«تاقيالى پەرىشتەنى» بىلمەيتىن قازاق جوق-اۋ, ءسىرا. الگى ءوزىمىزدىڭ تاۋ تەڭسەلسە دە تەربەلمەيتىن تايلاق قوي. ەستە جوق ەسكى ءداۋىردىڭ ەسكىرگەن بەينەسى ەمەس بۇل, اۋەلگى اكەلەرىمىزدىڭ بالا ماحابباتىنىڭ باستاۋحاتى. بي كەشىنە جالعىز بارعان سۇلۋدى ۇيىنە شىعارىپ سالۋعا اسىققان ءبىر توپ جىگىتتىڭ كۇدىگى مەن كۇمانىن الديلەگەن سۋرەت. ەسەيۋگە اسىقپاعان بوزبالانىڭ ەستى ەرمەگى مەن ەستەلىككە تولى ءومىربايانى. ءيا, ءيا, ءسىز دە تامسانعانسىز, ءبىز دە سۇيىنگەنبىز. بىراق جىلدار سول كوركەم كينونىڭ كەيىپكەرىندەي ءبارىمىزدى الىسقا الىپ قاشتى. ەندى ءبارى بولماعانداي, ەشكىم دە كورمەگەندەي ب ۇلىڭعىر. ال الىپ تايلاق ءتاڭىر القاپ, بولاشاقتىڭ الدىندا سول باياعى قالپىنشا جادىراپ ءجۇر. تورعاۋىت ساۋىتتى توزعان بوزدەي سوگەتىن ءسۇر جەبەلى باتىردىڭ بەينەسىندەي. ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىنگەندەي, جاۋىرىنى قاقپاقتاي, بىلەگى بەسىكتەي الىپ تۇلعانى سەكسەننەن استى دەۋگە ەل سەنە قويماس. سۇڭعاق بويلى, سۇلۋ مىنەزدى, سىرباز جانارىنان وت شاشقان ازامات قيا-قۇزدى شولعان قىرانداي قومدانىپ تۇرادى. قازاقتىڭ قايسارى قايسى دەسە, مىنە, دەپ كورسەتكەندەي, ءسوزى شىمىر, قارىمى قايتپاعان اقساقالمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ءبىزدى بالاداي ەلپىلدەپ, جايدارى قارسى الدى. جۇرەگىندە قىلداي كىربىڭ جوق, پەرىشتە دەسە, پەرىشتە. گۇلجاۋار اپامىز كەلەتىنىمىزدى سەزسە كەرەك, داستارقان جايىپ قويىپتى. قاراپايىمدىلىعى جۇزدەرىنەن كورىنىپ تۇر. اقجارقىن مىنەزدەرى ءۇيدى تىپتەن ارلەپ جىبەرەدى. ەكەۋى دە ءالى تىڭ. تورگە شىعارىپ, سالتقا ساي الدىمىزعا اس اكەلدى. ءبىزدى كورىپ جاستىق شاقتارى ويلارىنا ورالدى ما, ۇستەل باسىڭدا اتامىز بەن اپامىز وتكەن كۇندەرىنە ساپارلادى.
– مەن بالا كەزىمنەن كۇرەستى جاقسى كوردىم, – دەپ باستادى ءسوزىن «تاقيالى پەرىشتە». – اسكەرگە بارعاندا دا كۇرەستى تاستاعانىم جوق. اۋىلدا, مالشىلار تويىندا, جيىنداردا ۇنەمى بەلدەسۋگە شىعىپ جۇرەتىنمىن. باسقارما باستىعى ەگىنباي جىلقايداروۆ قالما, قاتىس دەپ ۇنەمى قايدا بارسا بىرگە ەرتىپ باراتىن.
تالدىقورعان الماتى وبلىسىنا قوسىلعان شاق. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردان كوماندا جيناقتالىپ, «قايرات» سپورتتىق بىرلەستىگى قۇرىلعان. كوماندا قۇرامىندا الماتىدا وتكەن جارىسقا قاتىستىق. قاتىسۋشىلار ىشىنەن 24 جىگىتتى ىرىكتەپ الدى دا, ءبارىمىزدى تالعار قالاسىنا جاتتىقتىرۋعا اپاردى. ارامىزدان تاعى دا ىرىكتەپ, ەڭ مىقتى دەگەندەردى قالدىردى. ءسويتىپ قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ جۇلدەسىنە وتەتىن جارىسقا سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسىنىڭ تەمىرلان اۋدانىنا اتتاندىق. سول دودادا اۋىر سالماقتاعىلار اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ, سپورت شەبەرى اتاعىن الدىم.
جارىستا باس تورەشى بولعان ءسابيت ساتىبالدين دەگەن ازامات ەدى. الماتىعا كەلگەننەن كەيىن كەزدەيسوق كورنەكتى رەجيسسەر, ونەر مايتالمانى ءازىربايجان مامبەتوۆكە جولىعىپ قالىپ, كينوعا قاجىمۇقاننىڭ رولىنە ادام تاپپاي جۇرگەنىن ەستيدى. سول جەردە باس تورەشى جاقىندا عانا وسىنداي جارىس وتكەنىن, وندا اۋىر سالماقتا جۇلدە العان مەنىڭ اتىمدى اتاپ, مەكەنجايىمدى بەرەدى.
قازاق: «جۇگىرگەن جەتپەيدى, بۇيىرعان كەتپەيدى», – دەيدى. جۇلدەمدى كوتەرىپ اۋىلعا كەلسەم, ۇجىمشار باستىعى جىلقايدار ەگىنباەۆ شاقىردى. «سەن نە ءبۇلدىرىپ قويدىڭ؟» – دەپ دۇرسە قويا بەردى. «ەشتەڭە بۇلدىرگەن جوقپىن», – دەسەم: ء«ما, وقى», – دەپ ءبىر جاپىراق قاعازدى قولىما ۇستاتا سالدى. الىپ قاراسام, تەلەگرامما. قاجىمۇقان رولىنە كينوپروباعا شاقىرىپتى. «ويباي, اعا, بارايىن, ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن قاجىمۇقاندى سومداۋ باقىت قوي», – دەپ باردىم. تاڭداۋ ماعان ءتۇستى, ويناپ شىقتىم. كينوستۋدياعا كەلىپ, نە ءۇشىن كەلگەنىمدى ايتىپ, شاقىرتۋ قاعازىن كورسەتكەن بەتتە ونداعىلار ءبىر-بىرىنە: «كاجمۋكان پريەحال», – دەپ ايقايلاپ, حابارلاپ جاتتى. ازەكەڭ دە مەنى بالاشا قۋانىپ, قارسى الدى. قولىما ورىس تىلىندەگى ءماتىندى بەرىپ: «وسىنى قاي كۇنى جاتتاپ بولاسىڭ, سول كۇنى كەلەسىڭ», – دەپ جىبەردى. الگىنى شامامەن ون كۇندەي جاتتادىم. دايىندىق ۇستىندە ءانۋار مولدابەكوۆتىڭ ايناعا قاراپ, ءوز-وزىنەن سويلەپ جۇرگەنىن كورگەنمىن. العاشىندا تۇسىنبەي, نەگە ويتەدى ەكەن دەپ تاڭىرقاعانمىن. سونىڭ ءمانىسىن ەندى ءتۇسىنىپ, ءوزىم دە اينا الدىندا ءماتىندى جاتتاپ دايىندالاتىن بولدىم. ءسويتىپ رولگە بەكىتىلىپ, قىركۇيەك ايىندا شىمكەنتكە كينوعا تۇسۋگە باراتىن بولىپ, ەلگە قايتتىم. مەنىڭ كينوداعى قادامىم وسىلاي باستالعان ەدى. العاشقى ساتتەن-اق ءانۋار مولدابەكوۆ, تورعىن تاسىبەكوۆا سىندى ۇلكەن دارىن يەلەرىمەن بىرگە كينو ونەرىنىڭ ەسىگىن اتتاۋىم اللانىڭ ءبىر سىيى شىعار.
اكتەر اتامىزدىڭ ءبارى ەسىندە. وقيعالاردى ەش شاتاسپاي ايتىپ وتىر. 1960 جىلدارى قازاق كينوسىندا مۋزىكالىق كومەديا جانرى اقساپ جاتقاندىقتان, سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا «تاقيالى پەرىشتە» ومىرگە كەلگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. شاكەن ايمانوۆ جوسپارىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى دا. ارينە, زامانا ۇرانى – حالىقتار دوستىعىن كورسەتۋ يدەياسى دا ۇمىت قالمادى. فيلم ءار ۇلتتىڭ ءان-بيىمەن كوركەمدەلىپ, ەرەكشە تارتىمدى ءتۇسىرىلدى. مۇندا حالىق اۋەندەرى دە, كلاسسيكا دا, دجاز دا, ەسترادا دا, قىسقاسى, ءبارى قامتىلىپ, ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىك تاپتى. اكتەرلەر كوڭىلدى, وقيعا ويناقى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇلگىگەن قازاق كينوسى ۇيقىسىنان ويانىپ, ءبىر سەرپىلگەندەي بولدى. اسىرەسە تايلاقتىڭ رولىندەگى قازاق بالاسى ەلدىڭ جۇرەگىن ەلەڭ ەتكىزدى.
وسى كينونىڭ ارقاسىندا جاقسى-جايساڭدارمەن جولداس بولعانىن جاسىرمايدى اتامىز. الدىڭعى بۋىن ونەر يەلەرىنىڭ كوپشىلىگىن كوز كورىپ, عيبراتىن كوڭىلگە تۇيگەنى جانارىنان-اق بايقالىپ تۇر.
ونەر ادامى قوعامداعى ءاربىر قۇبىلىستى, بىلايعى كەزدەرى اشەيىن بولىپ كورىنەتىن ەلەۋسىز نارسەنىڭ ءوزىن جۇرەگىنە جاقىن قابىلدايتىن, ءبارىن سانا سۇزگىسىنەن وتكىزەتىن نازىك بولمىستىڭ يەسى عوي. شاكەن ايمانوۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا بەلگىلى ءارتىس ىدىرىس نوعايباەۆ: «تاقياڭ قايدا؟ نەگە كيمەيسىڭ؟» – دەگەن سوڭ, قالتاسىنان تاقياسىن الا بەرگەندە لي جانە كيم دەيتىن ەكى سۋرەتشى ايەل تاقياعا قىزىعىپ: ء«بىز مۇنى مۇراجايعا وتكىزەمىز, بىزگە بەرىڭىزشى», – دەپ اتتاي قالاپ سۇراپ الىپتى. سونىمەن, تايلاقتىڭ شىن تاقياسى قازىر قايدا ەكەنى بەلگىسىز. دەسە دە, اتامىز ءالى كۇنگە دەيىن باسىنان تاقياسىن تاستاعان ەمەس.
ەندى گۇلجاۋار اپامىزعا كەلسەك, بار ءومىرىن وتباسىنا ارناعان ابزال جان. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, 10 بالاسىنىڭ تاربيەسىن كوزىنەن تاسا ەتپەي, جاقسى ادام بولىپ جەتىلۋىنە كۇش سالىپ ءارى شىعارماشىلىقتى سەرىك ەتكەن ازاماتىنىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋعىزدى. قيىندىقتاردى باستان وتكەرسە دە جاسىماعان, بالالارىنا جوعارى ءبىلىم بەرىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان ارداقتى انا. بۇگىندە ولاردان تاراعان نەمەرە-جيەندەرىنىڭ, شوبەرەلەرىنىڭ اراسىندا وتاعاسى ەكەۋى كۇن ساۋلەسىنە مالىنىپ, شۋاق شاشقان قوس شىڭداي بولىپ ورتا تولتىرىپ وتىر. اپامىز اتامىزدىڭ ايتقانىنا قوسىلىپ, قوستاپ قانا وتىردى. ونىسى – ەردەن وزبايىن دەگەنى.
– اسكەردەن كەلگەن بەتىم ەدى, – دەپ باستادى ودان ءارى قاراي اڭگىمەسىن «تاقيالى پەرىشتە». – اكەم ەشقايدا كەتپەي, اۋىلدا قالىپ جۇمىس ىستەگەنىمدى قالادى. ءسويتىپ امانجول ءابدىراحمانوۆ دەيتىن ازاماتتىڭ: «بىزگە كولىك جۇرگىزۋشىسى كەرەك, كەل», – دەگەن شاقىرۋىمەن كولىك جۇرگىزۋشىسى بولىپ جۇمىسقا كىردىم.
سول جىلى بورلىتوبەدەن قاسىمجومارت دەيتىن ۋچاسكەلىك ميليتسيا اۋىلعا كوشىپ كەلدى. سول كىسىنىڭ جۇكتەرىن ۇيگەنتاس وڭىرىنەن كوشىرىپ اكەلۋگە جولعا شىعىپ, جىلاندى اۋىلىنا كەلدىك. داستارقان باسىندا نۇرجامال, روزا دەيتىن ەكى كەلىنشەك مەنەن سۇراي باستادى: «قاي جاقتانسىڭ؟ نە ىستەيسىڭ؟ اكە-شەشەڭ بار ما؟» – دەگەندەي ءبىراز تەرگەۋگە الدى. سوزدەرىنىڭ سوڭىندا: «ۇيلەنگىڭ كەلە مە؟ ءبىزدىڭ ءبىر قىزىمىز بار ەدى. تانىسامىن دەسەڭ, كورسەتەيىك», – دەدى. مەن كەلىستىم.
سونىمەن سول كەلىسىممەن كورشى اۋىلعا كەلدىك. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى, ساعات 1-2-لەر شاماسى. شاي ءىشىپ, ۇيقىعا جاتتىق. تاڭعا جاقىن ويانىپ, تىسقا شىقسام, ماعان تانىستىراتىن قىز سيىر ساۋىپ ءجۇر. بىردەن ءىشىم جىلىپ, ناعىز كەدەيگە جار بولۋعا لايىق, ەڭبەكقور قىز ەكەن دەپ ساناما ءتۇيدىم.
سول كۇنى ءۇي يەسى مال سويىپ, قوناق ەتتى. مەن دە تىپىرشىپ, جاڭاعى ەكى كەلىنشەككە قىزدىڭ جايىن ايتپايسىڭدار ما ەندى دەگەندەي ەمەۋرىن ءبىلدىرىپ قويامىن. سونىمەن ول اڭگىمەنىڭ دە شەتى شىعارىلدى. اكەسى الدىمەن شەشەسىمەن اقىلداسارسىڭدار دەگەن سوڭ, مەنى ەرتىپ كەلگەن ەكى جەڭگەي قىزدىڭ اناسىمەن كەلىسىم جۇرگىزدى. اناسى: «قالىڭمال بولماسا دا, كادە دەگەن بار», – دەپ ءوز شارتتارىن جەتكىزىپتى. سونىمەن, قاسىمجومارتتى كوشىرىسەمىن دەپ, ءوزىم ۇيلەنەتىن بولىپ قايتتىم. كەلە سالىپ, اكەمە ۇيلەنۋ تۋرالى شەشىمىمدى ايتىپ, دايىندىققا كىرىستىك. اكەم جالعىز سيىرىن ساتىپ, ءۇش قوي الدى. ءسويتىپ مىنا اپالارىڭدى الىپ قايتتىق, – دەدى قۋانىشىن جاسىرا الماي. ءبىز دە ەرىكسىز جىميدىق.
الماتىدا «دولانا» فيلمىنە ءتۇسىپ جاتقان كەزى. سودان اتامىز سول اۋماقتان ءبىر تۇرىكتىڭ ءۇيىن ساتىپ الماق بولادى. اقىرى اۋىلعا بارىپ, كەلىنشەگىن ەرتىپ كەلىپ, جاڭاعى ۇيدە ءۇش كۇن تۇرادى. ءتورتىنشى كۇنى اپامىز: «جوق, مەن مۇندا تۇرا المايدى ەكەنمىن. ەگەر ءوزىم تۇرام دەسەڭ تۇر, مەن قالمايمىن», – دەپ كەتىپ قالعان كورىنەدى. اعاش ۇستاسىنىڭ قىزى اۋىل تىرلىگىن اڭساپ تۇراتىن ادەتى. ءۇي تىرلىگىنە ەتى ۇيرەنگەن جاننىڭ قالا ومىرىنە بەيىمدەلە الماسى انىق. اتامىزدىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان سول پىسىقتىعى مەن قاراپايىمدىلىعى بولسا كەرەك. ونى ءبىر سۇحباتىندا ءوزى دە ايتقان بولاتىن. اتامىز باستان وتكەرگەن قىزىقتارىنان دا ايتىپ بەردى. اسىرەسە, باتىر باۋىرجانمەن كەزدەيسوق جولىعىسىپ قالعان ءساتى ەسىنەن كەتپەيدى.
– ء«ان قاناتىندا» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىپ جاتقان كەزى. قازاق كينو ونەرىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان اكتەرى, رەجيسسەرى شاكەن اعا قازاق كينوسىنىڭ قازىرگى ابىز اقساقالى ءاسانالى ءاشىموۆ ۇشەۋمىز كافەگە تاماقتانۋعا كىرگەنبىز. ءتور جاقتاعى ۇستەلدە باۋكەڭ وتىر ەكەن, اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلىن ءبىرىنشى رەت كورۋىم سول كەز. جانىمداعى ازاماتتار باۋكەڭمەن امانداسىپ, قاۋقىلداسىپ جاتتى. ءبىر كەزدە مەنى شاقىرىپ, قاجىمۇقاننىڭ رولىندە وينايتىنىمدى ايتىپ, تانىستىردى. ماعان باۋكەڭ سۇستى كوزىمەن قاراپ: «مەنى تانيسىڭ با؟» – دەدى. مەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بار بىلگەن اتاق-داڭقىن ءتىلىم جەتكەنشە ايتىپ جاتسام كەرەك, ءبىر كەزدە: «مولچات! ك موەمۋ ستولۋ شاگوم مارش!» – دەپ ايقايلادى. باۋكەڭنىڭ ۇستەلىنە ساربازدارداي نىق قاداممەن باسىپ باردىم. سوسىن داياشىعا ءبىر تاباق ەت پەن ءبىر بوتەلكە اراق الدىردى. ناعىز قاجىمۇقان بولساڭ, وسىلاردى تاۋىساسىڭ دەگەن شارت قويدى. بۇرىن اراق ءىشىپ كورمەگەن باسىم قورىققاننان تەرلەپ كەتتىم. ايتقانىنداي-اق ەكەۋىن دە تاۋىستىم. «جارايسىڭ, قاجىمۇقان بولۋعا لايىق ەكەنسىڭ» دەپ ارقامنان قاقتى, – دەدى ءا.رايىمبەكوۆ.
ءيا, بۇگىندە ولارعا بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە, اڭگىمەلەسۋگە ىقىلاس بىلدىرەتىندەر كوپ. الماتى قالاسىنداعى, وبلىستاعى مەكتەپتەر, جوعارى وقۋ ورىندارى دا كەزدەسۋگە شاقىرىپ تۇرادى. جاس اتا-انالار بالالارىنىڭ تۇساۋىن كەستىرىپ, اۋزىنا تۇكىرتىپ الاتىن كورىنەدى. اتامىزداي الىپ دەنەلى, اپامىزداي اسىل قاسيەتتەرگە يە بولسىن دەگەن نيەت قوي باياعى. سول نيەت شىعار قوس قاريانىڭ كورەر جارىعىن كوبەيتىپ, قۋانىشىن ەسەلەپ وتىرعان.
ايتپاقشى, الىمعازى اتامىز تاقياسىن شلياپاعا اۋىستىرىپتى. زامانعا ساي كيىنگەن قارا شلياپالى قارتتىڭ ءالى دە اۋزىندا ءازىلى بار. «جاستاردان قالام با؟» دەپ قاعىتپا قالجىڭمەن جۇزىمىزگە كۇلكى ءۇيىردى. قارا كوستيۋممەن وزىنە جاراسا كەتەدى ەكەن. الىستان قول بۇلعاعاندا قۇددى قاراتاۋ مەنمۇندالاپ شاقىرعانداي كۇيگە بولەنەسىز. پاراساتى مەن پايىمىنا اۋەزدى ءازىلى ۇيلەسكەن اتامىزبەن وسىلايشا ادەمى اڭگىمە ءوربىتىپ, تارقاستىق.
