ماسەلەن, الاقانداي جەرى بار دانيا, نيدەرلاند سەكىلدى ەلدەر جىلىنا جۇزدەگەن ملرد دوللاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتادى. ال بىزدەگى ەكسپورت كولەمى ولاردىڭ شىعارعان ونىمدەرىنىڭ وننان ءبىر بولىگىنە دە جەتپەيدى. سوندىقتان الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە ءتۇسۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا ءالى ەرتە.
الىسقا بارماي-اق ءوزىمىز مۇشەسى بولعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا اڭگىمە قوزعايىق. بۇل وداقتا بىلتىر قىركۇيەك-قازان ايلارىندا 101,3 ملرد دوللاردىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمى 3 پايىزعا وسكەن. ارمەنيا – 1 ملرد 247,8 ملن, قىرعىزستان – 2 ملرد 760 ملن, بەلارۋس – 8 ملرد 970,7 ملن, قازاقستان – 11 ملرد 866,4 ملن, رەسەي – 76 ملرد 503,8 ملن دوللاردىڭ ءونىمىن ءوندىردى. قاراساڭىز, قاي ەلدىڭ بولسىن قازاقستاننان كەمدىگى جوق. قايتا بىزدەن جەر كولەمى ون ەسە, حالىق سانى ەكى ەسە كەم بەلارۋس ەلىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاعدايى مىعىم ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
سوندا ءبىزدى ارتقا تارتقان نە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ارينە جەتىسپەي جاتقان دۇنيە كوپ. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ اگرارلىق سەكتورىنا جاڭا تەحنولوگيالار ءجيى ەنگىزىلۋدە. بىزدە تەحنيكا مەن تەحنولوگيا تاپشى, جول قاتىناسى دا ناشار. بۇگىنگىنىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى ينتەرنەت تە اۋىلعا دۇرىس بارىپ تۇرعان جوق. مىنە, وسى كوپ جەتىسپەۋشىلىكتىڭ اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ العى شەبىندە ناقتى ەڭبەكپەن شۇعىلدانىپ وتىرعان ادامداردا زاماناۋي عىلىم مەن ءبىلىم جەتىسپەۋشىلىگى جىلدار وتكەن سايىن ايقىن كورىنە باستادى.
ارينە شارۋالار مەن ديقانداردىڭ مال باعۋ, ەگىن ەگۋ تاجىريبەسى بار. بىراق قۇبىلمالى زاماندا ول ەسكىرىپ قالعانى سەزىلەدى. باستى كىلتيپان – تاجىريبەنىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە جول اشا الماۋىندا, قايتا ولاردى كەرى سەرپۋىندە.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبىلىمنىڭ جەتىسپەيتىنى بۇرىن بايقالا قويمايتىن. سەبەبى شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبى ۇساقتالىپ, ءۇي قاسىنداعى شارۋاشىلىق دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتتى. ءتىپتى كولەمى ەداۋىر قوجالىقتارداعى 100-150 باس سيىر مەن 700-800 باس قويعا بولا مامان ۇستاۋدىڭ قاجەتى جوقتاي كورىنەتىن. بىراق ءومىر ءوز ورنىندا تۇرعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭالىقتار ەنگىزۋ جاعىنان الەم ەلدەرى العا باسىپ كەلەدى. شەت مەملەكەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ءادىس-تاسىلدەردى پايدالانۋعا ۇمتىلىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ فەرمەرلەرى بۇل سالادا ءبىلىمدى ەڭسەرىپ, ەندى عىلىم جولىنا ءتۇسىپ بارادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ شارۋالارى سوڭعى وتىز جىلدا بار بىلىمىنەن ايىرىلىپ قالدى. تۇبىندە بۇل ماسەلە سالانىڭ دامۋى ءۇشىن باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءبىلىمى جوق ادام ءبىلىمنىڭ ارعى جاعىندا تۇرعان عىلىمدى قايتپەك؟!
وسى رەتتە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن: «قازاق جەرىندەگى شارۋاشىلىق ءىس – مال باعۋ مەن ەگىن ەگۋ. مال باعۋ – قازاقتىڭ كوپتەن ىستەپ كەلە جاتقان ءىسى, اتاكاسىپ. مال باعۋ جايىن ەشكىمنەن ۇيرەنبەي-اق, ءوزىمىز دە بىلەمىز دەپ ءجۇر. قازاق مال باعۋ جايىن بىلمەيدى دەپ ءبىز دە ايتپايمىز. بىراق ءبىلىم دارەجەسى نەشە قابات. قازاقتىڭ مال ۇستاۋ تۋراسىنداعى ءبىلىمى ەڭ تومەن قاباتىندا. قازاقتىڭ بۇل ءبىلىمى جەردىڭ مولشىلىعىندا عانا ءبىلىم بولىپ ءجۇر. جەر تارىلسا, بۇل بىلىمىمەن مال باعىپ كۇن كورۋگە بولمايدى», دەگەنى ءدال بۇگىنگە ارنالعانداي ومىرشەڭ قالپىندا.
بۇل ولقىلىقتى مەملەكەت تە ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان جىلما-جىل جوعارى وقۋ ورىندارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا گرانتتاردى مولىنان ءبولىپ, جاستاردى وقۋ ىسىنە شاقىرۋدا. بىراق ناتيجەلى ءىس كورىنبەي كەلەدى. نەگە؟ مۇنىڭ سەبەبىن بىزگە «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ» كەاق باسشىسى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ ءتۇسىندىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اۋىل زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسىعان سايكەس اگرارلىق سالا بويىنشا گرانتپەن وقيتىن تۇلەكتەر بۇدان بىلاي مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان اگرارلىق مەكەمەلەردە كەمىندە 3 جىل جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. جۇمىس ىستەۋ ءوڭىرىن انىقتاۋ بويىنشا شەكتەۋلەر جويىلعان.
اتالعان وزگەرىستەر اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا وقۋدى تامامداعان اۋىل تۇرعىندارى قاتارىنداعى ازاماتتارعا كۆوتامەن جۇمىسقا ورنالاسۋعا جانە وڭىرلەردى كاسىبي كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوباسى ازىرلەندى. اتالعان ماسەلە وسى جوبادا دا قاراستىرىلماق.
– قاي زاماندا دا كەز كەلگەن سالانىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ دامىتۋشى كۇشى عىلىم ەكەنى بارشاڭىزعا ءمالىم. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە الىپ شىعا الاتىن جالعىز باعىت بار. بۇل – اگرارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشۋ. اگرارلىق سالاداعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جانە ءوندىرىستىڭ باسىن قوسىپ, اگروسەكتوردىڭ قارقىندى دامۋىنا قىزمەت ەتۋ – ءبىزدىڭ اگرارلىق ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى. اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا سەكتورىنا اينالۋى كەرەك, – دەيدى ت.راحىمبەكوۆ.
اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى 280 مىڭ گەكتار جەر ۋچاسكەلەرىن, اۋماعى 1 400 مىڭ شارشى مەتر عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى قامتيدى. 5 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن اۆتوكولىك, 7 مىڭنان استام زەرتحانالىق جابدىق بار. ورتالىق قۇرامىنا 40 ەنشىلەس ۇيىم مەن 35 فيليال, سونىڭ ىشىندە 3 اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت, 13 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 3 عىلىمي وندىرىستىك ورتالىق, 18 اتس جانە تش, 3 سەرۆيستىك كومپانيا ەنگەن. ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتى عىلىمدى, ءبىلىمدى جانە ءوندىرىستى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان. قازاقستان ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەمدە جەتەكشى ەل بولۋدىڭ ۇلكەن الەۋەتىنە يە. ورتالىق مىنە, وسى الەۋەتتى اشۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەۋدە.
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولاشاقتا ءوزىن ءوزى اسىراۋعا دا, سونىمەن قاتار باسقا سالالاردىڭ دامۋىنا دەم بەرۋگە دە قابىلەتتى. بارلىق ماسەلە وسى ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلۋدە جانە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋدا تۇر. تولەۋتاي راحىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ شەتەلگە شىعاراتىن ەكسپورتتىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 48 ملرد دوللار بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسىعان قوسقان ۇلەسى بار بولعانى 3 ملرد دوللاردى عانا قۇراپ وتىر. بۇل – وتە از. ءبىز ونى الداعى ۋاقىتتا 20 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزە الامىز. ونىڭ جولدارى بىزدە بار. تەك ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋمىز جانە جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋىمىز قاجەت. مىنە, سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوزىن عانا اسىراپ قويماي, باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىنا دەم بەرەدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا اشىلعان 1 جۇمىس ورنى باسقا سالالاردا 7-8 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولا الادى ەكەن, ەگەر دۇرىس ساياسات جۇرگىزە بىلسەك.
ارينە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولماس. نەگىزىندە ەل ىشىندە سوڭعى كەزدەرى پايدا بولا باستاعان جاعىمدى جاڭالىقتار دا بار. ماسەلەن, استىقتى وبلىستاردا كەيبىر شارۋاشىلىقتار ونىڭ ءار گەكتارىنان 40-50 تسەنتنەردەن, ءتىپتى ودان دا جوعارى ءونىم الۋدا. اتاپ ايتساق, قاراعاندى وبلىسىنىڭ «نايدوروۆ شارۋاشىلىعى» جشس عالىمداردىڭ كەڭەسىن ۇستانا وتىرىپ 1 گەكتاردان 55 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. شىعىس قازاقستاندا ءبىر شارۋاشىلىق ءار سيىردان كۇنىنە 80 ليتر ءسۇت ساۋىپ وتىرسا, سۋ تاپشى اتىراۋ وبلىسىنىڭ فەرمەرى 150 گەكتار جەردە الما باعىن جايقالتىپ وسىرەدى. جامبىل وبلىسىنىڭ ايشا ءبيبى اۋىلىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى ءسۇت تاپسىرۋدى جاقسى جولعا قويعان. ەسەپتەپ كورسەك, ءار قاتىسۋشى وسىدان عانا ايىنا ورتا ەسەپپەن 150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابادى ەكەن.
مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى – ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەنە باستاعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بەرىپ وتىرعان مۇمكىندىگى. ايتپەسە, سوڭعى 65 جىلدان بەرى ەلىمىزدە استىقتىڭ جىل سايىنعى شىعىمى ورتا ەسەپپەن العاندا 13 تسەنتنەردەن اسقان ەمەس. ەندى جاڭا تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە جاعداي تۋعىزۋ ارقىلى وسى سەڭدى بۇزۋعا بولادى. ەگەر ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلسەك, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى اۋىل حالقىنىڭ قولىن باقۋاتتى تۇرمىسقا جەتكىزەتىن ەكونوميكانىڭ كوشباسشى سالاسىنا اينالماق.
بۇل ءىستىڭ العاشقى قارلىعاشتارى سوڭعى ۋاقىتتا كورىنىس بەرە باستادى. 2018 جىلى 12 شارۋا قوجالىعى مەن 3 قۇس فابريكاسى تسيفرلاندىرۋعا كوشىرىلىپ, مال شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن 12 قوجالىق «smart-فەرما» مارتەبەسىنە يە بولعان ەدى. 2019 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگرارشىلار مەن ءىت قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىردى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا قوسىمشا 16 «تسيفرلى» شارۋاشىلىق, ال مال شارۋاشىلىعىندا 6 smart-فەرما پايدا بولدى. ءسويتىپ ەلىمىزدە كومپيۋتەرلىك جۇيەلەر ارقىلى اۆتوماتتاندىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ جالپى سانى 49-عا جەتتى.
وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ باعىتىنداعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرعان شارۋالاردىڭ شىعىنى وتەلەتىن بولادى. اگروبيزنەستىڭ جانە وسى سالاداعى عالىمداردىڭ ءوزارا قىزىعۋشىلىقتارىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سالالىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىر. جاڭا زاڭعا سايكەس اگروبيزنەس ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە جاڭا سۋبسيديا قاراستىرىلادى. ەرەجەگە سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ عىلىمي مەكەمەلەردىڭ قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان شىعىندارىنىڭ 80 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان وتەلەتىنى انىقتالعان. بۇل جاعدايدا سۋبسيديا الۋشى شارۋالار تاراپىنان بىرلەسە قارجىلاندىرۋعا تەك 20 پايىز عانا قارجى جۇمسالادى.
بۇل ءىستىڭ الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا پايداسى مول بولماق. ويتكەنى ت.راحىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدە عىلىمي باي مۇرا بار, سونداي-اق وتاندىق اگرارلىق عىلىم جۇرگىزگەن جۇمىستارعا لايىقتى باعاسىن بەرۋ كەرەك. بىزدە عىلىم بار جانە ول تاجىريبەلى ناتيجەگە جۇمىس ىستەي الادى. الايدا قازىرگى كەزدە مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇل سالاداعى تيىمدىلىك ءتيىستى دەڭگەيدە ەمەس. ەكىنشى جاعىنان قاراعاندا, عىلىم بيزنەس قاجەتتىلىگىنەن اجىراپ قالعان. عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىنىڭ تەك 8 پايىزى وندىرىسكە ەنگىزىلەدى.
ت.راحىمبەكوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, باستى پروبلەما – وندىرىسكە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەتىن ينفراقۇرىلىمنىڭ, يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە بولماۋى. كادرلىق پروبلەمالار دا بار.
