سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
– ءتۇرلى تالداۋلار جۇرگىزىلدى, سونىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ورتا ەسەپپەن «كولەڭكەلى» بيزنەستىڭ كولەمى 20-30 پايىز دەۋگە بولادى. ول نەگىزىنەن ساۋدا سالاسىندا شوعىرلانعان. بۇل سالادا بيزنەس 10-15 جىل بويى تىركەلمەۋى مۇمكىن. «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ بارلىق سەبەبى بەلگىلى. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ وعان قارسى كۇرەسۋگە ارنالعان اۋقىمدى جوسپارى بار, – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.
باسقارما توراعاسى ايتقانداي, «بازار ەكونوميكاسى» دا «كولەڭكەلى» نارىققا جاتادى. ءبىر جاعىنان تۇتىنۋشىعا بازارداعى تاۋاردىڭ قۇنى ارزان بولىپ كورىنەدى. ارينە, ءتيىستى سالىعى تولەنبەگەندىكتەن تاۋاردىڭ قۇنى ارزان بولاتىنى تۇسىنىكتى. ال تۇپتەپ كەلگەندە بۇل ۇكىمەتكە دە, تۇتىنۋشىعا دا ۇلكەن زالال كەلتىرەدى. سەبەبى بۇل تاۋارلار تيىسىنشە سەرتيفيكاتتان وتپەگەن, ياعني ساپاسى كۇماندى.
بريفينگ بارىسىندا ا.مىرزاحمەتوۆ «كولەڭكەلى» ەكونوميكامەن كۇرەس شارالارىنا توقتالىپ ءوتتى.
– ونى جويۋ ءۇشىن قولما-قول قاراجاتتى ازايتۋ كەرەك. بارلىعى بانكتەگى ەسەپشوتى ارقىلى جۇرگىزىلىپ, تۇتىنۋشى مەن كاسىپكەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كارتالىق نەمەسە تسيفرلى جۇيەگە كوشۋى قاجەت. سوندىقتان وسى تۇرعىدا ۇلتتىق بانكتىڭ دە شەشىمى قابىلداندى. تسيفرلاندىرۋدىڭ دامۋى «كولەڭكەلى» ەكونوميكاعا توسقاۋىل قويۋعا ىقپال ەتەدى. ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى جوسپارىن قولدايمىز. ءبىز دە كاسىپكەرلەردىڭ تولىق تسيفرلىق تىزىمىنە كوشىپ جاتىرمىز. قازان ايىنىڭ اياعىندا سەزد ءوتىپ, وندا ناقتى شارالاردى تانىستىرامىز, – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە بيزنەستى رەتتەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاساۋعا ءبىر جىل ۋاقىت كەتەدى. جاڭا جۇيەنى جاساۋ بارىسىندا گرۋزيانىڭ, بالتىق ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزگە الىنادى.
– مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا بارلىق پروتسەستى قاعازدان تسيفرعا كوشىرۋدى مىندەتتەدى. زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا جۇيەنى جاساۋعا ءبىر جىل بەرىلدى. بۇل ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان وتە وزەكتى ءارى كۇردەلى پروبلەما. ونىڭ شەشىمىن تابۋ بيزنەستى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى, – دەدى ول.
بريفينگتە ول كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى وتاندىق بيزنەس سەكتورى قيىن جاعدايعا ۇشىراعانىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, 800 مىڭ كاسىپكەر كۇردەلى پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلىپ, 500 مىڭى قىزمەتىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان.
– 200 مىڭعا تارتا كاسىپكەر ءالى جۇمىسىن تولىققاندى جۇرگىزە الماي وتىر. ماسەلەن, قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارىنا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرىلگەنىمەن, مەيرامحانا, ءدامحانا جانە اسحانالاردىڭ 20 پايىزى قايتادان اشىلعان جوق. ولار شەكتەۋ شارالارىنا بايلانىستى جۇمىسىن قارقىندى تۇردە جۇرگىزە الماعاندىقتان, شىققان شىعىندارىن دا وتەي المايدى, – دەدى پالاتا توراعاسى.
سونىڭ سالدارىنان بيىلعى 8 ايدا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى جۇمىس 6,1 پايىزعا قۇلدىراپ, ءىجو 3 پايىزعا تومەندەگەن. پاندەميادان ءبىرىنشى كەزەكتە قىزمەت كورسەتۋ سالاسى زارداپ شەكتى. كينوتەاترلار, فۋد-كورتتار, ويىن سالالارى مەن قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارى ۇلكەن شىعىنعا باتتى.
«اتامەكەن» پالاتاسى سالاداعى احۋالدى ءبىلۋ ءۇشىن ارنايى ساۋالداما جۇرگىزگەن. قورىتىندىسىندا كاسىپكەرلەردىڭ 10 پايىزى بانكروت بولۋعا جاقىن تۇرعانى انىقتالدى. ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 30 پايىزى قىزمەتكەرلەر شتاتىن قىسقارتۋعا كىرىسكەلى وتىرعانىن ايتىپتى.
– بيزنەستىڭ جاعدايى ءماز ەمەس, ۇكىمەت ۇسىنعان شارالاردى بەلسەندى تۇردە پايدالانباسا بولمايدى, – دەگەن ا.مىرزاحمەتوۆ كوروناۆيرۋستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەلگەن جاعدايدا بيزنەسكە الەۋمەتتىك تولەم ارقىلى جاسالاتىن كومەكتى ۇلعايتۋ كەرەك دەپ سانايدى. ايتالىق, اقش بيلىگى بيزنەسمەندەردى نارىقتا ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولارعا ءنول پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قارىز بەردى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قارىز العان كاسىپكەر كارانتين كەزىندە شتاتتاعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ 80 پايىزىن قىسقارۋدان ساقتاپ قالسا, ونىڭ بەرەشەگى تولىق كەشىرىلەدى. قازاقستان دا باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, بيزنەسكە 0-2 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن 1-1,5 جىلعا نەسيە بەرگەنى ءجون. ەگەر كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتپاسا, جۇمىسشىلارىنىڭ 80-90 پايىزىن ساقتاپ قالسا, كليەنتتەردىڭ ازدىعىنا بايلانىستى تابىس تابا الماسا, وندا نەسيەسىن كەشىرۋ كەرەك.
ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كوروناۆيرۋستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەلگەن جاعدايدىڭ وزىندە لوكداۋنعا كەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر تاعى ءبىر-ەكى اي لوكداۋن بولسا, بۇل ەكونوميكا ءۇشىن تىم اۋىر تيەتىنىن ايتقان ول ۇكىمەتتى كارانتين جاريالانسا دا كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن تولىق توقتاتپاۋعا شاقىردى.
ەكى جىلدان بەرى ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا «قولداۋ» پورتالى ارقىلى جۇرگىزىلە باستاعان-دى. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل جۇيەنىڭ ءتيىمسىز جانە تۇسىنىكسىز جاقتارى تۋرالى پىكىرلەر جيىلەپ كەتتى. ا.مىرزاحمەتوۆ وسىعان وراي:
– «قولداۋ» اقپاراتتىق جۇيەسىنە قاتىستى ماسەلە كوپ. ءبىز بۇل پروبلەمالارمەن جاقسى تانىسپىز جانە پروبلەمالاردى ۇنەمى كوتەرىپ كەلەمىز. «قولداۋ» قاعازباستىلىقتان ارىلۋعا, اشىق جۇمىس ىستەۋگە, جەردى تسيفرلاندىرۋعا كومەكتەسۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, دايىندىقسىز, قاناتقاقتى جوبالارسىز, مامانداردىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي, تەز ەنگىزىلگەن كەز كەلگەن جوبادا ولقىلىق كوپ بولادى. مۇنداي ولقىلىقتار 2019 جىلدان باستالدى, بىزگە فەرمەرلەردەن كوپ شاعىم ءتۇستى. ەكىنشىدەن, ينتەرنەت جوق جەرلەر ەلىمىزدە از ەمەس. اسىرەسە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ۇشتەن ءبىرى ينتەرنەتسىز وتىر. سول سەبەپتى فەرمەرلەر سۋبسيديا الۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىقتارىنا بارىپ, ءوتىنىمدى سول جاقتان بەرۋگە ءماجبۇر. ۇشىنشىدەن, اقپاراتتىق جۇيەنى قولدانۋ فورمۋلاسى وتە كۇردەلى. ەڭ باستىسى, بۇل مەملەكەتتىك قىزمەت, مەملەكەتتىڭ فەرمەرلەرگە كورسەتىپ وتىرعان قولداۋى ەمەس پە ەدى؟! بىراق اقىلى بولىپ شىعا كەلدى. سول سەبەپتى فەرمەرلەردىڭ اشۋىن تۋعىزىپ وتىر, ولاردىڭ اشۋلانۋى ورىندى, – دەدى. «اتامەكەن» پالاتاسى «قولداۋ» اقپاراتتىق جۇيەسى قولداناتىن كومپانيالارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە تىرىسقانىمەن, ودان ەش ناتيجە شىقپاعان.
ا.مىرزاحمەتوۆ بۇل مەملەكەتتىڭ قولعا العان شاراسى بولعاندىقتان, جۇيەنىڭ شىعىنى دا بيۋدجەتتەن وتەلۋى كەرەك دەپ سانايدى. سالىق تولەپ وتىرعان فەرمەرلەرگە بۇل شىعىننىڭ قاتىسى بولماۋى كەرەك.
– ەگەر «قولداۋ» بۇل ماسەلەنى شەشە الماسا, ءبىز باسقا جول ۇسىنامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسقا دا جۇيەلەرى, ايتالىق egov بار. مەن بۇل جاعدايدى پرەمەر-مينيسترگە باياندادىم. ۇكىمەت باسشىسى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنە تاپسىردى, زەرتتەۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ءبىر اي كولەمىندە پروبلەمانىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ۇكىمەت باسشىسى 15 قازانعا دەيىن ماسەلەنى شەشۋدى تاپسىردى, – دەدى ول.
