعىستىڭ جاۋىزدىعى مەن تۋعان انا قازاسى رەماركتى جان كۇيزەلىسىنە ۇشىراتقان. كەيىن كاسىبي جازۋشىلىققا بەت بۇرعان كەزدە, ول اناسىنىڭ قۇرمەتىنە «ماريانى» ەكىنشى ەسىمى قىلىپ اۋىستىرادى.
رەمارك سول كەزدەگى تۇرىندەگى سايكەسسىزدىككە قاراماستان, ءوزىن سەنىمدى پاتسيفيست سانايتىن: كۇش-قۋاتى تاسىعان ءبلونديندى ناعىز اريلىك دەمەسكە شارا جوق ەدى. 1929 جىلى 1,2 ميلليون دانا تارالىممەن جارىق كورگەن «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق» رومانىن اۆتور بار بولعانى التى اپتادا جازىپ شىعىپتى. حح عاسىردا سوعىس تۋرالى جازىلعان ەڭ ۇزدىك رومانداردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعان كىتاپ ون ەكى تىلگە اۋدارىلىپ, ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «قوش بول, قارۋىمەن» جانە ريچارد ولدينگتوننىڭ «باتىردىڭ ولىمىمەن» بىرگە «جوعالعان ۇرپاقتىڭ» ارمانى مەن قايعىسىن كورسەتىپ, ساتۋشىعا ماتا جىرتىسىن, ال جارناما اگەنتىنە اجەپتاۋىر بايلىق اكەلەدى. ال بۇعان دەيىن ول قۇلپىتاس جاسايتىن بيۋرودا جۇمىس ىستەگەن. بۇل جونىندە «قارا قۇلپىتاستا» جازدى.
رەمارك بۇدان بولەك توعىز رومان جازعان, ولاردىڭ بارلىعىندا سۇراپىل سوعىس اڭگىمەلەنەدى. سوڭعى رومانى «ليسسابونداعى تۇندە» ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى ادولف گيتلەردىڭ ەۆرەيلەر مەن باسقا حالىقتاردى بيلەۋشى ءناسىل اتىنان قىرۋ ارەكەتى رەتىندە اياۋسىز اشكەرەلەيدى.
ءبىرىنشى كىتابىنىڭ جەلىسىمەن گولليۆۋدتىق فيلم 1930 جىلى ەكرانعا شىققاننان كەيىن رەمارك باي ءارى اتلانتيكانىڭ ەكى جاعىندا دا ايگىلى ادامعا اينالدى. قالامداس دوستارى – حەم اكەيمەن, گەرترۋدا ستاينمەن, ولدينگتونمەن مونپارناستاعى ايگىلى پاريج كافەلەرى مەن رەستوراندارىندا ارمانسىز سايران سالاتىن ۋاقىت تا سول كەز ەدى.
«مەن قالاي ەگىز بولدىم» دەگەن مەمۋارلار كىتابىندا يۋري ميحايلوۆيچ فەليچكين (كەزىندە ۋكراينادا تۇرعان) پاريجدە رەماركپەن قالاي كەزدەسكەنى تۋرالى باياندايدى. سول يۋري ءميحايلوۆيچتىڭ ايتۋىنشا, 34 جاستاعى جازۋشىمەن مونپارناستاعى اتاقتى «كۋپول» كافەسىندە 1930 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تانىسقان ەكەن. ء«بىز تەرراسساداعى ۇستەل باسىندا 4-5 رەت جولىقتىق. رەمارك مەري ەسىمدى امەريكالىق اكتريسامەن, ال مەن ايەلىممەن بولدىم», دەپ ەسكە الادى اۆتور. سوندا رەمارك تىم جاقسى كوڭىل كۇيمەن كوپ ازىلدەگەن. (بۇل كەزدە رەمارك ۆەنەتسياداعى كينوفەستيۆالدا تانىسقان شالكەس, تۇيىق تا اساۋ مىنەزدى سۇلۋ مارلەن ديتريحپەن ارادا شىتىرمان حيكايانى باستان كەشىرىپ جۇرگەن ەدى. كەيىن امەريكالىق ءانشى ءارى اكتريسا مەمۋارلارىندا جازۋشىنى ەرەكشە تولقىنىسپەن باياندايدى. ەريح ماريا ءوز قولجازبالارىن ەڭ العاش بولىپ مەريگە بەرەتىن. ول اقش-قا كەتكەندە وعان كۇندە حات جازىپ تۇرعان. حاتتار توپتاماسى 2003 جىلى «Sag Mir, Dass Du Mich Liebst» («مەنى سۇيەمىن دەشى») كىتابىندا جاريالاندى). ولاردىڭ ەشقايسىسى فرانتسۋز ەمەس, بىراق تورتەۋى دە فرانتسۋزشا سويلەسەتىن. كەزىندە اقتارمەن بىرگە تۇركياعا قاشقان, كەڭەستىك بارلاۋشى بولعان ءھام 1950-جىلدارى بريتاندىق ارنايى قىزمەتتىڭ قولىنا تۇسكەن تاعدىرى قىم-قيعاش فەليچكين رەماركقا «انتيانەكدوتتاردىڭ» ءبىرىن ايتىپ بەرەدى. كەيىن جازۋشى ونى ء«ۇش جولداستىڭ» ەپيزودتارىنا پايدالاندى. ال يۋري ميحايلوۆيچ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ودەسسا وبلىسىنىڭ يزمايل مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە فرانتسۋز تىلىنەن ءدارىس بەرگەن.
ۇلتشىلدار رەماركتى ەڭ كوپ ىزدەلەتىن «يدەيالىق قىلمىسكەرلەر» تىزىمىنە ەنگىزىپتى. رەماركقا قارسى يدەولوگيالىق ناۋقاندى دوكتور گەببەلستىڭ جەكە ءوزى باسقارعان. جازۋشىنىڭ كىتاپتارى كۇللى نەمىس كىتاپحانالارىنان الىنىپ, ساتۋعا نەمەسە جاريالاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. ءۇشىنشى رەيح اۆتوردىڭ «باتىس مايدانداعى» «جەڭىلۋشى كوڭىل كۇيى» مەن ونىڭ كاتوليكتىك سەنىمىن كەشىرە المادى (جازۋشى كاتوليك ءدىنىن ۇستاناتىن, ال كىتاپتارىنا نەمىسشە «رەماركانىڭ» ورنىنا فرانتسۋزشا «رەمارك» دەپ قول قوياتىن). ونىڭ روماندارى ماركستىڭ «كاپيتالىمەن» بىرگە بەرليندە وتقا وراندى. جازۋشىنىڭ وسنابريۋكتەگى ءۇيى تونالىپ, ورتەلدى, ال ءوزى كوپتەگەن جىل بويى تۋعان ەلىنەن جىراقتا جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى. ول الدىمەن شۆەيتساريادا, كەيىن قۇراما شتاتتاردا تۇردى. ۇلكەن اپكەسى «انتيپاتريوتتىق سوزدەرى» ءۇشىن 1943 جىلى تۇتقىنعا الىنىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.
كەيدە مىنا الەم وتە تار كورىنەدى ءھام سونىسىمەن دە كۇلكىلى. قالامگەردىڭ ءبىرىنشى ايەلى, نەمىس اكتريساسى يلزا يۋتتا زامبوننىڭ اپكەسى رەيحسمارشالل گەرينگتىڭ تۋىسى ەدى. رەمارك تەك 1947 جىلى عانا اقش ازاماتى اتانعانىمەن, 1930 جىلدارى-اق ونىڭ ستسەناريلەرى بۇل ەلدە اسا تانىمال بولدى. ال سول بويىنشا تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ مول تابىس اكەلگەندىگى سونشالىق, ول جات جەرلىك, بارىنان ايىرىلعان ەميگرانت بولا تۇرا, گولليۆۋدتىڭ اتاقتى اۆتورى – چارلي ءچاپليننىڭ دوسىنا اينالدى. رەماركتىڭ ايتۋىنشا, ول چارلي ءچاپليننىڭ, گرەتا گاربونىڭ, ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ ورتاسىندا ءوزىن ەلەۋسىز ادام سەزىنەدى ەكەن.
«باتىس مايداندا وزگەرىس جوقتىڭ» ساتىلىمىنان تۇسكەن قارجىعا رەمارك انتيكۆاريات ساتىپ الا باستايدى. شۆەيتساريانىڭ پورتو-رونكوسىنا قونىس اۋدارعان جازۋشى ءۇي الىپ, ونى «رەماركتىڭ سارايى» دەپ اتادى. اۆتور ءۇيىن ەجەلگى قىتاي مەن مىسىردىڭ قولا مۇسىندەرىمەن, ۆەنەتسيالىق اينالارمەن جانە پارسى كىلەمدەرىمەن, سونداي-اق گەرمانيادان ۇلكەن كۇشپەن الىپ شىققان سۋرەتتەردىڭ تاماشا كوللەكتسياسىمەن (رەنۋار, دەگا, ۆان گوگ) بەزەندىردى.
رەماركتىڭ ءومىر تەاترىنىڭ ساحناسىندا تەك اكتريسالار «ونەر كورسەتتى». رەمارك پەن زامبونا 1930 جىلى تىسقارى ينتريگالار سالدارىنان اجىراسقانىمەن, 1933 جىلى شۆەيتسارياعا بىرگە قاشقان. 1938 جىلى ولار زامبونانىڭ گەرمانياعا ءماجبۇرلى تۇردە قايتارىلماۋى ءۇشىن قايتا نەكەلەسىپ, 1939 جىلى قۇراما شتاتتارعا قونىس اۋدارادى دا, وسى ەلدىڭ تولىققاندى ازاماتتارىنا اينالادى. ال ەكىنشى ايەلى پولەتت گوددارمەن 1958 جىلى ۇيلەنىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىرگە بولعان. رەمارك ديتريحپەن ايىرىلىسقاننان كەيىن دۋشار بولعان اۋىر جان كۇيزەلىسىنەن ەكىنشى ايەلى ايىقتىرعانىن مويىندايتىن. ءبىرىنشى كۇيەۋى چارلي چاپلينمەن 6 جىل تۇرعان پولەتت گوددار ايگىلى «جەلمەن عايىپ بولعاندار» («ۋنەسەننىە ۆەتروم») ەپوپەياسىندا باستى ءرولدى سومداۋى كەرەك ەدى, بىراق رەجيسسەر سوڭعى ساتتە ۆيۆەن ءليدى تاڭدادى. ەڭ قىزىعى, رەمارك ومىرىندەگى باستى ءۇش ايەل (ەكى ايەلى مەن ديتريح) ءبىر-بىرلەرىنە ۇقسايتىن: تانا كوزدەرى, ۇزىن كىرپىكتەرى, يىقتان توگىلگەن شاشتارى ءھام اققۇبالىقتارى.
جازۋشى روماندارى, اسىرەسە كينەماتوگرافيالىق جانە تەاتر ساحناسىنا لايىقتالىپ جازىلعانداي كورىنەدى. ماسەلەن, ء«ۇش جولداس» سپەكتاكلى ۇزاق جىلداردان بەرى ماسكەۋدىڭ «سوۆرەمەننيك» تەاترى ساحناسىنان تۇسپەي كەلەدى. اۆتوردىڭ شىعارمادا اعىنان جارىلۋى شارتپا-شۇرت ءھام قانىق ديالوگتارمەن جىمداسىپ جاتادى. رەمارك ءوز قولجازبالارىن وتكىر ۇشتالعان قارىنداشىمەن شيىرا وتىرىپ, راحاتتانا جازادى دەسەدى. وبرازدى تۇردە الساق, ونىڭ وسىلايشا جازۋى ءومىر سۇرۋىنە ۇقسايدى. قارتايعاندا مويىنداعانىنداي, ول سوزدەردى دىبىستالۋىنا قاراي تاڭداپ جازعان ەكەن – بۇعان جاسىندا كومپوزيتور بولۋدى ارمانداعانى اسەر ەتسە كەرەك.
ايگىلى سۆيتەردەگى, اق شالعان قالىڭ مۇرت-ساقالدى حەم اكەيدىڭ پورترەتى ءار زيالى ادامنىڭ كىتاپ سورەسىندە تۇرسا, كەڭەستىك سىنشىلار رەماركتى نەگىزىنەن ىشىمدىكپەن ءھام باي, بەكزات ومىرمەن عانا بايلانىستىراتىن. ال رەسمي باسىلىمدار ونىڭ اتىن اتاماۋعا تىرىستى. بۇگىنگىدەي عالامتور جوق زاماندا وقىرمانداردىڭ كوپشىلىگى اتى-جونىندە ايەل ەسىمى ۇشىراساتىن وسىناۋ جۇمباق نەمىستىڭ ءتۇرى قانداي ەكەنىن بىلمەي كەتتى. جازۋشىنىڭ ولىمىنەن ەكى جىل بۇرىن تۇسكەن سۋرەتىن كورىپ, ءتىپتى تاڭعالاسىز. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە ءجيى ۇشىراساتىن كادىمگى زيالى, جانى جايساڭ پروفەسسور بولاتىن. ساليقالى مىرزانىڭ ەكىنشى يەگى كورىنىپ-اق تۇر. سەزىمتال ەرنى, ءاجىم باسقان ماڭدايى, كوز استىنداعى ىسىك شالا ۇيقى مەن قاجىماس ەڭبەكتىڭ سالدارى بولسا كەرەك. ال كوزدەرى شە؟ ونىڭ كوزدەرىنەن ومىردە جولى بولعان ەۋروپالىقتى كورمەيسىز. قۋلانا قاراعان جانارىنان سلاۆياندارعا ءتان مۇڭ بايقالادى. بودلەرشە ايتساق, ونىڭ جانارى – «جان جارالارىنىڭ ءمورى باسىلعان» «مۇڭ سۇلۋلىعىنىڭ» ءدال ءوزى.
ول ءتىپتى جاقىندارىنىڭ ولىمىنەن دە جاقسىلىق كورۋگە تىرىسىپتى. رەماركتىڭ اكەسىنەن ايىرىلعانىن ەستىگەن رەپورتەر ونىڭ ۇيىنە الىپ-ۇشىپ جەتەدى. سوندا جازۋشى ساسىپ قالعان جۋرناليسكە: «بىلە بىلسەڭىز, مەنىڭ اكەم جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولدى. 83 جاستا ەدى. پالتەسىن كيمەي شىققاندىقتان, شىركەۋدە سالقىن تيگەن. پالتەسىن كيمەگەن سەبەبى, قاسىنداعى ايەلدىڭ كوڭىلىنە قاراعان. ءسويتىپ ول ۇيگە اۋىرىپ كەلدى. اپكەم ودان: «اكە, كونياكقا قالاي قارايسىڭ؟» دەپ سۇراعاندا ول باسىن يزەدى دە, ءولىپ كەتتى. كونياك كۇتىپ وتىرىپ ولگەنگە نە جەتسىن!» دەگەن. ولەرىنىڭ الدىندا جۇرەك تالماسىنان زارداپ شەگىپ جۇرگەن رەمارك (بۋىرقانعان ءومىرىنىڭ سالدارى) بارلىق تۆورچەستۆو ادامدارى قورقىپ ءھام ۇرىنىپ كەلگەن ءبىر عانا جايتقا وكىنەدى. ول ارينە ىردۋ-دىردۋمەن بوس وتكەن ۋاقىت ەدى. ولىمنەن زارەسى ۇشاتىن ونىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى ايرىقشا بولعان. ءسويتىپ تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەريح ماريا رەمارك كاتوليك داستۇرىنە ساي شۆەيتساريانىڭ پورتو-رونكو دەگەن جەرىندەگى قورىمدا جەرلەندى.
